Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue 1
17
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
УДК
Турли шўрланиш даражасига эга ерларда кунгабоқар ҳар хил навларининг
маҳсулдорлик кўрсаткичлари
1
Луков М. К. ,
2
Лукова И. М
1
Эргашев Ж. Ш
1
Термиз агротехнологиялар ва инновацион ривожланиш институти/
2
Самарқанд агроинновациялар ва тадқиқотлар институти
Аннотация
: Майдон ҳисобида маҳсулдорлик курсаткичлари юқори
бўлган ўсимликларнинг кўп жойлашиши юқори ҳосилдорликни таъминлайди.
Бир туп ўсимликнинг ҳосил элементлари саватча диаметри, саватчадаги
писталар сони, уруғнинг натураси, бир туп ўсимликдаги ҳосил миқдори ва
уруғдан мой чиқими каби кўрсаткичлар маҳсулдорлик кўрсаткичларидир.
Маҳсулдорлик кўрсаткичлари грамм .ёки килограм .билан, майдон ҳисобидан
олинган ҳосил–ҳосилдорлик деб ҳисобга олинади. ва у ц/га ёки т/га
кўрсаткичлари билан белгиладанади. [1; 5;].
Долзарблиги
. Экин навининг маҳсулдорлик курсаткичлари, миқдорий
кўрсаткичлар бўлиб ҳисобланади бу кўрсаткичлар санаш, .тортиш, ўлчаш
йўллари билан аниқланади. Майдон бирлигида юқори ҳосилдорликка эришиш
учун маҳсулдорлик кўрсаткичлари юқори бўлган навларни яратиш долзарб
масала ҳисобланади [1; 4; 5;].
Материал ва методлар.
Тажрибалар Термиз агротехнологиялар ва
инновацион ривожланиш институтининг ўқув тажриба хўжалигида кичик
пайкалчалар (эни 1 м. узунлиги 5м. ва чуқурлиги 1м.) бўлган жойда ўтказилди.
Бу бўлмачаларга шўрланмаган, кучсиз шўрланган ва ўртача шўрлаган тупроқлар
машинада келтирилиб жойлаштирилди ва кейин унга уруғлар экилди. Объект
сифатида кугабоқарнинг тезпишар Сур ва Родник навлари ва эртапишар
СамҚХИ 20-80 навининг 1 репродукцияли уруғ лигидан фойдаланилди. Тажриба
тўрт қайтариқдан иборат. Тадқиқотлар ЎзПИТИ (2007й). Ўсимлик генетик
ресурслар ИТИ (2009й) усуллари бўйича ўтказилди
Натижалар ва уларнинг таҳлили
Маълумотлар (1-жадвал)
курсатишича тўпроқ шўрланиши кунгабоқар навларининг маҳсулдолик
кўрсаткичларига салбий таъсир қилади.Тупоқда шўрланиш даражасининг
ошиши билан маҳсулдорлик кўрсаткчлари сезиларли даражада пасайиши
кузатилди. Ўртача шўрланган тупрокларда урганилаётган барча навларнинг
махсулдорлик курсаткичлари паст, яьни саватчаниг йириклиги 17,1 см.дан 18,4
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue 1
18
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
см.га ча ва бир туп усимликнинг ҳосили 55,3 грамман 65,6 граммгача булди
. Махсулдорлик курсаткичларини бахолашда 1000 дона уруг массасини
аниклаш мухим ахамиятга эга. 1000 дона уругнинг огир булиши уруғ
магзининг чиқими куп, пучоғи юпқа ва унда мойлилик даражаси юкори
булишини ифодалайди. Шунингдек уруғ натураси кўрсаткичининг катта
булиши хам, уруг зичлигининг юқори эканлигини, уругда мой микдорининг
куп булишини ифодалайди. [
2; 3; 4;].
Кунгабокар навлари уругининг 1000 донаси массасининг ошиши билан
уруг натурасининг йукори булиши туғри корреляцион боғланишга эга. [3;4;
5;]. Ўртча даражада шурланган тупроқли ерларда САМ ҚХИ 20-80 ва Родник
навларининг махсулдорлик курсаткичлари ( 1 туп ҳосили 75,0 ва 80,8 г. уруғ
натураси 419-426 г/л. ва 1000дона уруғ оғирлиги 66,7 ва 72,6 г. ни ташкил этиши)
юқори бўлиши бу навларнинг тупрок шўрланишига чидамли эканлигини
ифодалайди.
Хулосалар:
Кунгабоқар навларининг маҳсулдорлик кўрсаткичлар тўпроқ
шўрланишига боғлиқ ҳолда ўзгаради. Тупроқ шўрланишининг ошиши билан
маъсулдорлик кўрсаткичлари сезиларли даражада пасаяди. Ўртача шўрланишга
эга тупроқли ерларда маҳаллий шароитда яратилган СамҚХИ 20-80 нави ва
Родник навларининг таъсрчанлиги паст бўлгани учун бу навлар яхши ўсиб
ривожаланади ва ҳосил элементлари яхши шаклланади.
Адабиётлар рўйхати
1. Абдукаримов Д.Т ва бошқ. Умумий селекция ва уруғчилик /Дарслик / Тошкент
2020 й 208-209 б.
2. Аманова А, Рутамов А. Мойли экинлар жаҳон коллекциясини ўрганиш бўйича
услубий кўрсатмалар. Тошкент 2010 й. 9-12 б.
3. Пустовойт В.С. Подсолнечник. Краснодар 1967. С.111-118.
4.Лошкомойников И.А., Пузиков А.Н. Густота стояния, урожайность и качество
семян подсолнечника в условиях Омской области.// Земледелие 2009. № 8. С. 20-
22
5. Луков М.К. Туракулов О. Х Kungaboqar ertapishar navlarining mahsuldorlik
ko’rsatkichlari va urug‘ining sifatiga tup qalinliginin g ta’siri Respublika ilmiy-
amaliy konferensiyasi materiallari TO‘PLAMI 547-551 betlar Samarqand 2023-yil,
12-13 may
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue 1
19
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
1 жадвал
Турли шўрланиш даражасига эга тупроқларда кунгабоқар ҳар хил навларининг маҳсулдорлик
кўрсаткичлари к
Тупроқ
Шўрла
ниши
Навлар
номи
Махсулдорлик кўрсаткичлари
Саватча диамет
ри,см.
Саватчада
уруғлар,
сони,дона
Бир туп
ўсим
ҳосили,г.
Уруғ натур
аси г/л
1000 дона
уруғ
оғирлиги.
Уруғдаги
мой %
Шўрлан
маган
(назорат)
С у р
20,4
854
71,5
414
64,4
47,2
Родник
21,0
898
75,0
419
66,7
48,4
Сам
ҚХИ -20-80
22,2
1103
80,8
426
72,3
49,1
Кучсиз
шўрланган
С у р
18,8
768
63,3
400
56,0
46,4
Родник
19,3
820
66,0
410
61,1
47,5
Сам
ҚХИ -20-80
20,4
1008
71,5
418
67,5
48,3
Ўртача
шўрланишга эга
С у р
17,1
711
53,3
372
48,2
45,6
Родник
17,5
745
56,4
398
53,6
46,5
Сам
ҚХИ -20-80
18,4
944
62,6
404
60,6
47,2
