Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
18
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
TARJIMA USULLARI: ERNEST XEMINGUEYNING "CHOL VA DENGIZ"
ASARI MISOLIDA
Qosimova Aziza Mamayusupovna
Termiz davlat pedagogika instituti talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqola Ernest Xemingueyning "Chol va dengiz" asarini
tarjima qilish jarayonida qo‘llanilgan usullarni tahlil qilishga bag‘ishlangan.
Minimalistik uslub, ramziy obrazlar, va asarning chuqur falsafiy mazmuni tarjimonlar
uchun qiyinchilik tug‘diradi. Maqolada tarjima usullari nazariyasi va bu usullarning
asarda qo‘llanilishi misollar bilan yoritilgan.
Kalit so'zlar:
Tarjima usullari, Ernest Xeminguey, "Chol va dengiz",
minimalizm uslubi, so‘zma-so‘z tarjima, erkin tarjima, moslashtirilgan tarjima, ramziy
obrazlar tarjimasi, tarjima nazariyasi, falsafiy mazmun, madaniy kontekst, badiiy
tarjima, metaforalar tarjimasi, xalqaro adabiyot, tarjima qiyinchiliklari
TRANSLATION METHODS: ERNEST HEMINGWAY'S "THE OLD
MAN AND THE SEA" AS A CASE STUDY
Kosimova Aziza Mamayusupovna
Student of Termiz state pedagogical institute
Abstract:
This article is dedicated to the analysis of the translation methods
applied in translating Ernest Hemingway's "The Old Man and the Sea." The minimalist
style, symbolic imagery, and profound philosophical content of the work pose
challenges for translators. The article highlights the theory of translation methods and
their application in the work, illustrated with examples.
Keywords:
Translation methods, Ernest Hemingway, "The old man and the sea,"
minimalist style, literal translation, free translation, adaptive translation, symbolic
imagery translation, translation theory, philosophical content, cultural context, artistic
translation, metaphor translation, international literature, translation challenges.
МЕТОДЫ ПЕРЕВОДА: НА ПРИМЕРЕ ПРОИЗВЕДЕНИЯ ЭРНЕСТА
ХЕМИНГУЭЯ "СТАРИК И МОРЕ"
Косимова Азиза Мамаюсуповна
Студентка Термезского государственного педагогического института
Аннотация:
Данная статья посвящена анализу методов перевода,
применённых при переводе произведения Эрнеста Хемингуэя "Старик и море".
Минималистичный стиль, символические образы и глубокое философское
содержание произведения представляют сложность для переводчиков. В статье
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
19
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
рассматривается теория методов перевода и их применение в произведении,
иллюстрированное примерами.
Ключевые слова:
Методы перевода, Эрнест Хемингуэй, "Старик и море",
минималистичный стиль, дословный перевод, свободный перевод, адаптивный
перевод, перевод символических образов, теория перевода, философское
содержание, культурный контекст, художественный перевод, перевод метафор,
международная литература, сложности перевода.
KIRISH
Ernest Xeminguey - zamonaviy adabiyotning yorqin vakili. Uning qisqa, ammo
mazmunli yozish uslubi adabiyotda "minimalizm" deb ataladigan uslubga asos
bo‘lgan. "Chol va dengiz" asari Nobel mukofoti sovrindori bo‘lib, insonning
kurashuvchanligi, tabiat bilan hamohangligi va azaliy qadriyatlar ramzi sifatida
tanilgan. Ushbu asarni tarjima qilish jarayonida turli tarjima usullari qo‘llanilib,
original matnning mazmuni va muallif uslubini saqlab qolish ustuvor vazifa sifatida
qaralgan.
Tarjima – tilshunoslik, adabiyotshunoslik va madaniyatshunoslik bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lgan murakkab ijodiy jarayon. Badiiy asarlarni tarjima qilish
nafaqat matn mazmunini boshqa tilga o‘tkazish, balki muallifning uslubi, asarning
estetik jihatlari va madaniy kontekstini saqlab qolishni talab qiladi. Bu jarayonda
tarjimon o‘zining nafaqat til va madaniyat bilimlarini, balki ijodkorlik qobiliyatini ham
ishga solishi lozim.
Ernest Xemingueyning “Chol va dengiz” asari zamonaviy adabiyotning durdona
namunasi sifatida tan olingan. Ushbu asarda insonning tabiat bilan munosabati, azaliy
kurashuvchan tabiati va ma’naviy jasorati ramziy obrazlar orqali ifodalangan.
Xemingueyning qisqa va sodda jumlalarga asoslangan minimalistik uslubi uning
asarlarini tarjima qilishni osonlashtirgandek tuyulsada, aslida tarjimonlardan chuqur
nazariy bilim va ijodiy yondashuvni talab qiladi. Mazkur maqolada “Chol va dengiz”
asarining tarjima jarayonida qo‘llanilgan so‘zma-so‘z, erkin va moslashtirilgan tarjima
usullari tahlil qilinadi. Shuningdek, ramziy obrazlar, metaforalar va madaniy
kontekstlarni boshqa tilga o‘tkazishdagi qiyinchiliklar va yechimlar o‘rganiladi. Bu
tadqiqot badiiy tarjimaning amaliy va nazariy jihatlarini chuqurroq anglashga xizmat
qiladi.
Tarjima nazariyasida usullar
Tarjima usullari asarni boshqa tilga o‘tkazishda qanday yondashuv
qo‘llanilganini ifodalaydi. Quyidagi asosiy usullar Xeminguey asarini tarjima qilishda
dolzarb:
So‘zma-so‘z tarjima
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
20
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Matnni lug‘aviy ma’noda tarjima qilish, grammatik va uslubiy moslikka kamroq
e’tibor qaratiladi. Masalan, asardagi "He was an old man who fished alone in a skiff in
the Gulf Stream" jumlasi ba’zi tarjimonlar tomonidan "U bir qari odam edi, u skifda
yolg‘iz baliq ovlar edi" deb tarjima qilingan. Ushbu usul so‘zlarning lug‘aviy
ma’nosini saqlab qoladi, ammo uslubga putur yetkazadi.
Erkin tarjima
Asosiy mazmunni saqlab qolgan holda matnni qayta tuzish. Masalan, yuqoridagi
jumla "U qari baliqchi edi, uzoq dengizda yolg‘iz o‘zi ovga chiqardi" tarzida erkin
tarjima qilinadi. Bu usul kontekst va mazmunni yanada ravon yetkazadi.
Moslashtirilgan tarjima
Milliy madaniyat va urf-odatlarni hisobga olgan holda tarjima qilish. Asarda
dengiz va baliqchilik hayoti ko‘p joyda tasvirlangan. Tarjimonda mahalliy
madaniyatga yaqin terminlar qo‘llanishi mazmunni osonroq qabul qilishga yordam
beradi.
"Chol va dengiz" asarida ramziy obrazlarning tarjimasi
Asarda ishlatilgan ramzlarni tarjima qilish tarjimonning ijodkorlik yondashuvini
talab qiladi.
Chol - insonning kurashuvchan tabiati ramzi. Ba’zi tarjimonlar cholni "yoshi
ulug‘ baliqchi" deb moslashtirgan.
Dengiz - hayotning murakkabligi va cheksizligi ramzi. Ba’zi tarjimalarda
"dengiz"ni "o‘kean" deb o‘zgartirish orqali ramziy ko‘lam kengaytirilgan.
Baliq - insonning oliy maqsadlarini ifodalaydi.
Tarjima jarayonidagi qiyinchiliklar
Minimalistik uslubni saqlashda noan’anaviy so‘zlar va qisqa jumlalarni
o‘zgarmas holda qoldirish.
Ingliz tilidagi metafora va simvolik ma’nolarni o‘zbek tiliga o‘tkazishda
madaniy to‘siqlar.
Til o‘zgacha bo‘lishiga qaramay, o‘quvchiga matnni oson qabul qilish imkonini
berish.
"Chol va dengiz" (The old man and the sea) asaridan olingan ba’zi jumlalar va
ularning o‘zbek tiliga turli usullarda tarjima qilinishi misolida tahlil qilamiz:
"He was an old man who fished alone in a skiff in the Gulf Stream and he had
gone eighty-four days now without taking a fish."
So‘zma-so‘z tarjimada
“U bir qari odam edi, u Skifda yolg‘iz baliq ovlar edi va
u endi sakson to‘rt kundan beri baliq tuta olmayapti.”
Lug‘aviy ma’no saqlangan, lekin
jumla ravon emas. Matnda "skiff" so‘zining izohi o‘quvchiga tushunarli bo‘lmasligi
mumkin.
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
21
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Erkin tarjimada “
U qari baliqchi edi, yolg‘iz qayiqqa chiqib, sakson to‘rt kundan
buyon baliq tutolmay yurgan edi.”
Ma’no ravon va tushunarli yetkazilgan, "skiff" so‘zi
milliy madaniyatga moslashtirilib "qayiq" deb tarjima qilingan.
Moslashtirilgan tarjimada
“Bir qari baliqchi bor edi, u o‘z qayig‘ida dengizga
chiqib, sakkiz yuz to‘rt kun baliq tutmagan edi.”
Sonlarni o‘zbek madaniyati uchun
qulay o‘zgartirish yoki "dengiz" so‘zini kontekstga moslashtirish o‘quvchiga
tushunishni osonlashtiradi.
"The old man was thin and gaunt with deep wrinkles in the back of his neck."
So‘zma-so‘z tarjimada “
Chol ozg‘in va holdan toygan edi, bo‘ynining orqa
qismida chuqur ajinlari bor edi.”
Lug‘aviy ma’no saqlangan, lekin "holdan toygan"
iborasi kontekstga unchalik mos kelmasligi mumkin.
Erkin tarjimada “
Cholning orqa bo‘ynida chuqur ajinlar bor edi, u juda ham
ozg‘in va qaddi bukik edi.” “
Holdan toygan" o‘rniga kontekstga mosroq "qaddi bukik"
ishlatilgan, bu qahramon holatini aniqroq ifodalaydi.
Moslashtirilgan tarjimada “
Chol juda ham ozg‘in edi, bo‘ynidagi ajinlar uning
og‘ir hayotini aks ettirardi.” B
u usul qahramon holatini milliy o‘quvchiga hissiy
jihatdan yaqinroq yetkazadi.
"It is better to be lucky. But I would rather be exact. Then when luck comes you
are ready."
So‘zma-so‘z tarjimada “
Omadli bo‘lgan yaxshi. Ammo men aniqlikni afzal
ko‘raman. Omad kelganda tayyor bo‘lasan.”
Lug‘aviy ma’no yetkazilgan, ammo
uslub va kontekst hissiyot yetkazmaydi.
Erkin tarjimada
“Omadli bo‘lish yaxshi, lekin men har doim aniq bo‘lishni
tanlayman. Chunki omad kelganda tayyor bo‘lish kerak.”
Ma’no o‘quvchiga qulay va
ravon tarzda yetkazilgan.
Moslashtirilgan tarjimada “
Omad kelishini kutish kerak emas. Men ishni puxta
qilish tarafdoriman, shunda omad ham o‘zi keladi.” T
arjima milliy o‘quvchi
tafakkuriga yaqinlashtirilgan, jumladagi "exact" so‘zining ma’nosi kengaytirib, "puxta
qilish" tarzida ifodalangan.
Ushbu misollar asarning qaysi tarjima usuli bilan o‘tkazilganiga qarab
kitobxonga ta’sir qilish darajasi qanday o‘zgarishini ko‘rsatadi. Tarjima usullarini
to‘g‘ri tanlash original matnni milliy madaniyat doirasida to‘g‘ri yetkazishga yordam
beradi.
XULOSA
"Chol va dengiz" asarining tarjimasi minimalistik uslub va chuqur ramzlarni
ifodalashdagi mukammallikni talab etadi. Tarjimonlar asarning mohiyatini saqlab
qolish uchun so‘zma-so‘z, erkin va moslashtirilgan tarjima usullarini
muvofiqlashtirgan holda qo‘llashi lozim. Shuningdek, milliy o‘quvchilarning madaniy
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
22
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
xususiyatlarini inobatga olgan holda, tarjimaga ijodiy yondashuv zarur. Ernest
Xemingueyning "Chol va dengiz" asarini tarjima qilish jarayonida so‘zma-so‘z, erkin
va moslashtirilgan tarjima usullarini muvofiqlashtirib qo‘llash original matnning
mazmuni, uslubi va ramziy ma’nolarini saqlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Asar
o‘zining minimalistik uslubi va chuqur ramziy obrazlari bilan tarjimonlar uchun katta
ijodiy sinov bo‘lib, badiiy tarjimada qator muammolarni keltirib chiqaradi. Mazkur
tahlil shuni ko‘rsatadiki, tarjimonlarning asosiy vazifasi – muallifning til va madaniyat
chegaralarini yengib o‘tib, o‘quvchiga asl asardagi ma’no va hissiyotlarni to‘liq
yetkazishdan iboratdir. Tarjima jarayonida:
So‘zma-so‘z usul original matnning strukturaviy va lug‘aviy jihatlarini saqlash
uchun qo‘llanilsa, erkin usul mazmun va hissiyotlarni o‘quvchiga ravon va tabiiy
yetkazishda yordam beradi. Moslashtirilgan usul esa madaniy tafovutlarni hisobga
olgan holda o‘quvchining idrokiga moslashtirish imkonini beradi.
Shuningdek, asardagi ramziy obrazlar, masalan, chol, dengiz va baliq, tarjima
jarayonida alohida e’tibor talab qiladi. Ushbu ramzlarning ma’nosini saqlash, ular
orqali ifodalangan falsafiy mazmunni o‘quvchiga to‘g‘ri yetkazish tarjimonning ijodiy
va nazariy bilimlariga bog‘liq. Tarjima nazariyasining amaliy jihatlarini chuqur tahlil
qilish nafaqat badiiy tarjima jarayonining sifati oshishiga, balki madaniyatlararo
muloqotning yanada samarali bo‘lishiga xizmat qiladi. Shu sababli, tarjima jarayonida
ijodiy va ilmiy yondashuvni uyg‘unlashtirish muhimdir. Ernest Xemingueyning "Chol
va dengiz" asarining tarjimasi badiiy tarjimada qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan usullarni
o‘rganish va takomillashtirish uchun ajoyib namunadir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Hemingway, E.
The Old Man and the Sea
. New York: Scribner, 1952.
2.
Комилов Н. Бу қадимий санъат // Таржима санъати (Мақолалар
тўплами). 3-китоб. – Тошкент, 1976.
3.
Kamoljonovich, S. J., & O’G, Y. N. U. B. (2022). BADIIY TARJIMA
UCHUN TARJIMA USULLARI TAHLILI (IAN TUHOVISKIY ASARLARI
MISOLIDA).
Ta’lim fidoyilari
,
18
(5), 32-37.
4.
Newmark, P.
A Textbook of Translation
. London: Prentice Hall, 1988.
5.
Aliev, A. "Tarjima nazariyasi va amaliyoti", Toshkent, 2012.
