Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 7
5
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
TIL O’RGANISHDA TARJIMANING RO’LI.
Rustamova Nodira Zokirjon qizi.
O’zDJTU 2-bosqich talabasi.
Annatotsiya:
Ushbu maqolada til o‘rganish jarayonida tarjimaning o‘rni va ahamiyati
tahlil qilinadi. Tarjimaning lug‘at boyligini oshirish, grammatikani yaxshilash hamda
madaniyatlararo tushunishni rivojlantirishdagi roli ko‘rsatib o‘tiladi. Shuningdek,
tarjima orqali nutq va yozuv ko‘nikmalarini shakllantirish, hamda til o‘rganuvchilarga
duch keladigan qiyinchiliklar haqida ham fikrlar bildiriladi.
Kalit so’zlar:
Til o‘rganish, Tarjima, Lug‘at boyligi, Grammatikani yaxshil,
Madaniyatlararo tushunish, Nutq ko‘nikmalari, Yozuv ko‘nikmalari, Tarjima
qiyinchiliklari, Madaniyatlararo muloqot, Til o‘rganuvchilar.
Kirish so’z:
Bugungi kunda globalizatsiya jarayonlari tezlashib borayotgan bir paytda,
chet tillarini o‘rganishning ahamiyati yanada oshmoqda. Til faqat aloqa vositasi emas,
balki madaniyatlararo muloqotning asosiy ko‘prigi hisoblanadi. Shunday ekan, til
o‘rganish jarayonida turli metodlar va usullar muhim o‘rin egallaydi. Tarjima esa shu
usullardan biri bo‘lib, til o‘rganuvchilarga nafaqat yangi lug‘at va grammatik
qoidalarni o‘zlashtirishda, balki o‘rganilayotgan tilning madaniy va ma’naviy
jihatlarini ham anglashda yordam beradi. Ushbu maqolada tarjimaning til o‘rganish
jarayonidagi o‘rni va uning turli jihatlari batafsil tahlil qilinadi.
Til O‘rganishda Tarjimaning Roli.
Bugungi kunda chet tilini o‘rganish nafaqat bilim
olish, balki madaniyatlararo muloqotning muhim qismiga aylandi. Til o‘rganishda turli
metod va usullar qo‘llaniladi, va ulardan biri sifatida tarjima jarayoni alohida o‘rin
tutadi. Tarjima til o‘rganuvchiga nafaqat yangi so‘zlarni va grammatik qoidalarni
o‘zlashtirishda, balki ma’naviy va madaniy kontekstni anglashda yordam beradi.
Lug‘at boyligini oshirish.
Tarjima jarayonida o‘rganilayotgan til va ona til o‘rtasida
so‘zlarni qiyoslash lug‘at boyligini tezda kengaytiradi. So‘zlarning sinonimlari,
antonimlari, ko‘plik va yagona shakllari haqida chuqurroq tushuncha hosil bo‘ladi. Til
o‘rganishda lug‘at boyligini kengaytirish muhim bosqich hisoblanadi. Tarjima jarayoni
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 7
6
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
aynan shu jarayonni tezlashtiradi va samaraliroq qiladi. Matnni bir tildan boshqasiga
o‘girishda o‘rganilayotgan tilning yangi so‘zlari va ifodalarini ona tilidagi ma’nolari
bilan qiyoslash imkoniyati yuzaga keladi. Bu esa so‘zlarning ko‘p ma’nolarini,
sinonim va antonimlarini o‘rganishga yordam beradi. Masalan, bitta so‘zning bir
nechta tarjimasi bo‘lishi mumkin, ularning qaysi biri kontekstga mos kelishini anglash
lug‘at boyligini yanada chuqurlashtiradi.Tarjima jarayonida so‘zlarning turli shakllari
– ko‘plik, zamon, jins va boshqa grammatik xususiyatlari bilan tanishish lug‘atni faqat
yodlash emas, balki undan to‘g‘ri va samarali foydalanishni o‘rgatadi. Shu bois, tarjima
nafaqat yangi so‘zlarni o‘rganishga, balki ularni nutqda va yozishda qanday qo‘llashni
tushunishga yordam beradi.
Grammatikani yaxshilash
Tarjima qilishda matnning to‘g‘ri grammatik tuzilishi va gap tuzilmasiga e’tibor
beriladi. Bu esa o‘rganilayotgan tilning grammatik qoidalarini amalda qo‘llashga
yordam beradi. Tarjima jarayonida grammatik qoidalarga rioya qilish juda muhimdir.
Matnni bir tildan boshqasiga to‘g‘ri o‘girish uchun tilning grammatik strukturalarini
aniq bilish talab etiladi. Bu jarayonda o‘rganilayotgan tilning gap qurilishi, so‘z tartibi,
zamonlar, fe’lning zamon va shaxsga qarab o‘zgarishi kabi grammatik jihatlar bilan
yaqindan tanishish imkoniyati yaratiladi.Masalan, o‘zbek tilida gapning so‘z tartibi
ko‘pincha “Mavzu - Predikat - Predmet” shaklida bo‘lsa, ingliz tilida so‘z tartibi va
gap tuzilishi boshqa qoidalar asosida shakllanadi. Tarjima qilishda ushbu farqlarni
aniqlab, matnni ma’nosini saqlagan holda moslashtirish grammatikani yaxshilashga
xizmat qiladi.Shuningdek, tarjima paytida ko‘p hollarda murakkab gaplar, ko‘plik va
birlik shakllar, jins, fe’l zamonlari, so‘z birikmalari haqida chuqurroq tushuncha hosil
qilinadi. Bu o‘rganilayotgan tilning grammatik xususiyatlarini amalda qo‘llash
ko‘nikmalarini shakllantiradi va tilni to‘g‘ri va ravon gapirishga yordam beradi.
Madaniyatlararo tushunishni rivojlantirish
Til o‘rganishda nafaqat so‘zlar va grammatikani o‘rganish, balki o‘rganilayotgan tilga
xos madaniyat va an’analarni anglash muhim hisoblanadi. Har bir til o‘zining tarixiy,
ijtimoiy va madaniy kontekstiga ega bo‘lib, bu kontekstni to‘liq tushunmasdan
so‘zlarning to‘g‘ri ma’nosini va ularning ishlatilish usullarini anglash qiyin bo‘ladi.
Tarjima jarayoni madaniyatlararo tushunishni rivojlantirishda asosiy vositalardan
biridir. Tarjima qilinayotgan matnda madaniy elementlar, urf-odatlar, ma’naviy
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 7
7
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
qadriyatlar va maxsus iboralar uchraydi. Ushbu elementlarni ona tilidan
o‘rganilayotgan tilga to‘g‘ri va aniq yetkazish, madaniyatlararo farqlarni anglashga
yordam beradi.
Masalan, salomlashish usullari, bayramlar, odatiy taomlar, urf-odatlar yoki hazillar har
bir til va madaniyatda boshqacha ifodalanadi. Tarjima jarayonida ushbu o‘ziga
xosliklarni to‘g‘ri tushunish va izohlash madaniyatlararo muloqotda noaniqlik va
tushunmovchiliklarning oldini oladi. Bu til o‘rganuvchining nafaqat tilni, balki o‘sha
tilni so‘zlaydigan odamlarning hayot tarzini, fikrlash usulini va qadriyatlarini ham
anglashiga yordam beradi.
Shuningdek, madaniyatlararo tushunish til o‘rganishda empatiya va hurmatni
rivojlantiradi. O‘rganilayotgan til madaniyatini hurmat qilish, uning o‘ziga xosligini
qabul qilish va qadrlash boshqa madaniyat vakillari bilan samarali muloqot qilish
imkonini beradi.
Xulosa qilib aytganda, tarjima til o‘rganishda faqat til bilimlarini oshirish emas, balki
madaniyatlararo ko‘prik yaratishda ham muhim rol o‘ynaydi. Bu esa til o‘rganishni
yanada boyitadi va chuqurlashtiradi.
Nutq va yozuv ko‘nikmalarini oshirish
Tarjima orqali o‘rganilayotgan tilda fikrlarni aniq va to‘g‘ri ifodalash ko‘nikmasi
rivojlanadi. Bu, ayniqsa, yozma va og‘zaki nutqda o‘z ifodasini topadi.Til o‘rganishda
nafaqat so‘zlarni tushunish, balki ularni aniq va to‘g‘ri ifodalash ham muhimdir.
Tarjima jarayoni nutq va yozuv ko‘nikmalarini rivojlantirishda muhim vosita
hisoblanadi. Tarjima bilan shug‘ullangan o‘rganuvchi o‘z fikrlarini boshqalar
tushunadigan tarzda ifodalashni o‘rganadi.
Tarjima qilish jarayonida o‘rganilayotgan tilning grammatik qoidalariga amal qilish,
so‘z birikmalari va gap tuzilmasini to‘g‘ri qo‘llash zarur bo‘ladi. Bu esa og‘zaki va
yozma nutqda ravon va tushunarli gapirish imkonini beradi. Masalan, tarjima qilishda
murakkab gaplarni soddalashtirish yoki teskari holatda qayta tuzish ko‘nikmasi
shakllanadi, bu esa tilni yaxshiroq anglashga yordam beradi.
Shuningdek, tarjima orqali yozma ko‘nikmalar ham rivojlanadi. O‘rganilayotgan tilda
matnlarni yozish, o‘z fikrlarini tartib bilan bayon qilish uchun tarjimaning grammatik
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 7
8
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
va stilistik talablarini o‘rganish zarur. Tarjima qilinayotgan matnning ma’nosini
yo‘qotmaslik uchun so‘zlarni to‘g‘ri tanlash va gaplarni mantiqiy bog‘lash muhim
hisoblanadi.
Nutq va yozuv ko‘nikmalarining yaxshilanishi natijasida o‘rganuvchi tilni yanada
ravon va erkin qo‘llay boshlaydi, bu esa amaliy muloqotda, imtihonlarda yoki ish
faoliyatida muvaffaqiyatga erishishga yordam beradi.
Tarjima til o‘rganishda samarali vosita bo‘lsa-da, u bilan bog‘liq ba’zi qiyinchiliklar
ham mavjud. Ushbu muammolarni anglash va ularga tayyor bo‘lish til o‘rganish
jarayonini osonlashtiradi.
1.
So‘zlarning ko‘p ma’noliligi va kontekst muammosi
Ko‘plab so‘zlar bir necha ma’noga ega bo‘lishi mumkin. Tarjima qilayotganda
aynan qaysi ma’noni tanlash kerakligi kontekstga bog‘liq. Kontekstni noto‘g‘ri
tushunish esa tarjimaning noto‘g‘ri bo‘lishiga olib keladi. Bu o‘rganilayotgan tilni
yetarlicha bilmagan odamlar uchun ayniqsa qiyin bo‘ladi.
2.
Madaniy farqlar
Har bir tilning o‘ziga xos madaniy va an’ana jihatlari mavjud. Ba’zi so‘zlar yoki
iboralar boshqa tilga to‘liq tarjima qilinmaydigan madaniy kodlarni o‘z ichiga oladi.
Masalan, hazil, maqollar yoki urf-odatlarga oid iboralarni tarjima qilish qiyin va
ba’zida tushunarsiz bo‘lishi mumkin.
3.
Grammatik farqlar
Tarjima jarayonida turli tillarning grammatik qoidalari farq qiladi. Bu esa gap
tuzilishini o‘zgartirish, qo‘shimcha so‘zlar qo‘shish yoki ayrim so‘zlarni olib
tashlash zaruratini tug‘diradi. Til o‘rganuvchilar uchun bu qiyinchiliklar o‘rganishni
qiyinlashtiradi.
4.
Erkin va so‘zma-so‘z tarjima o‘rtasidagi muvozanatni saqlash
Tarjima jarayonida so‘zma-so‘z tarjima qilish ham, erkin tarjima qilish ham
muhim. Ammo qaysi paytda qaysi usulni qo‘llash kerakligini aniqlash ko‘p
hollarda murakkablik tug‘diradi. So‘zma-so‘z tarjima noaniq va tushunarsiz
bo‘lishi mumkin, erkin tarjima esa asl matndan uzoqlashib ketishi ehtimoli bor.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 7
9
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
5.
Leksik va stilistik xatolar
Tarjimon til va uslubga to‘liq mos kelmaydigan so‘zlar yoki ifodalarni tanlashi
mumkin. Bu matnning mazmuni va ohangini buzishi, o‘quvchiga noto‘g‘ri ta’sir
ko‘rsatishi mumkin.
Xulosa
Tarjima til o‘rganish jarayonida kuchli vosita hisoblanadi. U nafaqat til qoidalarini
o‘zlashtirishda, balki madaniyatlararo aloqalarni rivojlantirishda ham katta ahamiyatga
ega. Tarjima orqali o‘rganilayotgan tilning go‘zalligini va o‘ziga xosligini chuqurroq
anglash mumkin. Shu bois tarjimani to‘g‘ri qo‘llash til o‘rganish samaradorligini
oshiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Qodirov, M. (2018).
Til o‘rganish metodlari
. Toshkent: Fan va texnologiya.
2.
Karimova, L. (2020).
Tarjima nazariyasi va amaliyoti
. Toshkent: O‘zbekiston
milliy universiteti nashriyoti.
3.
Azimova, D. (2019). “Madaniyatlararo muloqot va tarjima”.
Filologiya fanlari
jurnali
, 3(12), 45-53.
4.
Rasulova, S. (2021).
Grammatik qoidalar va ularning til o‘rganishga ta’siri
.
Toshkent: O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti nashriyoti.
5.
Sobirov, A. (2017). “Nutq va yozuv ko‘nikmalarini rivojlantirishda tarjimaning
roli”.
Til va muloqot
, 2(8), 12-20.
