Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 7
77
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
SUD TIZIMIDA SUN’IY INTELLEKTNI JORIY QILISH: AHAMIYATI,
IMKONIYATLARI VA XAVFLARI.
Ergashev Alisher Zaynullayevich
Jinoyat ishlari bo‘yicha Shirin shahar sudining raisi
Annotatsiya.
Mazkur maqolada sud tizimida sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etishning
huquqiy va amaliy ahamiyati tahlil qilinadi. Raqamli texnologiyalar, ayniqsa sun’iy
intellekt vositalari orqali sud jarayonlarini avtomatlashtirish, adolatli, tezkor va shaffof
sud yurituvini ta’minlash imkoniyati muhokama etiladi. Shu bilan birga, inson
huquqlari, ma’lumotlar maxfiyligi va algoritmik adolatsizlik kabi xavf-xatarlar ham
yoritiladi. Maqolada O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi, xorijiy davlatlar tajribasi
va xalqaro standartlar asosida huquqiy tahlil o‘tkaziladi.
Kalit so‘zlar:
sun’iy intellekt, sud tizimi, adolat, raqamlashtirish, huquqiy
xavfsizlik, algoritmik adolatsizlik, sud avtomatlashtirish.
So‘nggi o‘n yillikda raqamli texnologiyalar taraqqiyoti huquq sohasida tub
o‘zgarishlarga sabab bo‘ldi. Ayniqsa, sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining huquqiy
institutlarga, jumladan, sud tizimiga integratsiyalashuvi global miqyosda dolzarb
masalaga aylandi. Bugungi kunda sun’iy intellektdan foydalanish orqali huquqni
qo‘llashda tezlik, aniqlik va obyektivlik tamoyillarini ta’minlashga qaratilgan yangi
yondashuvlar shakllanmoqda. O‘zbekiston Respublikasi ham bu borada faol qadamlar
tashlamoqda.
Prezidentning 2020-yil 5-oktabrdagi PQ–4851-sonli qarori bilan tasdiqlangan
“Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasida sud tizimini raqamlashtirish, sun’iy
intellektni huquqiy sohalarga integratsiyalash masalasi ustuvor yo‘nalishlardan biri
sifatida belgilangan. Mazkur hujjatda “raqamli texnologiyalar asosida yuritiladigan
ishlar ochiqligi va fuqarolarning sud adolati institutiga bo‘lgan ishonchini oshirish”
maqsadi qayd etilgan.
Sun’iy intellekt sud jarayonlariga turli shakllarda joriy qilinishi mumkin:
avtomatlashtirilgan hujjat aylanishi, sud jarayonlarini tahlil qilish, ehtimoliy qaror
modellashtirish, nutqni matnga aylantirish va boshqa ko‘rinishlar. Bu esa, o‘z
navbatida, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 11-moddasida belgilangan
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 7
78
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
“xalq manfaatlariga xizmat qiladigan adolatli davlat boshqaruvi” tamoyilini amalda
ro‘yobga chiqarish imkonini beradi.
Shu bilan birga, SI texnologiyalarini sud faoliyatiga tatbiq qilish bir qator
huquqiy va axloqiy muammolarni ham yuzaga keltirmoqda. Xususan, algoritmik
adolatsizlik, shaxsiy ma’lumotlar maxfiyligining buzilishi, insoniy omilning inkor
etilishi kabi tahdidlar mavjud. “Shaxsiy ma’lumotlar to‘g‘risida”gi Qonun va “Sudlar
to‘g‘risida”gi Qonun doirasida ushbu muammolar hal qilinishi zarur.
Mazkur maqola SI texnologiyalarining sud tizimiga joriy qilinishi masalasini
yuridik va amaliy jihatdan chuqur tahlil qilishga qaratilgan. Maqolaning obyekti – sud
tizimi, predmeti – SIning sud tizimidagi yuridik o‘rni va ta’siridir. Tadqiqotda
qonunchilik bazasi, xalqaro tajriba va mavjud xavf-xatarlar kompleks o‘rganilib,
huquqiy taklif va tavsiyalar ishlab chiqiladi. Shuningdek, maqola O‘zbekiston
Respublikasi Fuqarolik protsessual kodeksi, Jinoyat-protsessual kodeksi kabi me’yoriy
hujjatlarni tahlil qilishga tayanadi.
Yakuniy maqsad – SIning sud tizimidagi salohiyati va xavflarini aniqlash, milliy
qonunchilikdagi bo‘shliqlarni ko‘rsatish va ularni bartaraf etish yo‘llarini yoritishdan
iborat.
Zamonaviy texnologiyalar, xususan, sun’iy intellekt (SI) sud-huquq tizimiga
tobora keng kirib kelmoqda. Dunyoda bir qator ilg‘or mamlakatlar bu texnologiyalarni
adolatli sudlovga xizmat qildirishga intilmoqda. Misol uchun, AQShda sud qarorlarini
prognoz qilishga ixtisoslashgan COMPAS tizimi ma’lumotlar tahlili orqali
jinoyatchining qayta jinoyat sodir etish ehtimolini baholaydi. Bunday “predictive
analytics” texnologiyasi avvalgi sud qarorlarini o‘rganib, yangi ish bo‘yicha ehtimoliy
xulosalar beradi. Xuddi shunday, Xitoyda ‘Smart Court” loyihasi doirasida yuzlab
funksiyalar avtomatlashtirilgan bo‘lib, da’vo arizalari, sud chaqiruvlari va sud
majlislari onlayn tarzda boshqariladi.
O‘zbekiston uchun bu tajribalar ayni muddao bo‘lishi mumkin. Misol uchun, sud
majlislari jadvalini avtomatik tuzish, ish taqsimotini optimallashtirish, shikoyatlarni
elektron qabul qilish va ularni dastlabki tartibga solish kabi funksiyalar SI tomonidan
bajarilishi nafaqat inson resurslarini tejaydi, balki sudlov tezkorligini oshiradi. Shu
bilan birga, ChatGPT kabi zamonaviy chatbot texnologiyalari fuqarolarga da’vo
arizalarini shakllantirishda, sud jarayoniga oid hujjatlarni to‘ldirishda yordam berishi
mumkin.
Shuningdek, nutqni matnga aylantirish texnologiyalari yordamida sud
majlislarini to‘liq va ishonchli transkripsiyalash imkoniyati mavjud bo‘lib, bu sud
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 7
79
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
tarixini yuritish, appelyatsiya tartibida ko‘rib chiqish hamda ommaviy monitoringda
muhim rol o‘ynaydi.
O‘zbekiston qonunchiligida sun’iy intellektning huquqiy asoslari va mavjud
bo‘shliqlar.
O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligida sun’iy intellekt texnologiyalarini
tartibga soluvchi alohida, maxsus normativ-huquqiy hujjat mavjud emas. Ammo
mavjud ba’zi qonunlar SI tatbiqi uchun asos bo‘la oladi. Xususan, “Elektron hukumat
to‘g‘risida”
1
gi Qonun davlat xizmatlarini raqamlashtirishga oid umumiy me’yorlarni
belgilaydi. “Axborotlashtirish to‘g‘risida”
2
gi Qonun esa axborot tizimlarining ishlash
tamoyillari va axborot xavfsizligiga oid normalarni o‘z ichiga oladi.
Bundan tashqari, “Shaxsiy ma’lumotlar to‘g‘risida”gi Qonunning 12-moddasida
shaxsga oid ma’lumotlarni qayta ishlashda ularning roziligi va ma’lumotlar xavfsizligi
kafolatlanishi lozimligi qayd etilgan. Sud tizimida qo‘llaniladigan SI tizimlari
ko‘pincha sezgir va maxfiy ma‘lumotlarga tayanganligi sababli bu qonun alohida
ahamiyatga ega. Shu sababli, SIning ishlash mexanizmi, uni boshqaruvchi subyektlar,
axborotni kodlash va anonimlashtirish bo‘yicha qonunchilikda konkret normalar ishlab
chiqilishi zarur.
Yana bir muhim hujjat — “Sudlar to‘g‘risida”gi Qonunning 2-moddasiga
muvofiq, sudlar mustaqildir va faqat qonunga bo‘ysunadi. SI vositalarining sud
mustaqilligiga ta’siri aniqlanmagan, ammo SI orqali chiqarilgan qarorlarning huquqiy
kuchi va ularning ustidan shikoyat qilish tartibi mavjud emas. Bu esa yurisdiksiya
chegaralarining belgilanishi va mas’uliyat institutining aniqlashtirilishini taqozo etadi.
Suniy intellektdan foydalanishda javobgarlik masalasi.
Agar SI noto‘g‘ri qaror chiqarib, fuqaroning huquqlari buzilsa, kim javobgar
bo‘ladi? Bu savol sivil-huquqiy javobgarlik masalasini keltirib chiqaradi. Hozirgi
qonunchilik SI qarorlaridan kelib chiqadigan zarar uchun sudya, dastur tuzuvchi yoki
davlat organining javobgarligini aniq belgilamaydi.
Yechim: Maxsus qonunchilik orqali SI vositalaridan foydalanish tartibi va ular
uchun javobgarlik mezonlari ishlab chiqilishi zarur.
Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining sud tizimiga
integratsiyasi zamonaviy huquqiy davlat qurilishi yo‘lida muhim qadamlardan biri
hisoblanadi. Raqamli transformatsiya sharoitida adolatli, shaffof va tezkor sud
yurituvini ta’minlash zamon talabi bo‘lib bormoqda. Bu borada SI texnologiyalari
1
2
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 7
80
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
yordamida sud ishlari bo‘yicha tahliliy bashoratlar qilish, ma’muriy jarayonlarni
avtomatlashtirish, sud hujjatlarini tuzishda ko‘maklashish, fuqarolar murojaatlarini
elektron shaklda qabul qilish hamda ish yuritishdagi ortiqcha byurokratik bosqichlarni
kamaytirish mumkin. Bunday yondashuv “Elektron hukumat to‘g‘risida”gi Qonun va
“Axborotlashtirish to‘g‘risida”gi Qonunda belgilangan davlat xizmatlarini
raqamlashtirish va samaradorlikni oshirish tamoyillariga mos keladi.
Shuningdek, SI texnologiyalarining joriy etilishi O‘zbekiston sud tizimidagi
ochiqlik va ishonchlilikni oshirish, korrupsiyaviy holatlarni kamaytirish, inson omiliga
bog‘liq subyektivlikni cheklash hamda masalalarni tezroq hal qilish imkonini beradi.
Masalan, Xitoy, Estoniya, AQSh va Niderlandiyada SI asosida ishlovchi sud
tizimlarining joriy qilinishi jarayonida yutuqli natijalar kuzatilgan.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. (1992). Qabul qilingan: 8-
dekabr 1992-yil, oxirgi o‘zgartirish: 2023-yil.
2.
O‘zbekiston
Respublikasining
“Sudlar
to‘g‘risida”gi
Qonuni.
(2021).O‘RQ–673-son, 14.01.2021.
3.
O‘zbekiston Respublikasining “Axborotlashtirish to‘g‘risida”gi Qonuni.
(2003). O‘RQ–538-son, yangi tahriri: 2020-yil 20-iyul.
4.
O‘zbekiston Respublikasining “Shaxsiy ma’lumotlar to‘g‘risida”gi
Qonuni O‘RQ–547-son, 02.07.2019.
5.
O‘zbekiston Respublikasining “Elektron hukumat to‘g‘risida”gi Qonuni.
(2015). O‘RQ–395-son, 9.12.2015.
6.
Resolution of the Cabinet of Ministers of the Republic of Uzbekistan “On
Measures for the Digitalization of the Judicial System”. (2022). No. 305, 25.05.2022.
7.
European Commission. (2021). Proposal for a Regulation laying down
harmonized rules on artificial intelligence (Artificial Intelligence Act). Brussels:
COM(2021) 206 final.
8.
Surden, H. (2014). Machine Learning and Law. Washington Law Review,
89(1), 87–115.
9.
Susskind, R. (2019). Online Courts and the Future of Justice. Oxford
University Press.
10.
Wischmeyer, T., & Rademacher, T. (Eds.). (2020). Regulating Artificial
Intelligence. Springer.
