Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 7
47
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
BIOFIKTIV ROMANDA TARIXIY HAQIQAT VA FANTASTIK
TASAVVUR
Ma’suma Obidjonova
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat
o‘zbek tili va adabiyoti universiteti dotsenti, PhD
Annotatsiya
Mazkur maqolada “Mening Otim Qirmizi” romani
biofiktiv-fantastik matn
sifatida tahlil qilinadi. “Biofiktiv-fantastik” atamasi shartli muallifiy ishlanma bo‘lib,
tarixiy-biografik asosga ega bo‘lgan, biroq muallif tomonidan fantastik va metafizik
ifoda vositalari bilan g‘oyaviy-estetik jihatdan boyitilgan badiiy modelni anglatadi.
Maqola davomida ushbu model ichida fantastik elementlarning estetik va semantik
vazifalari, ular orqali muallifning asosiy konseptual g‘oyalari qanday yetkazilgani va
o‘quvchi bilan matn o‘rtasida shakllanuvchi interpretativ muloqot mexanizmi tahlil
qilinadi.
Kalit so‘zlar: biofiktiv asar, tarixiy roman, fantastik element, estetik tahlil, tarixiy-
biografik model, metafizik ifoda.
Abstract
This article analyzes My Name is Red as a biofictive-fantastic text. The term
“biofictive-fantastic” is used here as a provisional authorial construct to denote a
literary model grounded in historical-biographical material yet enriched through
fantastic and metaphysical modes of expression that serve aesthetic and conceptual
purposes. The study explores the aesthetic and semantic functions of fantastic elements
within this model, examining how they convey the author's core conceptual ideas and
facilitate an interpretive dialogue between the reader and the text.
Keywords: biofictive narrative, fantastic elements, aesthetic analysis, historical-
biographical model, representation and subjectivity, metaphysical expression.
So‘nggi yillarda adabiyotshunoslikda tarixiy haqiqatni badiiy rekonstruksiya
qilishga asoslangan
biofiktiv asarlar
ga nisbatan ilmiy qiziqish ortib bormoqda. Ular
ayniqsa
poststrukturaviy va postmodern nazariyalar
kontekstida keng tahlil
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 7
48
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
qilinmoqda. Bu turdagi asarlar tarixiy faktlarga tayanadi, biroq ularni voqelikni tiklash
vositasi sifatida emas, balki muallifning estetik va falsafiy konsepsiyasini ifodalash
imkoniyati sifatida talqin qiladi. Ilmiy adabiyotlarda
biofiktiv roman
bilan
tarixiy
roman
o‘rtasidagi farqlar aniq ajratilganiga qaramay, hanuzgacha bu ikki janr
chalkashtiriladi. Agar tarixiy roman tarixiy voqealarni voqelik sadoqatiga asoslangan
holda yoritishga intilsa
1
, biofiktiv asar tarixiy shaxs yoki davrga oid mavjud faktlarni
estetik jihatdan qayta ko‘rib chiqadi, ularning ichki dunyosini, muqarrarlikdan holi
ehtimollarini, madaniy yoki ijtimoiy ziddiyatlarini tasavvuriy asosda tiklaydi. Bu
asarlarda ko‘pincha tarixiy manbalarda mavjud bo‘lmagan tafsilotlar yozuvchining
intellektual-ijodiy ixtirosi orqali to‘ldiriladi
2
. Biofiktiv asarlar tarkibida kuzatiladigan
fantastik, metafizik yoki spekulyativ elementlar ularni an’anaviy tarixiy romanlar
doirasidan chiqaradi va fantastika bilan tutashtiradi. Attebery ta’kidlaganidek, bunday
matnlar real voqelikni emas, balki uning ehtimoliy variantlarini, alternativ tarixiy ong
modellarini yaratishga xizmat qiladi. Shu bois, biofiktiv asarlarda fantastik unsurlar
faqat estetik bezak emas, balki muallifning zamonaviy ong, xotira va shaxsiyat
masalalarini o‘rganishdagi metodologik vositasidir. Shu nuqtayi nazardan qaralganda,
Orxon Pamukning “Mening Otim Qirmizi” (1998)
romani o‘zining estetik qurilishi,
tarixiy fon ustidagi nazariy qatlamlari va fantastik syujet texnikasi bilan biofiktiv
asarlarning yuqorida tilga olingan talqin doirasiga to‘liq mos keladi. Muallif asarda
XVI asr Usmoniylar imperiyasining miniatyura san’ati bilan bog‘liq tarixiy-estetik
zaminni yaratgan holda, uni fantastik va metafizik komponentlar bilan kengaytiradi.
Jumladan, o‘lik insonning ovozi, jonsiz buyumlarning tilga kirishi, subyektiv
tafakkurga ega rasm obrazlari kabi elementlar voqelik chegaralarini buzadi va badiiy
haqiqatning ko‘p qatlamli ifodasiga xizmat qiladi.
O.Pamuk romanining o‘ziga xos uslubi hayot va o‘lim oralig‘idagi chegaralarni
estetik jihatdan muallaq holda tasvirlashidadir. Asarning birinchi bobidayoq o‘quvchi
o‘zini o‘ldirilgan bir insonning tilidan hikoya qilinayotgan voqealar markazida topadi.
Bu uslubiy tanlov, albatta, realizm chegaralaridan chekinishni bildiradi va roman
syujetini
fantastikaga yaqinlashtiradi
. “Ben ölüyüm ama tam anlamıyla değil”
3
.
Romanni ochuvchi ushbu jumla o‘quvchini realistik voqealardan biroz uzoqlashtiradi.
Asarda o‘lim faqat biologik holat emas, balki
ongning o’ziga xos shakli
, vaqt va
makon chegaralaridan ozod bo‘lgan
holat
sifatida talqin qilinadi. Bu yondashuv
1
Groot J. The historical novel. Routledge, 2010.
–
P.83.
2
Lee H. Biography: A very short introduction. Oxford University Press, 2014.
–
P.35.
3
Pamuk O. Benim Adım Kırmızı. İletişim Yayınları, 1998. –
S.11.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 7
49
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
biofiktivlik doirasida tarix va tafakkurni qiyoslashdir. Bu fantastik holat muallifga
tarixiy shaxsni tirik holda emas, balki
timsol sifatida
, o‘z fikrini o‘limdan so‘ng ham
davom ettiruvchi ideallashtirilgan obraz sifatida tasvirlash imkonini beradi. Bu orqali
voqealarning soddaroq tarixiy ketma-ketligi emas, balki insoniy idrok va haqiqat
o‘rtasidagi falsafiy tafovut ochiladi. Roman davomida bir nechta boblar jonsiz
obyektlar
naqsh, rasm, hatto bo‘yoq
lar nomidan hikoya qilinadi. Bu yondashuv o‘z
tabiatiga ko‘ra
fantastik va alegorikdir
, lekin ayni vaqtda u biofiktiv asar ichida
muhim estetik va g‘oyaviy vazifani ham bajaradi. Masalan, bo‘yoq tilidan berilgan
matnga diqqat qaratamiz:
“Ben kırmızıyım... Herkes beni sever ama benim en çok sevdiğim, beni bir başka
renkle karıştıranlardır”
4
.
Bu yerda “qirmizi” rangi antropomorf shaklga ega bo‘lib, o‘z
sezgisi, istagi va
badiiy afzalliklari
bor subyektga aylanadi. Bu uslubiy transformatsiya, ya’ni
tasviriy
san’at obyektining jonlantirilishi
bir qarashda fantastik bo‘lishiga qaramay aslida
roman ichidagi estetik bahslarning mohiyatini ochib beradi. Qirmizi rangning tilga
kirishi, bir tomondan, matnga surreal ohang kiritadi, ikkinchi tomondan esa
muallifning san’at va haqiqat o‘rtasidagi bahsga o‘z pozitsiyasini badiiy yo‘l bilan
bildirishiga xizmat qiladi. Shuningdek, bu yondashuv o‘quvchiga romanni tarixiylik
prizmasidan emas, balki estetik-falsafiy jihatdan tushunish lozimligini uqtiradi.
Roman davomida muhim falsafiy masalalardan biri
“ko‘rish” va “ko‘rinish”
o‘rtasidagi farqdir. Miniaturachilar uchun ko‘rish nafaqat estetik amaliyot, balki
shuuriy va e’tiqodiy
masala hamdir. G‘arb rassomligi ta’sirida shakllanayotgan
“perspektiva” tushunchasi bilan an’anaviy islomiy estetika o‘rtasidagi to‘qnashuv
roman davomida ko‘p marta ochiq va yashirin shakllarda muhokama qilinadi: “Bir
ressam için Tanrı’nın gördüğü gibi görmek, en yüksek gayedir. Ama biz öyle resim
yapmayız”
5
.
Bu fikr, bir tomondan, islom an’anaviy san’atidagi
ko‘zdan qochish
, tasviriy
realizmdan voz kechish falsafasini anglatadi. Boshqa tomondan esa, bu tanlov
“haqiqat”ni qanday ko‘rish, kimning nigohi asosiy degan masalani ochib beradi.
Biofiktiv roman doirasida bu estetik qarama-qarshilik nafaqat tarixiy estetik bahs, balki
inson o‘zligining shakllanishida madaniy idrokning o‘rni haqida ham muhim nazariy
4
Pamuk O. Benim Adım Kırmızı. İletişim Yayınları, 1998. –
S.155.
5
Pamuk O. Benim Adım Kırmızı. İletişim Yayınları, 1998. –
S.219.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 7
50
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
savol qo‘yadi. Ayniqsa, fantastik vositalar, masalan, rasmlar o‘z “fikr”ini bildirishga
kirishgan holatlar ushbu murakkablikni yanada teranlashtiradi.
Roman strukturasi ko‘pqirrali, polifonik obrazlar tizimidan qurilgan. Har bir
qahramon yoki obyekt voqelikni o‘z tafakkuridan kelib chiqqan holda hikoya qiladi.
Bu esa real tarixiy vaqt va makonni emas, balki
diskursiv xronotop
ni yaratadi. Har
bir obraz tarixiy haqiqatni emas, balki
o‘z ehtimoliy haqiqatini
so‘zlaydi. Bu holat
biofiktiv yondashuvga xos bo‘lib, tarixni bitta nuqtayi nazardan emas, balki
psixologik
va madaniy anglash
hosilasidir. “Mening otim Qirmizi” romanidagi ayrim syujet
qirilmalarida jonlantirish, ya’ni personifikatsiya, oddiy poetik vosita sifatida emas,
balki butun syujetning konstruktiv asosiga aylanad
i
. Garchi jonsiz obyektning tilga
kirishi mumtoz adabiyotda badiiy san’at (istiora, metafora yoki personifikatsiya)
ko‘rinishida uchrasa-da, Pamuk matnida bu san’atlar o‘z mazmunini o‘zgartirib, badiiy
reallikning tarkibiy qismiga aylanadi. Misol uchun, rasm, bo‘yoq, naqsh, o‘lim yoki
hatto “Qora” obrazining hikoya qilishi bu stilistik bezak emas, balki butun matnning
fantastik o‘ziga xosligini ta’minlovchi ontologik konsepsiyadir. Quyidagi iqtibos
bunga misol bo’la oladi: “Ben bir resmim, ama sizin gibi düşünür, sizin gibi
hissederim”
6
. Bu jumla personifikatsiya emas, balki butun fantastic-metafizik
tuzilmaning yadrosidir. Bu holatda jonlantirish uslubi oddiy tasviriy vosita sifatida
emas, balki muallifning badiiy haqiqat modeli sifatida qaraladi. Rasm gapiradi, chunki
badiiy matn realistik emas, u fantastik tamoyillarga monand shakllantirilgan. Klassik
personifikatsiya tasviriy vosita sifatida jonli mavjudotga taqliddan iborat. Fantastik
struktura esa matn ichida muayyan estetik qonuniyat sifatida mavjud bo‘ladi, ya’ni
ma’lum obraz o‘z realligini yaratadi. Boshqacha aytganda, jonlantirish orqali
"gapirayotgan rasm" tasviriy vosita bo‘lsa, gapirayotgan rasmning voqeani anglashda
markaziy pozitsiyaga ega bo‘lishi fantastik konstruksiyadir.
“Mening otim Qirmizi”da uchraydigan syujet detallarini faqat poetik vositalar deb
talqin qilish noto‘g‘ri. Ular romanning estetik paradigmasini tashkil etadi, bu esa
biofiktiv-fantastik asarning eng muhim xususiyatlaridan biridir.
6
Pamuk O. Benim Adım Kırmızı. İletişim Yayınları, 1998.
–
S.187.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 7
51
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Attebery B.
Stories about stories: Fantasy and the remaking of myth
. Oxford
University Press, 2014.
2.
Groot J.
The historical novel
. Routledge, 2010.
3.
Heilmann A., & Llewellyn M.
Metafiction and metahistory in contemporary
women's writing: Remembering the past
. Palgrave Macmillan, 2004.
4.
Lee H.
Biography: A very short introduction
. Oxford University Press, 2014.
5.
Pamuk O.
Benim Adım Kırmızı
. İletişim Yayınları, 1998.
6.
Obidjonova M. Genesis of flash fiction genre in the world literature
//International journal on integrated education. – 2019.
7.
Saporboyevna R. S. DRABBL JANRI: QISQALIKDA MO ‘JIZA
//INNOVATIVE DEVELOPMENTS AND RESEARCH IN EDUCATION. –
2025. – Т. 3. – №. 35. – С. 134-142.
8.
Kosimova
A.
DRABBLLAR:
TUZILISHI
VA
TARAQQIYOTI
//Инновационные исследования в современном мире: теория и практика. –
2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 81-85.
9.
Obidjonova M. GENRE FEATURES OF SCIENCE FICTION, FANTASY,
AND “FANTASTIKA” IN SOME SHORT STORIES OF RAY BRADBURY
AND HOJIAKBAR SHAYKHOV //Theoretical & Applied Science. – 2021. –
№. 3. – С. 110-115.
10.
Teshaboyeva Z. et al. Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o ‘zbek tili va
adabiyoti universiteti Shuhrat Sirojiddinov Uzoq Jo‘raqulov Nozliya
Normurodova.
