Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 8
42
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
UDK: 616.8-005+613.846
TAMAKI MAHSULOTLARINI CHEKISH VA INSULT XAVFI
(ADABIYOTLAR SHARXI).
Jabbarov Marks Taxirovich
Matyokubov Murod Otajonovich
Bobojanov Umidjon Adilbekovich
Toshkent tibbiyot akademiyasi Urganch filiali
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada chekishning inson salomatligiga, ayniqsa bosh miya va uning
qon tomir tizimiga salbiy ta’siri tahlil qilingan. Ayniqsa, chekish bilan insult (miya
insultlari) o‘rtasidagi bog‘liqlik ilmiy manbalar asosida yoritilgan. Chekish qon
tomirlarining torayishi, arterial bosimning ko‘tarilishi va qonning ivuvchanligining
ortishiga sabab bo‘lib, bu omillar miya insultiga olib kelishi mumkin. Shuningdek,
maqolada sog‘lom turmush tarzini shakllantirish va chekishni tashlash orqali insult
profilaktikasini amalga oshirish bo‘yicha tavsiyalar berilgan. Ushbu mavzu bo‘yicha
olib borilgan tadqiqotlar chekishni kamaytirish yoki butunlay tashlash orqali jiddiy
asoratlarning oldini olish mumkinligini tasdiqlaydi.
Kalit so‘zlar
: ishemik insult, gemorragik insult, tamaki, ateroskleroz, tomir
endoteliysi, bosh miya, xavflar omillar.
УПОТРЕБЛЕНИЕ ТАБАЧНЫХ ИЗДЕЛИЙ И РИСК ИНСУЛЬТА (ОБЗОР
ЛИТЕРАТУРЫ)
Жаббаров Маркс Тахирович
Матёкубов Мурод Отажонович
Бобожанов Умиджон Адилбекович
Ургенчский филиал Ташкентской Медицинской Академии
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 8
43
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
АННОТАЦИЯ
В данной статье проанализировано негативное влияние курения на здоровье
человека, особенно на головной мозг и его сосудистую систему. Особое внимание
уделено связи между курением и инсультом (цереброваскулярными
нарушениями), которая раскрыта на основе научных источников. Курение
способствует сужению кровеносных сосудов, повышению артериального
давления и увеличению свертываемости крови, что может привести к инсульту.
В статье также представлены рекомендации по профилактике инсульта за счёт
формирования здорового образа жизни и отказа от курения. Исследования,
проведённые по данной теме, подтверждают, что снижение или полный отказ от
курения позволяет существенно уменьшить риск серьёзных осложнений.
Ключевые слова:
ишемический инсульт, геморрагический инсульт, табак,
атеросклероз, эндотелий сосудов, головной мозг, факторы риска.
TOBACCO USE AND STROKE RISK (LITERATURE REVIEW)
Jabbarov Marks Taxirovich
Matyokubov Murod Otajonovich
Bobojanov Umidjon Adilbekovich
Urgench Branch of Tashkent Medical Academy
ABSTRACT
This article analyzes the negative impact of smoking on human health,
particularly on the brain and its vascular system. Special attention is given to the
correlation between smoking and stroke (cerebrovascular disorders), based on
scientific sources. Smoking contributes to the narrowing of blood vessels, increased
blood pressure, and higher blood clotting, all of which can lead to stroke. The article
also provides recommendations for stroke prevention through the adoption of a healthy
lifestyle and smoking cessation. Studies conducted on this topic confirm that reducing
or completely quitting smoking significantly decreases the risk of serious
complications.
Keywords:
ischemic stroke, hemorrhagic stroke, tobacco, atherosclerosis,
vascular endothelium, brain, risk factors.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 8
44
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Insult global miqyosdagi eng katta sog’liq muammolaridan biri bo’lib, inson
hayoti sifatiga va iqtisodiy tizimga jiddiy ta’sir ko’rsatadi. Insultdan kelib chiqadigan
o’limlar va kasallanish holatlari, ayniqsa, rivojlanayotgan mamlakatlarda keskin o’sib
bormoqda [5, 9]. Bu jarayonning muhim omillaridan biri sifatida tamaki mahsulotlarini
chekish ko’rsatilgan. Ushbu maqolada tamaki chekish va insult turlari o’rtasidagi
bog’liqlikka oid mavjud dalillar, uning patofiziologik mexanizmlari va jamoat
salomatligiga bo’lgan ta’siri muhokama qilinadi.
Chekish va miya insultining aloqasi bo‘yicha tadqiqotlar o‘rtasida umumiy
kelishuv (konsensus) yo‘qligi sababli meta-tahlil o‘tkazildi. Barcha chop etilgan
ma'lumotlar o‘rganildi va iloji boricha har bir tadqiqot uchun nisbiy xavf (relative risk)
aniqlanib, meta-tahlilga qo‘shilgan har bir tadqiqotning aniqlik darajasi hisobga olinib,
umumiy nisbiy xavf hisoblab chiqildi. Barchasi bo’lib 32 ta alohida tadqiqot tahlil
qilindi. Chekish bilan bog‘liq miya insultining umumiy nisbiy xavfi 1.5 (95%
ishonchlilik oralig‘i 1.4 dan 1.6 gacha) bo‘ldi. Nisbiy xavflar turli subtiplar bo‘yicha
sezilarli farqlarni ko‘rsatdi: miya infarkti 1.9, miya qon ketishi 0.7, va subaraxnoidal
qon ketishi 2.9. Nisbiy xavfga yoshning ta'siri ham qayd etildi va bu 55 yoshgacha 2.9,
55-74 yoshda 1.8, va 75 yoshdan kattalarda 1.1 ko’rsatkichga ega ekanligi aniqlandi.
Chekadigan sigaretalar soni va nisbiy xavf o‘rtasida bog’liqlik mavjudligi qayd etildi
va xavf ayollarda erkaklarga nisbatan kichik ustunlikka ega ekanligi aniqlandi. 75
yoshgacha bo‘lgan sobiq chekadiganlarda insult xavfi sezilarli darajada yuqori bo’lib
qolishi (1.5) aniqlandi; barcha yoshlar bo‘yicha sobiq chekuvchilarda nisbiy xavf 1.2
ko’rsatkichga ega bo‘ldi. Meta-tahlil miya insulti xavfining ortishini chekish bilan
bog‘liq ekanligini kuchli dalil sifatida taqdim etadi. Shu sababli, insultni chekish bilan
bog‘liq kasalliklar ro‘yxatiga kiritish zarur [8, 13].
Tamaki mahsulotlarini chekishning yurak-qon tomir tizimiga salbiy ta’siri keng
o’rganilgan bo’lib, u ishemik va gemorragik insult xavfini oshiradi [6, 11].
Chekish erkaklar orasida trombotik va gemorragik insult xavfini oshirishi bilan
bog‘liq ekanligi ma'lum. Shu kabi aloqani ayollar orasida tekshirish maqsadida, 1976
yilda 30-55 yosh oralig‘idagi, yurak kasalliklari, insult va saraton kasalliklaridan xoli
118 539 nafar ayolni o‘z ichiga olgan istiqbolli koxorta tadqiqoti o‘tkazildi. Sakkiz yil
davomida (yiliga 908 447 odam) kuzatuv olib borildi va 274 ta insult holati aniqlanib,
ulardan 71 tasi subaraknoidal qon quyilishi, 26 tasi miya ichiga qon quyilishi, 122 tasi
tromboembolik insult, 55 tasi esa yetarli ma'lumot bo‘lmagani uchun tasniflanmagan.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 8
45
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Kuniga chekilgan sigaretalar soni insult xavfi bilan ijobiy bog‘liq ekanligi
aniqlandi. Chekmagan ayollar bilan taqqoslaganda, kuniga 1 donadan 14 tagacha
sigareta chekkan ayollarda yoshga moslashtirilgan nisbiy xavf 2.2 (95% ishonchlilik
oralig‘i, 1.5 dan 3.3 gacha) bo‘ldi, 25 ta yoki undan ko‘p sigareta chekkan ayollarda
esa nisbiy xavf 3.7 (95% ishonchlilik oralig‘i, 2.7 dan 5.1 gacha) bo‘ldi. So‘nggi
guruhdagi ayollar orasida, subaraknoidal qon ketishining nisbiy xavfi chekmagan
ayollarga nisbatan 9.8 (95% ishonchlilik oralig‘i, 5.3 dan 17.9 gacha) edi.
Nisbiy vazn, gipertoniya, diabet, yuqori xolesterin darajasi, oral kontratseptivlar
ishlatish, postmenopauzal estrogen terapiyasi va alkogol iste'moli kabi omillarni
hisobga olgan holda, chekish va insult holatlari o‘rtasidagi aloqa ahamiyatli darajada
o‘zgarmagan.
Bu istiqbolli ma'lumotlar yosh va o‘rta yoshdagi ayollar orasida chekish va insult
o‘rtasida kuchli musbat bog’liqlik borligini isbotlaydi. [4, 10]
Tamaki chekishning insult turlariga ta’siri:
Ishemik insult qon oqimi yomonlashishi natijasida yuzaga keladi. Ko’plab
tadqiqotlar tamaki chekishning ishemik insult xavfini oshirishi haqida xabar bergan.
Meta-tahlillar natijalariga ko’ra, har kuni tamaki chekish ishemik insult xavfini 50–
60% ga oshiradi [13]. Shuningdek, passiv chekish ham ishemik insult xavfini
oshirishda muhim omil sifatida qayd etilgan [2].
Gemorragik insult tamaki chekish bilan bog’liqligi bo’yicha ziddiyatli dalillarga
ega. Ba’zi tadqiqotlar tamaki chekishning gemorragik insult xavfini oshirishini
ko’rsatsa [12], boshqa tadqiqotlar bu bog’liqlikning ahamiyatli emasligini qayd etgan
[5]. Bu ziddiyat tamakining qon bosimiga bo’lgan ta’siri, qon ivish tizimi va tomir
devorlari holati kabi omillar bilan bog’liq bo’lishi mumkin. Subaraxnoidal qon
quyilishni klinik jihatdan insultning boshqa turlaridan ajratish mumkin bo’lgani uchun,
biz subaraxnoidal qon quyilishi deb tashxislangan holatlarni istisno qilgan holda insult
bo’yicha barcha ma’lumotlarni ko’rib chiqdik. Bunda 35 ta alohida nisbiy xavf
baholaridan keyin subaraxnoid qon ketishini istisno qilgan holda umumiy nisbiy xavf
1,43 ni (95% ishonchlilik intervali 1,33 dan 1,55 gacha) tashkil qildi [13].
Tamaki chekishning patofiziologik ta’sirlari:
Tamaki chekish arterial gipertenziya xavfini sezilarli darajada oshiradi, bu esa
insultning asosiy xavf omillaridan biri hisoblanadi [15, 17]. Nikotin simpatik nerv
tizimini faollashtiradi, bu o’z navbatida qon bosimini oshirib, yurakga bo’lgan
yuklamani ko’paytirishi mumkin [16].
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 8
46
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Tamaki chekish trombotsitlarning faollashuvini kuchaytiradi, qon ivishiga olib
keladi va tromb hosil bo’lish xavfini oshiradi [7]. Bu jarayon esa ishemik insult xavfini
sezilarli darajada oshiradi.
Tamaki chekish ateroskleroz rivojlanishini tezlashtiradi, bu esa qon tomirlarining
torayishiga va ishemik insult xavfining oshishiga olib keladi [1, 18]. Shuningdek,
tamaki tutunidagi toksik moddalar endoteliy hujayralariga zarar etkazadi, bu qon
tomirlarining elastikligini kamaytiradi.
Passiv chekish ham insult xavfini sezilarli darajada oshiradi. Turli tadqiqotlarda
passiv chekuvchi shaxslarda ishemik insult xavfi 25–30% ga oshganligi qayd etilgan
[2].
Tamaki chekishni kamaytirish bo’yicha chora-tadbirlar insult xavfini sezilarli
darajada pasaytirishi mumkin. Tamaki mahsulotlariga soliqlarni oshirish, jamoat
joylarida chekishni taqiqlash va jamoatchilikka ta’lim berish kabi tadbirlar insult
holatlarini kamaytirishda muhim ahamiyat kasb etadi [3].
Tamaki chekish va insult o’rtasidagi bog’liqlikka oid tadqiqotlarda ayrim
cheklovlar mavjud. Chekishning umumiy davomiyligi, iste’mol miqdori va shaxsiy
omillar (masalan, dieta, jismoniy faoliyat) hisobga olinmagan holatlar natijalarga ta’sir
qilishi mumkin. Shuningdek, anamnezda bemorning shaxsan o’zidan ma’lumot yig’ish
ishonchlilikni pasaytirishi mumkin [6, 19].
Chekishni to‘xtatish insult xavfini kamaytirishda sezilarli va tezkor foyda
keltiradi, ayniqsa yengil chekuvchilarda (<20 sigareta/kuni); og‘ir chekuvchilarda
xavfning to‘liq yo‘qolishi kuzatilmaydi. Pipe yoki sigara chekishga o‘tish deyarli hech
qanday foyda bermaydi, bu esa chekishni to‘liq tashlash zarurligini ta'kidlaydi.
Chekishni to‘xtatishning insult xavfi bo‘yicha absolut foydasi gipertenziv shaxslar
orasida eng katta bo‘ladi. [14]
Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ЖССТ) маълумотларига кўра, чекишни
ташлаш инсульт хавфини тезда камайтиришга ёрдам беради. Чекишни ташлаган
шахсларда 5 йил ичида инсульт хавфи умуман чекмаган инсонларники билан
тенглашади [3, 20]. Shuning uchun, chekishni tashlashni qo’llab-quvvatlash va jamoat
salomatligi dasturlarini kengaytirish juda muhimdir.
Xulosa
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 8
47
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Tamaki chekish insult, ayniqsa, ishemik insult xavfini oshiradigan asosiy omildir.
Uning qon bosimiga, qon ivish tizimiga va qon tomirlarining holatiga salbiy ta’siri
insult xavfining ortishiga olib keladi. Jamoat salomatligi dasturlari, profilaktika
tadbirlari va qonunchilik choralari orqali tamaki chekishni kamaytirish insult
holatlarini sezilarli darajada kamaytirishga yordam beradi.
Adabiyotlar ro’yxati
1.
Ambrose J. A., Barua R. S. The pathophysiology of cigarette smoking and
cardiovascular disease: an update //Journal of the American college of cardiology.
– 2004. – Т. 43. – №. 10. – С. 1731-1737.
2.
Bonita R. et al. Passive smoking as well as active smoking increases the risk of
acute stroke //Tobacco control. – 1999. – Т. 8. – №. 2. – С. 156-160.
3.
Bull F. C. et al. World Health Organization 2020 guidelines on physical activity
and sedentary behaviour //British journal of sports medicine. – 2020. – Т. 54. – №.
24. – С. 1451-1462.
4.
Colditz G. A. et al. Cigarette smoking and risk of stroke in middle-aged women
//New England Journal of Medicine. – 1988. – Т. 318. – №. 15. – С. 937-941.
5.
Feigin V. L. et al. Worldwide stroke incidence and early case fatality reported in
56 population-based studies: a systematic review //The Lancet Neurology. – 2009.
– Т. 8. – №. 4. – С. 355-369.
6.
Hackshaw A. K., Law M. R., Wald N. J. The accumulated evidence on lung cancer
and environmental tobacco smoke //Bmj. – 1997. – Т. 315. – №. 7114. – С. 980-
988.
7.
Howard G. et al. Cigarette smoking and progression of atherosclerosis: The
Atherosclerosis Risk in Communities (ARIC) Study //Jama. – 1998. – Т. 279. –
№. 2. – С. 119-124.
8.
Hudayberganov N. Y., Jabbarov M. T., Matyoqubov M. O. THE ROLE AND
SIGNIFICANCE OF TRANSIENT CEREBRAL CIRCULATION DISORDERS
IN THE DEVELOPMENT OF CEREBRAL STROKES IN EMERGENCY
NEUROLOGY //ACTUAL PROBLEMS OF MODERN SCIENCE, EDUCATION
AND TRAINING IN THE REGION. – 2017. – Т. 2. – С. 131.
9.
Kilichev I. A. et al. BRAIN STROKES IN ECOLOGICALLY UNFAVORABLE
AREAS OF THE ARAL SEA REGION //Schizophr. Bull. – 2013. – Т. 3. – С. 413-
430.
10.
Kilichev I. A. et al. Register of stroke in the desert-steppe zones of Uzbekistan //BIO
Web of Conferences. – EDP Sciences, 2023. – Т. 65. – С. 04002.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 8
48
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
11.
Marks J. et al. Molecular-genetics aspects of migraine //International scientific
review. – 2016. – №. 4 (14). – С. 212-215.
12.
Qureshi A. I. et al. Cigarette smoking among spouses: another risk factor for
stroke in women //Stroke. – 2005. – Т. 36. – №. 9. – С. e74-e76.
13.
Shinton R., Beevers G. Meta-analysis of relation between cigarette smoking and
stroke //British medical journal. – 1989. – Т. 298. – №. 6676. – С. 789-794.
14.
Wannamethee S. G. et al. Smoking cessation and the risk of stroke in middle-aged
men //Jama. – 1995. – Т. 274. – №. 2. – С. 155-160.
15.
Wolf P. A. et al. Cigarette smoking as a risk factor for stroke: the Framingham
Study //Jama. – 1988. – Т. 259. – №. 7. – С. 1025-1029.
16.
Zevin S., Gourlay S. G., Benowitz N. L. Clinical pharmacology of nicotine
//Clinics in dermatology. – 1998. – Т. 16. – №. 5. – С. 557-564.
17.
Бобожанов У. А., Киличев И. А. STRUCTURE OF EPILEPTIC VESSELS IN
CHILDREN RESIDING IN THE AREAL REGION AREA //Новый день в
медицине. – 2019. – №. 3. – С. 70-72.
18.
Бобожанов У. А., Садикова Г. К. CLINICAL AND DIAGNOSTIC
CHARACTERISTICS OF CHILDREN'S EPILEPSY LIVING IN THE ARAL SEA
REGION.
19.
Киличев И. А., Адамбаев З. И., Матёкубов М. О. ДИНАМИКА НЕКОТОРЫХ
ЭПИДЕМИОЛОГИЧЕСКИХ ПОКАЗАТЕЛЕЙ ИНСУЛЬТА В ПУСТЫННО-
СТЕПНЫХ ЗОНАХ УЗБЕКИСТАНА ЗА ПЕРИОД НЕЗАВИСИМОСТИ
РЕСПУБЛИКИ //Медицинские новости. – 2022. – №. 1 (328). – С. 76-78.
20.
Худайберганов Н. Ю., Жаббаров М. Т., Матёкубов М. О. Неврологическая
семиотика у больных железодефицитной анемией тяжелой степени
//Национальный журнал неврологии. – 2017. – Т. 1. – №. S11. – С. 54-56.
