Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 7
71
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
INSON BUYRAGINING ANATOMIK TUZILISHI VA FUNKSIONAL
BIRLIGI
Abdujabborov Yoʻldosh Abrorovich
Toshkent tibbiyot akademiyasi Termiz filiali
pediatriya fakulteti 1-bosqich talabasi
yoldoshabdujabborov9@gmail.com
+998954602706
Anotatsiya
:Mazkur maqolada inson buyragining anatomik tuzilishi va funksional
birligi haqida batafsil ma’lumot berilgan. Unda buyraklarning tashqi va ichki tuzilishi,
joylashuvi, qon bilan ta’minlanishi, nefronlarning tuzilishi va vazifalari keng
yoritilgan. Shuningdek, buyraklarning gormonal va gomeostatik funksiyalari, siydik
hosil bo‘lish bosqichlari hamda organizmdagi suyuqlik va elektrolit muvozanatini
saqlashdagi o‘rni ilmiy-ommabop tarzda tushuntirilgan. Ushbu maqola tibbiyot
sohasida o‘qiyotgan talabalar uchun buyraklar fiziologiyasi va morfologiyasini
chuqurroq anglashga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Buyrak, nefron, anatomik tuzilish, siydik hosil bo‘lish, gomeostaz,
Bowman kapsulasi, glomerula, proksimal naycha, Henle halqasi, eritropoetin, renin,
buyrak jomi, piyolacha, elektrolit muvozanati.
Kirish
.Buyrak — inson organizmidagi eng muhim hayotiy a’zolardan biri bo‘lib,
organizmdagi suyuqlik va elektrolit muvozanatini saqlash, ortiqcha moddalarni
chiqarib yuborish, shuningdek, gormonal funksiyalarni bajarishda asosiy rol o‘ynaydi.
Har bir sog‘lom odamda ikkita buyrak bo‘lib, ular orqa bel sohasida, umurtqa
pog‘onasining har ikki tomonida joylashgan. Buyrakning asosiy funksional birligi
nefron deb ataladi.
Inson tanasidagi barcha organlar ichida buyraklar alohida ahamiyatga ega bo‘lib, ular
nafaqat chiqaruv tizimining asosiy a’zosi, balki gomeostazni saqlovchi, qon bosimi,
qon tarkibi va suyuqlik muvozanatini tartibga soluvchi murakkab funksiyalarni
bajaradi. Odatda inson tanasida ikkita buyrak mavjud bo‘lib, ular orqa bel sohasida,
umurtqa pog‘onasining ikki tomonida joylashgan bo‘ladi. O‘ng buyrak chap buyakka
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 7
72
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
nisbatan bir oz pastroq joylashgan, bu holat jigar organi bilan bog‘liq. Buyraklar tashqi
ko‘rinishida loviyaga o‘xshash shaklda bo‘lib, o‘rtacha kattaligi 10-12 santimetr, eni
5-6 santimetr, qalinligi 3 santimetr atrofida bo‘ladi. Har bir buyrak o‘rtacha 120-150
gramm og‘irlikka ega.Buyrak tashqi tomondan mustahkam kapsula bilan o‘ralgan
bo‘lib, u buyrak to‘qimasini mexanik shikastlanishlardan himoya qiladi. Buyrakning
medial tomonida maxsus chuqurlik – buyrak darvozasi mavjud bo‘lib, bu yerda
buyrakka arteriyalar kiradi, venalar va siydik yo‘li esa chiqadi. Aynan shu soha orqali
buyrak boshqa tizimlar bilan bog‘lanadi. Buyraklar arteriyalardan juda ko‘p miqdorda
qon qabul qiladi: yurakdan chiqarilayotgan umumiy qonning taxminan chorak qismi
aynan buyraklardan o‘tadi. Bu esa buyraklarning organizmda qanday muhim vazifa
bajarishini ko‘rsatadi.Buyrakning ichki tuzilishiga nazar soladigan bo‘lsak, u ikki
asosiy qatlamdan tashkil topgan: po‘stloq va mag‘iz qavat. Po‘stloq qavat buyrakning
tashqi qismida joylashgan bo‘lib, eng asosiy funksional birliklar – nefronlarning katta
qismi aynan shu yerda joylashgan. Mag‘iz qavat esa ichkari tomonda bo‘lib, u
konussimon shakldagi buyrak piramidalari va ular orasidagi ustunlardan iborat.
Piramidaning uchi buyrak so‘rg‘ichi deb ataladi va u orqali siydik maxsus tuzilmalar –
piyolachalarga o‘tadi. Kichik piyolachalar yirik piyolachalarga birlashadi, ular esa
buyrak jomini tashkil etadi. Buyrak jomi siydikni siydik yo‘liga o‘tkazadi va u orqali
siydik siydik pufagiga yo‘naltiriladi.Buyraklarning eng muhim va murakkab
funksiyalarini ta’minlovchi asosiy tuzilma bu – nefron hisoblanadi. Har bir buyrakda
1-1,5 milliongacha nefron mavjud bo‘lib, ular qonning filtratsiyasi, foydali
moddalarning qayta so‘rilishi, keraksiz va zararli moddalarni chiqarilishi kabi
jarayonlarda bevosita ishtirok etadi. Har bir nefron Bowman kapsulasi, glomerula,
proksimal naycha, Henle halqasi, distal naycha va yig‘uvchi naychadan tashkil topgan.
Glomerulada yuqori bosim ostida qon filtratsiyasi sodir bo‘ladi. Ushbu filtratsiya
natijasida qon plazmasining bir qismi kapsulaga o‘tadi va bu birlamchi siydikni tashkil
qiladi. Proksimal naycha orqali o‘tayotganida bu siydik tarkibidagi suv, glyukoza,
aminokislotalar va boshqa kerakli moddalarning katta qismi qayta qon oqimiga
so‘riladi. Henle halqasi suv va tuzlar muvozanatini nazorat qiladi. Distal naycha esa
ortiqcha kation va anionlar bilan almashinishda, ya’ni sekretsiyada ishtirok etadi.
Yig‘uvchi naychalar esa yakuniy siydikni to‘plab, uni buyrak piramidalari orqali
piyolachalarga olib boradi.Buyraklar faqatgina chiqaruv a’zosi bo‘lib qolmasdan,
muhim gormonal funksiyalarni ham bajaradi. Masalan, renin gormoni qon bosimini
boshqarishda, eritropoetin esa suyak iligida qizil qon tanachalarining yetilishi va
ko‘payishida ishtirok etadi. Bundan tashqari, buyraklarda D vitamini faol shaklga
aylantiriladi, bu esa suyaklar salomatligida muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli, buyraklar
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 7
73
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
endokrin tizim bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, turli metabolik jarayonlarga ta’sir
ko‘rsatadi.Buyraklarning yana bir muhim funksiyasi bu organizmda suyuqliklar va
elektrolitlar muvozanatini saqlab turishdir. Ular natriy, kaliy, kalsiy, xlor kabi muhim
ionlarning darajasini nazorat qiladi. Buyraklar yordamida organizmdagi ortiqcha suv
chiqarib tashlanadi yoki suv tanqisligi holatida, aksincha, tutib turiladi. Shu bilan birga,
ularning pH darajasini me’yorda ushlab turishdagi roli ham katta, chunki ular ortiqcha
vodorod ionlarini chiqarish orqali organizmning kislotali-ishqoriy muvozanatini
ta’minlaydi.
Xulosa qilib aytganda, buyraklar organizmning hayot faoliyatida ajralmas o‘ringa ega
bo‘lgan juft a’zodir. Ular nafaqat modda almashinuvining chiqindi mahsulotlarini
chiqarib yuboradi, balki ichki muhitning barqarorligini ta’minlab turadi. Buyraklarning
sog‘lom faoliyati umumiy sog‘liqning kafolati hisoblanadi. Ularning murakkab va
mukammal tuzilishi, puxta muvofiqlashtirilgan funksiyalari organizmda yuzlab muhim
jarayonlarning to‘g‘ri kechishida muhim o‘rin tutadi. Shu bois, buyraklarning
anatomiyasi va fiziologiyasini puxta o‘rganish har bir tibbiyot talabasi uchun zarur va
asosiy bilimlardan biridir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Axmedov M.X., Karimov N.M., Qurbonov R.X. Normal anatomiya. 1-kitob. –
Toshkent: «Iqtisod-Moliya», 2021. – 412 bet
2.
Qodirov R.Q., Axmedov M.X., Jo‘rayev R.X. Inson anatomiyasi. – Toshkent:
«O‘zbekiston», 2018. – 378 bet.
3.
Tursunov B.T., G‘ofurova G.A., Qayumova D.R. Odam fiziologiyasi. –
Toshkent: «Fan va texnologiya», 2020. – 464 bet.
4.
Tortora G.J., Derrickson B.H. Principles of Anatomy and Physiology. 15th
edition. – Wiley, 2017.
5.
Marieb E.N., Hoehn K. Human Anatomy & Physiology. 11th edition. – Pearson,
2018.
6.
Musayev B.M., Eshonqulov Z.K., Egamberdiyeva O.M. Biologiya (Odam va
uning salomatligi). – Toshkent: «O‘qituvchi», 2019. – 296 bet.
7.
Shermatov Sh.S., Yuldasheva M.S. Gistologiya. – Toshkent: «Innovatsiya-
Ziyo», 2022. – 280 bet.
8.
WHO (World Health Organization). Kidney Health and Function. – Geneva:
WHO Publications, 2020.
