Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 8
69
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
TANQIDIY FIKRLASHNI RIVOJLANTIRISHDA XALQARO
BAHOLASH NATIJALARI ASOSIDA O‘QITUVCHILAR MALAKASINI
OSHIRISH ZARURATI
Jumayev Sanjar Soatmumin o‘g‘Li
Telfon raqam; +998-95-800-90-60
Anotatsiya;
Ushbu maqolada o‘quvchilarda tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini
rivojlantirishda xalqaro baholash dasturlarining (PISA, PIRLS, TIMSS) natijalari
asosida o‘qituvchilarning malakasini oshirish zarurati yoritilgan. Tadqiqot davomida
xalqaro baholash tizimlarining natijalari, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining va
Vazirlar Mahkamasining ta’limga oid rasmiy hujjatlari, shuningdek, zamonaviy
pedagogik yondashuvlar asosida chuqur tahlil o‘tkazildi. Maqolada tanqidiy
fikrlashning ta’lim sifatiga ta’siri, pedagogik faoliyatda innovatsion metodlardan
foydalanish va malakali o‘qituvchining o‘quvchiga ko‘rsatadigan ijobiy ta’siri ilmiy
asosda yoritilgan. Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, o‘qituvchilarning doimiy ravishda
malakasini oshirish, tanqidiy fikrlashni rivojlantirish bo‘yicha metodik tayyorgarligini
kuchaytirish xalqaro baholash natijalarini yaxshilashda asosiy omil hisoblanadi.
Kalit so‘zlar;
Tanqidiy fikrlash, xalqaro baholash dasturlari, PISA, PIRLS,
TIMSS, o‘qituvchilarning malakasini oshirish, ta’lim sifati, innovatsion pedagogika,
funksional savodxonlik, metodik tayyorgarlik, zamonaviy ta’lim.
KIRISH (INTRODUCTION)
Bugungi kunda ta’lim sifatini oshirish, o‘quvchilarda tanqidiy fikrlash
ko‘nikmalarini rivojlantirish davlatlar va xalqaro ta’lim tizimlarining ustuvor
vazifalaridan biridir. Xalqaro baholash dasturlari – PISA, PIRLS va TIMSS o‘zaro
taqqoslash imkoniyatlarini yaratib, o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va tanqidiy
fikrlash darajasini aniqlashda muhim manba hisoblanadi. Ushbu dasturlarning
natijalari shuni ko‘rsatadiki, o‘quvchilarning tanqidiy fikrlash salohiyatini samarali
rivojlantirish uchun o‘qituvchilarning malakasini muntazam oshirish va zamonaviy
pedagogik yondashuvlarni o‘zlashtirish zarurati mavjud.
O‘zbekiston Respublikasi ta’lim siyosatida ham o‘qituvchilarning kasbiy
malakasini oshirish va innovatsion metodlarni joriy etish ta’lim sifatini yaxshilashning
asosiy yo‘nalishlari sifatida belgilangan. Prezident Shavkat Mirziyoyevning ta’lim
tizimini rivojlantirish bo‘yicha qarorlari va Vazirlar Mahkamasining farmonlari ta’lim
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 8
70
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
jarayonida tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirishda o‘qituvchilarning roli va
malakasini oshirish zarurligini yana bir bor tasdiqlaydi.
Shu bois, xalqaro baholash dasturlarida aniqlangan muammolar va kamchiliklar
asosida o‘qituvchilarni doimiy kasbiy rivojlantirish orqali tanqidiy fikrlashni
rivojlantirish jarayonini samarali tashkil etish bugungi ta’lim tizimining dolzarb
vazifalaridan biridir. Ushbu maqolada xalqaro baholash natijalari tahlil qilinib,
o‘qituvchilar malakasini oshirishning ahamiyati va zarurati ilmiy jihatdan asoslanadi
hamda amaliy tavsiyalar taklif etiladi.
USUL (METHODS)
Ushbu tadqiqotda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining va Vazirlar
Mahkamasining ta’lim sohasidagi rasmiy hujjatlari asosida o‘qituvchilarning
malakasini oshirish zarurati tahlil qilindi. Xususan, Prezident Shavkat Mirziyoyevning
2017-yil 7-iyundagi PQ-2907-sonli “O‘zbekiston Respublikasining ta’lim tizimini
rivojlantirish bo‘yicha davlat siyosatini yangi bosqichga olib chiqish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi qarori ta’lim sifatini oshirishda o‘qituvchilarning malakasini muntazam
oshirish, innovatsion metodlarni joriy etish zarurligini ta’kidlaydi. Ushbu qarorda
tanqidiy fikrlash va mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirish davlat siyosatining
ustuvor yo‘nalishlari sifatida belgilanadi.
Shuningdek, Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 15-iyundagi 345-sonli
“Umumta’lim maktablarida ta’lim sifatini oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar dasturi”
farmoni o‘qituvchilarning kasbiy malakasini doimiy ravishda oshirish, zamonaviy
pedagogik texnologiyalarni keng joriy etish va baholash tizimini takomillashtirish
vazifalarini belgilaydi. Mazkur hujjatlar o‘quvchilarning tanqidiy fikrlash salohiyatini
rivojlantirishda o‘qituvchilarning bilim va ko‘nikmalarini oshirishning muhimligini
amaliy asoslaydi.
Tadqiqotda ushbu qaror va farmonlarning matnlari, shuningdek, xalqaro
baholash dasturlari — PISA, PIRLS, TIMSS hisobotlari tahlil qilindi. Ushbu hujjatlar
asosida O‘zbekiston ta’lim tizimida o‘qituvchilarning malakasini oshirish jarayonini
samarali tashkil etish uchun zarur strategiyalar aniqlanib, ularning tanqidiy fikrlashni
rivojlantirishdagi roli o‘rganildi.
NATIJALAR (RESULTS)
O‘zbekiston Respublikasi ta’lim siyosati va xalqaro baholash natijalari
o‘rganilganda, mamlakatimizda funksional savodxonlik va tanqidiy fikrlashni
rivojlantirish bo‘yicha mavjud strategik hujjatlar va chora-tadbirlar milliy ta’lim
tizimini xalqaro standartlarga moslashtirishga xizmat qilayotgani aniqlandi. Shu bilan
birga, ta’lim jarayonida amaliy va interaktiv metodlarni keng joriy etish,
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 8
71
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
o‘qituvchilarning malakasini oshirish, o‘quvchilarning mustaqil fikrlash va baholash
ko‘nikmalarini shakllantirishda samarali natijalar beradi.
Xalqaro baholash dasturlari — PISA, PIRLS va TIMSS hisobotlari
o‘quvchilarning tanqidiy fikrlash ko‘nikmalari va funksional savodxonlik darajalarida
farqlar mavjudligini ko‘rsatadi. Jumladan, O‘zbekistonning so‘nggi yillardagi
natijalari xalqaro o‘rta darajada bo‘lib, tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarining yetarli
darajada shakllanmagani haqida signal beradi. Ushbu ko‘rsatkichlarning pastligi,
asosan, o‘qituvchilarning zamonaviy pedagogik yondashuvlar, xususan, tanqidiy
fikrlashni rivojlantirish metodlarini yetarlicha egallamasligi bilan bog‘liq ekanligi
aniqlangan.
Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-2907-sonli qarori va
Vazirlar Mahkamasining 345-sonli farmoni doirasida amalga oshirilayotgan malaka
oshirish dasturlari, pedagoglarning innovatsion usullarni o‘zlashtirishiga, tanqidiy
fikrlashni rivojlantirish bo‘yicha yangi metodikalarni amaliyotga joriy qilishiga
yordam bermoqda. Biroq, ushbu dasturlarni yanada kengaytirish va sifatini oshirish
zarurati mavjudligi aniqlandi.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, o‘qituvchilarning malakasini doimiy ravishda
oshirish jarayonida quyidagi yo‘nalishlarga e’tibor qaratish samarali bo‘ladi:
•
Tanqidiy fikrlash va analitik yondashuvlarni ta’lim jarayoniga integratsiya
qilish uchun pedagoglarni maxsus o‘quv kurslari bilan ta’minlash.
•
Xalqaro baholash standartlari va talablariga mos baholash vositalarini ishlab
chiqish hamda amaliyotga joriy etish.
•
Innovatsion va interfaol ta’lim texnologiyalarini keng qo‘llash orqali
o‘quvchilarning mustaqil fikrlashini rag‘batlantirish.
•
O‘qituvchilarni malaka oshirish jarayonida nazorat va baholash tizimlarini
takomillashtirish.
Natijada, o‘qituvchilar malakasini oshirish ta’lim sifatini yaxshilash,
o‘quvchilarda tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirish hamda xalqaro baholash
natijalarini yaxshilashda muhim omil sifatida namoyon bo‘ladi.
Tahlil
Xalqaro baholash dasturlari natijalari va O‘zbekiston ta’lim siyosatida
belgilangan maqsadlar o‘rtasida yaqqol bog‘liqlik mavjud. Tadqiqot natijalari shuni
ko‘rsatdiki, o‘qituvchilarning malakasini oshirish tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini
shakllantirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Bu fikrni Dewey (1910) ning ta’limda
tanqidiy fikrlashni rivojlantirish haqidagi ta’lim falsafasi va Paul hamda Elder (2006)
ning tanqidiy fikrlashni o‘qitish metodologiyasi ham qo‘llab-quvvatlaydi. Ularning
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 8
72
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
ta’kidlashicha, o‘qituvchining malakasi va pedagogik mahorati o‘quvchilarni mustaqil,
ijodiy va analitik fikrlashga yo‘naltirishda muhim omildir.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-2907-sonli qarori hamda Vazirlar
Mahkamasining 345-sonli farmoni pedagoglarning kasbiy rivojlanishiga keng
imkoniyatlar yaratmoqda. Biroq, Xolmatov (2020) tadqiqotida ko‘rsatilganidek,
malaka oshirish dasturlarida innovatsion pedagogik texnologiyalarni yanada kengroq
joriy etish zarur. Shu bilan birga, PISA natijalari bo‘yicha o‘quvchilarning tanqidiy
fikrlash darajasi pastligi, pedagoglarning ushbu sohada metodik jihatdan to‘liq tayyor
emasligini ko‘rsatadi.
Bloom (1956) ta’lim maqsadlarini shakllantirishda yuqori darajadagi tafakkur
faoliyatlari, jumladan tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga katta ahamiyat beradi.
Shunday ekan, o‘qituvchilarni doimiy malaka oshirish jarayonida ushbu ko‘nikmalarni
rivojlantirish bo‘yicha amaliy va nazariy bilimlarni chuqurlashtirish zarur.
Ta’limda funksional savodxonlik va tanqidiy fikrlashning birgalikda rivojlanishi
o‘quvchilarning hayotdagi muammolarni mustaqil va samarali hal etish qobiliyatini
oshiradi. UNESCO (2017) ham ta’lim sifatini oshirishda malakali o‘qituvchilar va
tanqidiy fikrlashni rivojlantiruvchi pedagogik yondashuvlarning o‘rni katta ekanligini
ta’kidlaydi.
Shu nuqtai nazardan, O‘zbekiston ta’lim tizimida o‘qituvchilarning malakasini
oshirish tizimini xalqaro standartlar va zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida
takomillashtirish lozimligi aniqlandi. Bu esa nafaqat tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini
rivojlantirishga, balki ta’lim sifatining umumiy ko‘rsatkichlarini oshirishga xizmat
qiladi.
Xulosa
Xulosa qilib ayatdigan bo’lsak Ushbu maqolada xalqaro baholash dasturlari
natijalari tahlil qilinib, o‘quvchilarda tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishda
o‘qituvchilarning malakasini oshirish zarurati ilmiy asosda ko‘rsatildi. PISA, PIRLS
va TIMSS kabi xalqaro dasturlar natijalari o‘qituvchilarning zamonaviy pedagogik
yondashuvlarni egallashlari va doimiy malaka oshirishlari o‘quvchilarning tanqidiy
fikrlash darajasiga bevosita ta’sir qilishini isbotladi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining va Vazirlar Mahkamasining ta’lim
sohasidagi qarorlari, jumladan PQ-2907-sonli qaror va 345-sonli farmon, o‘qituvchilar
malakasini oshirishni ta’lim tizimining ustuvor vazifasi sifatida belgilaydi va bu
yo‘nalishda amaliy chora-tadbirlarni joriy etishni taqozo etadi. Shuningdek, ilmiy
tadqiqotlar va xalqaro ekspertlarning fikrlariga ko‘ra, malakali va innovatsion pedagog
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 8
73
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
kadrlar tayyorlash o‘quvchilarda tanqidiy fikrlashni shakllantirishda asosiy omil bo‘lib
xizmat qiladi.
Tahlil natijalari o‘qituvchilarning malakasini oshirish jarayonini yanada
samarali qilish uchun yangi pedagogik metodlar, innovatsion texnologiyalar,
shuningdek, xalqaro baholash standartlariga mos baholash vositalarini ishlab chiqish
va qo‘llash zarurligini ko‘rsatadi. Bu esa ta’lim sifatini oshirish, o‘quvchilarni
zamonaviy hayotga tayyorlashda muhim shartdir.
Kelgusida O‘zbekiston ta’lim tizimida o‘qituvchilar malakasini oshirish tizimini
yanada takomillashtirish, malaka oshirish dasturlarini kengaytirish va pedagoglarni
tanqidiy fikrlashni rivojlantirish bo‘yicha doimiy nazorat qilishga alohida e’tibor
qaratish zarur. Shu tariqa, ta’lim jarayonida tanqidiy fikrlashni rivojlantirish
samaradorligi oshib, milliy ta’lim tizimining xalqaro maydondagi raqobatbardoshligi
mustahkamlanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 15-iyundagi 345-
sonli qarori. Umumta’lim maktablarida ta’lim sifatini oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar
dasturi.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-2907-sonli qarori. (2017).
O‘zbekiston Respublikasining ta’lim tizimini rivojlantirish bo‘yicha davlat siyosatini
yangi bosqichga olib chiqish chora-tadbirlari to‘g‘risida.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. M. Mirziyoyevning PQ-2907-sonli
qarori. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy sayti.
4.
Piaget J. The Origins of Intelligence in Children. – New York: International
Universities Press, 1952.
5.
Dewey, J. (1910). How We Think. Boston: D.C. Heath & Co.
6.
Paul, R., & Elder, L. (2006). Critical Thinking: Tools for Taking Charge of
Your Learning and Your Life. Pearson.
7.
Xolmatov, Z. (2020). Innovatsion pedagogik texnologiyalar va tanqidiy
fikrlash. Ta’lim va Innovatsiyalar, 3(2), 45-52.
