Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745 IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
57
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
«YUSUP-ZILIYXA» DÁSTANÍNDA TURAQLÍ SÓZ DIZBEKLERINIŃ
JUMSALÍW ÓZGESHELIKLERI
Jumabaev Baxram
– Qaraqalpaq mámleketlik universiteti magistranti
Tildiń sózlik quramında sol tilde sóylewshi xalıqtıń, onıń tiliniń tariyxına baylanısı
bay hám bahalı maǵlıwmatlar uzaq waqıt saqlanadı. Sonlıqtan, tildiń rawajlanıw
ózegesheliklerin anıqlawda xalıq awızeki sóylew tiliniń tillik ózgesheliklerin úyreniw
úlken áhmiyetke iye. Usı kózqarastan qaraqalpaq tiliniń rawajlanıwı barısındaǵı tillik
ózgesheliklerin anıqlawda qaraqalpaq awızeki dóretiwshiliginiń shıńı esaplanǵan
dástanlıq shıǵarmalardıń tilin úyreniw máselesi qaraqalpaq til bilimi aldında turǵan eń
áhmiyetli máselelerdiń biri dep ayta alamız.
Qaraqalpaq tilindegi frazeologiyalıq birliklerdiń ózine tán birlikleri, mánisi, qurılısı
boyınsha túrleri, qollanılıwı hám taǵı basqa belgileri eń dáslep E.Berdimuratov[1]
miynetlerinde sóz etiledi
.
Frazeologizmler boyınsha J.Eshbaev[2], G.Aynazarova
"Qaraqalpaq tilinde teńles eki komponentli frazeologizmler"[3], B.Yusupovanıń
"Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyası"[4], J.Táńirbergenovtıń[5], G.Allambergenovalardıń[6]
miynetlerinde kórsetilgen. Bul miynetlerge súyene otırıp, maqalamızda "Yusip-Ziliyxa"
dástanındaǵı ushırasatuǵı turaqlı sóz dizbeklerine toqtap ótemiz.
Frazeologizmlerden máni ótkirligi, obrazlılıqtı hár qiylı stilistikalıq boyawlardı
tabamız. Olar xalıq awızeki dóretpelerinde obrazlı til qurallarınıń xizmetin atqaradı.
Sonıń ushın kórkem sóz sheberleri milliy tildiń ǵaziynesi dep bahalanatuǵın bul sóz
dizbeklerinen keńirek paydalanıwdı maqset etedi.
Álqıssa, onnan soń Yusiptiń bul juwabın esitip, aǵaları kórgen túsiniń ıras ekenin
bilip, qattı qáhárge minip, Yusiptiń
qanın ishkendey boldı
(295-bet).
Bul mısaldaǵı qanın ishiw frazeologizmi "qıynaw", "azap beriw" mánilerinde qollanılǵan.
Kelgende Yusipti pıyada qoymań,
Janǵa hazar berip
,báleni úymeń (296-bet). Bul
mısaldaǵı "janǵa hazar beriw" frazeologizmi "qıynaw" mánisinde qollanılǵan.
Dástan tilinde turaqlı sóz dizbekleriniń hártúrli mánilerde jumsalǵanın kóriwge
boladı. Bir ǵana «óliw» mánisin birneshe sinonimlik qatarları menen jumsalǵan. Mısalı:
Yusiptiń anası Raxila Ibniyamin tuwılǵan kúni
dunyadan ótip,
bular anasız jetim qaldı
(293-bet); Ashılǵanda gúl-ǵumshası solmasın, Biymáhál shaǵında qazan urmasın (293-
bet);
Juda boldım
ákemnen hám; Ol aqıllı eken, júz mıń japaǵa ırazı bolıp, sabır etpekte,
sende hesh bir taqat joq, ‒ degen soń Ziliyxa namıs etip, “maǵan sabır-qarar bergil, yaki
amanat janımdı alǵıl
”, dep bir minajat ayttı (314-bet); Bizge náwbet kelip,
ajal jetipti
,
Belimdi bayladım
uzaq saparǵa (329-bet); Bir kúni ázireyli kelip Yusiptiń
janın aldı
(330-bet); ‒ Áziz tánnen
shiyrin janı shıǵıptı
(330-bet).
Bul joqarıda berilgen mısallarda
dunyadan ótip, juda boldım, amanat janımdı alǵıl,
ajal jetiw, belimdi bayladım uzaq saparǵa, janın aldı, shiyrin janı shıǵıw
sıyaqlı turaqlı
sóz dizbekleri óliw, qaza bolıw mánilerin bir neshe mánileri menen bir-birin
qaytalamastan hártúrli varianları menen berilgen. "Yusip-Ziliyxa" dástanında
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745 IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
58
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
qaharmanlardıń hár túrli psixologiyalıq xalatların beriwde turaqlı sóz dizbekleri orınlı
qollanǵan. Ásirese dástanlarda ǵázepleniw mánini bildiretuǵın frazeologizmler kóplep
ushırasadı: Siziń ullarıńız meni de tutıp,
awzı-basımdı qan etip,
tislerimdi sındırıp, siziń
aldıńızǵa ákelip otır, ‒ dedi (300-bet); Álqıssa, sonnan soń Yusiptiń bu juwabın esitip,
aǵaları kórgen túsiniń ıras ekenin bilip, qattı
qáhárge minip
, Yusiptiń
qanın ishkendey
boldı (295-bet); ‒ Yusipjan jeti jıl boldı, Meniń xalqım qarap ettiń, Júregim ıshqı otın tuttı,
Qara bawırım kabap kettiń
(308-бет). Keltirilgen qatarlarda
awzı-basımdı qan etiw –
azaplaw, qáhárge miniw - ashıwlanıw, qanın ishiw - qıynaw, qara bawırın kabap etiw –
azaplaw mánilerin beriw ushın qollanǵan.
Ráhim etińler, meni salmań bul shaǵa, Gúl
júzimdi sarǵaytpańlar
bu daǵa (298-
bet); Júzdi sarǵaytıw frazeması joqarıdaǵı mısalda "saǵınıw" mánisinde qollanılǵan.
Qudayım qoymaǵıl ǵamǵa,
Atam bawrı talaq boldı
(299-bet);
Meniń ushın
nala tartıp,
Atam baǵrı kábap boldı
( 299-bet).
Joqarıdaǵı bul mısallarda "bawrı talaq bolıw, baǵrı kábap bolıw" frazeologizmleri
qattı qıynalıw, azap shegiw mánilerin bildiredi. Dástannıń ózine tán ózgesheligi menen
baǵri kabap bolıw dep qattı quwrılıw, qıynalıw mánisinde jumsalǵan.
Bilmedim,
ne hikmát tústi basıma
, Záhár-zaqqım saldı pálek asıma, Qápeste
búlbúl shayda, kewiller báhármend anda, Atajanım, hesh oylanba,
túspes basıma hesh
ǵawǵa.
Keltirilgen mısallarda tilimizdegi «basına is túsiw», «basına ǵawǵa túsiw»
frazeologizmler dástan tilinde ózgertilip
ne hikmát tústi basıma, túspes basıma hesh
ǵawǵa
túrinde ózgertilip qollanılǵan. Men ǵáripke sájde qılǵan xalıq penen on aǵam. –
Basqa japa on aǵańdur, saǵan
janları qurban.
Yusiptiń jamalın hátte perishteler
kórgende: – Adamzattan da bunday hasılzada tuwar eken-dá, – dep hayran bolar edi.
Dáwperiler, qus, haywanlar Yusiptiń júzin kórip, ózlerin otqa urǵan gúbelektey
janın
pidá etetuǵın boldı
.
Qaraqalpaq folklorı bul biziń neshshe ásirlerden beri awızdan awızǵa ótip bizge
shekem jetip kelgen ata –babalarımızdan qalǵan biybaha ruwqıy miyrasımız,baylıǵımız
esaplanadı. Al endi biz onda qollanılǵan frazeologizmledi bolsa qaraqlpaq tilindegi
frazeologizmlerdiń eń eski dáwirlerde dóretilgen, eń eski qatlamı sıpatında alıp qarasaq
boladı. Xalıq awızeki “qursaq kóteriw” turaqlı sóz dizbegi sıyaqlı bizden biziń házirgi
frazeologizmlerimizden uzaqlasıp ketken formaların da ushratıwımız múmkin.
Bunnan basqa da dástan tilinde Balam, ol mágar bolsa, saltanatlı shaxlar taxtıdur,
Saǵan dáwlet, nesiybedur,
basıńa qonǵan baxıtdur (
294-bet); Sonnan keyin
jan iynine
ot túsip
, Yaqıptan da zıyatıraq etip, óshpenshilik penen túsin bayan etti (294-bet); Ijazat
beriń, ata, bir oy tústi qıyalıma, Sizden meniń ijazatım,
qulaq sal
arzıw-halıma (295-bet);
Al Yaqıp bolsa balalarınıń artınan qarap, ta
kózden ǵayıp bolǵansha
telmirip turdı (296-
bet); Qıyalında qábirden anasınıń ruwhları shıǵıp, Yusipti qushaqlap
bawırına basıp, til
pitip,
mına múnajattı ayttı: Jılap,
kóziniń jasın kól etip
, aǵalarına qarap jalbarınıp, bul
ǵázeldi ayttı (297-bet). Berilgen mısallarda bas, iyin, qulaq, kóz, bawır, til h.t.b adamnıń
dene múshe atamalarına baylanıslı qatarlar kóplep ushırasadı.
Bunday frazeologizmlerde emocionallıq-ekspressivlik boyaw kúshli bolıp keledi.
Olardıń quramında adamnıń ruwxıy jaǵdayların kórsetiwde kewil, kóz, qabaq, bas, awız,
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745 IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
59
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
bet, zeyin, júrek, ókpe, bawır, qan, jan, qabırǵa, ashıw, qáhár sıyaqlı leksemalar
qollanılǵan. “Frazeologizmlerdiń emocionallıǵı olardıń hár qıylı sezimlerdi, adamnıń zat,
waqıya hám qubılıslarǵa subyektiv qatnasın birdiriwine baylanıslı. Frazeologizmlerdiń
emocionallıǵı tiykarınan eki faktorǵa baylanıslı boladı: birinshisi – obrazlılıq, ekinshisi –
bir waqıttıń ózinde eki mániniń reallasıwı”[7].
Juwmaqlap aytqanda, frazeologizmlerdiń qaysı shıǵarmada qollanılıwına
qaramastan az sóz benen kóp máni bere alatuǵın, aytajaq pikirdi qısqa hám túsinikli etip
beriwde ónimli qollanılatuǵın til birligi bolıp tabıladı. Til arqalı awızeki hám jazba túrde
qarım-qatnas jasaw barısında frazeologizmlerdi qollanıwǵa úlken zárúrliktiń bolatuǵını
seziledi. Sonlıqtan da, frazeologizm tildiń sózlik quramında ayrıqsha orın iyeleydi, ol
sózlik quramdaǵı mánileriniń ıqshamlıǵı, tujırımlılıǵı, ótkirligi hám t.b. sıyaqlı sıpatlı
belgileri menen ajıraladı. "Yusip-Ziliyxa" dástanında qaharmannıń hár túrli
psixologiyalıq halatların ashıp beriwde frazeologizmler stillik talapqa ılayıq qollanılǵan.
Bul turaqlı sóz dizbekleri ózine tán ózgesheliklerge iye bolıp dástannıń obrazlılıǵın
sáwlelendirip beredi.
Paydalanılǵan adebiyatlar
1. Бердимуратов Е. Ҳəзирги заман қарақалпақ тилиниң лексикологиясы. -Нөкис,
1968.
2. Айназарова Г. Двухкомпонентные фразеологизмы симметричной структуры
каракалпакского языка. АКД. -Нукус, 2000.
3.
Ешбаев Ж. Қарақалпақ тилиниң қысқаша фразеологялық сөзлиги. Нөкис,1985
4. Yusupova B. Qaraqalpaq tilinin’ frazeologiyasi. -Тоshkent, 2014
5.
Ж.Танирбергенов
Қарақалпақ
тилинде
фейил
фразеологизмлердиӊ
лингвистикалық анализ. Филол.фан.док.дисс. Автореф...(PhD) – Нукус, 2020
6. Г.Алламбергенова И.Юсупов шығармаларында фразеологизмлердиӊ стильлик
қолланылыўы. Филол.фан.док.дисс. Автореф...(PhD) – Нукус, 2019
7. Маматов А.Э. Ўзбек тили фразеологизмларининг шаклланиш масалалари. Филол.
фан. док. …дисс. – Тошкент, 1999. – Б.68.
