Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 7
74
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
NEFTNI QAYTA ISHLASH KORXONASI OQOVA SUVLARINI
TOZALASH UCHUN SAMARALI ADSORBSION–KATALITIK
NANOTIZIMLARNING OLINISHI
Xushboqov Abduvali Bahodir o‘g‘li
Termiz davlat universiteti tayanch doktoranti
Eshmurodov Xurshid Esanberdiyevich
Toshkent kimyo-texnologiya ilmiy-tadqiqot instituti doktoranti
Kalit so‘zlar:
TiO₂, fotokataliz, adsorbsiya, fenol, neft mahsulotlari, nanotizim,
ekologik muhofaza, oqova suv.
Keywords:
TiO₂, photocatalysis, adsorption, phenol, petroleum products,
nanosystem, environmental protection, wastewater.
Kirish
. Atrof-muhitning ifloslanishi, ayniqsa, sanoat oqova suvlari orqali suv
resurslarining zaharlanishi global muammolardan biridir. Neftni qayta ishlash
korxonalaridan chiqadigan oqova suvlarda ko‘plab zararli komponentlar, xususan,
fenol birikmalari va neft mahsulotlari mavjud bo‘lib, ular ekologik xavf tug‘diradi. Bu
moddalarning tabiiy muhitda parchalanishi juda sust kechadi va ular tirik organizmlar
hayot faoliyatiga salbiy ta'sir ko‘rsatadi. Shu sababli bunday oqova suvlardan zararli
moddalarni samarali usulda ajratib olish va ularni zararsizlantirish masalasi dolzarb
hisoblanadi.
So‘nggi yillarda ekologik toza, yuqori samarali va arzon texnologiyalar asosida
yaratilgan yangi materiallar, xususan, adsorbsion–katalitik xususiyatlarga ega
nanotizimlardan foydalanish keng ommalashmoqda. Titan dioksid (TiO2) asosida
yaratilgan nanotizimlar fotokatalitik va adsorbsion xususiyatlarga ega bo‘lib, atrof-
muhit muhofazasida samarali vosita sifatida e’tirof etilmoqda. Ushbu tadqiqotda neft
mahsulotlari va fenol bilan ifloslangan oqova suvlarni tozalashda TiO2 asosidagi
nanotizimlarning qo‘llanilishi o‘rganildi.
Tadqiqot metodikasi.
Nanotizimlar sol-gel usuli yordamida sintez qilindi.
Ushbu usul TiO2 ni nanoo‘lchamdagi zarralar ko‘rinishida olishga imkon beradi, bu
esa ularning faol yuzasi va fotokatalitik samaradorligini oshiradi. Olingan namunalar
rentgen faza tahlili (XRD), skanerlovchi elektron mikroskopiya (SEM), energiya
dispersiv spektroskopiya (EDS) hamda FTIR usullari orqali tahlil qilindi.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 7
75
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Tahlil natijalariga ko‘ra, sintez qilingan TiO2 zarrachalari anatase fazasida
bo‘lib, o‘rtacha o‘lchami 30–50 nm atrofida ekanligi aniqlandi. SEM tasvirlari orqali
nanotizim sirtining g‘ovak tuzilishga ega ekani va bu xususiyat uning yuqori
adsorbsion qobiliyatiga xizmat qilishi tasdiqlandi.
Tadqiqot natijalari
. Tajribalar davomida TiO2 nanotizimlarining fenol va neft
mahsulotlari bilan ifloslangan sun’iy suv namunalariga ta’siri o‘rganildi. Quyosh nuri
yoki sun’iy UV nurlari ta’sirida TiO2 fotokatalitik reaksiya orqali fenol molekulalarini
karbonat angidrid va suvga parchalaydi. 4 soatlik fotokatalitik reaksiya davomida
fenolning 87% dan ortig‘i parchalanishga uchradi.
Adsorbsion xususiyatlarni baholashda TiO2 namunalarining kontakt yuzasida
neft mahsulotlarini o‘ziga singdirish ko‘rsatkichlari o‘rganildi. Eksperimentlar
ko‘rsatdiki, TiO2 zarrachalari 1 litr ifloslangan suvdan 90–95% gacha neft
mahsulotlarini o‘ziga adsorbsiyalashi mumkin.
Yuqoridagi natijalar asosida TiO2 asosidagi nanotizimlar nafaqat fotokatalitik,
balki yuqori darajadagi adsorbsion xususiyatlarga ham ega ekanligi, bu esa uni
kompleks tozalash texnologiyalarida qo‘llash imkoniyatini tasdiqlaydi. Tadqiqot
natijalari boshqa organik ifloslantiruvchilar, xususan, bo‘yoq moddalar, pestitsidlar va
dori qoldiqlari uchun ham istiqbolli natijalar berishi mumkinligini ko‘rsatmoqda.
Xulosa
. Ushbu tadqiqotda TiO2 asosidagi adsorbsion–katalitik nanotizimlarning
neft mahsulotlari va fenol bilan ifloslangan oqova suvlarni tozalashdagi samaradorligi
sinovdan o‘tkazildi. Tajriba natijalari ushbu materialning ekologik xavfsizligi, qayta
ishlanish imkoniyati va yuqori tozalash darajasi tufayli amaliyotda keng joriy etish
mumkinligini ko‘rsatmoqda.
Kelgusidagi izlanishlar jarayonida nanotizimga boshqa metallar (masalan, Ag,
Zn, Cu) ni dopping qilish orqali uning samaradorligini yanada oshirish mumkin.
Shuningdek, ushbu nanotizimlar asosida real sanoat oqova suvlarida pilot tozalash
tizimlarini yaratish istiqbollari mavjud.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Тагиев, Ф. Х., & Ибрагимов, А. М. (2014).
Фотокатализ и нанотехнологии
очистки сточных вод
. Баку: Элм.
2.
Herrmann, J.-M. (1999). “Heterogeneous photocatalysis: fundamentals and
applications to the removal of various types of aqueous pollutants.”
Catalysis
Today
, 53(1), 115–129.
3.
Linsebigler, A. L., Lu, G., & Yates, J. T. (1995). “Photocatalysis on TiO₂
surfaces: Principles, mechanisms, and selected results.”
Chemical Reviews
,
95(3), 735–758.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 7
76
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
4.
Хамраев, А. А., & Бобожонов, Ш. Т. (2018).
Ekologik xavfsizlik va atrof-muhit
muhofazasi
. Toshkent: O‘zMU nashriyoti.
5.
Zhang, J., et al. (2006). “Photocatalytic degradation of phenol in aqueous TiO₂
suspension using a novel ultrasound-assisted photocatalytic reactor.”
Journal of
Hazardous Materials
, 138(2), 419–425.
