Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
264
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
MUZÍKA ÓNERINIŃ JASLARǴA RUHXÍY-ESTETIKALÍQ TÁRBIYA
BERIWDE XÍZMETI
Janabay Bayniyazov
-
Ózbekstan mámleketlik kórkem óner hám mádeniyat institutı
Nókis filialı assistent oqıtıwshısı
Muzıka - erteden kiyatırǵan kórkem óner túrleri. Ayırım alımlar, muzıka ómir
menen baylanıslı emes, olardıń arasında baylanıs joq, bunı anıqlap bolmaydı dep
kórsetedi. Bunday idealistlik pikir haqıyqatlıqqa tuwrı kelmeydi. Muzıka real dúnya
waqıyaların sáwlelendiredi, biraq ol súwretshilik yamasa adebiyat kórkem ónerdeǵı
waqıyalıqtı basqasha kórsetedi. Muzıkada hawaz obrazlari menen real waqiyalıq
obrazlar ortasında anıq uqsaslıq joq. Muzıka insanlardıń ruwxıy jaǵdayın,
sezimlerin, pikirlerin, tolǵanısların ulıwmalastırılǵan kórkem obrazlar menen
jetkeredi. B.T.Lixachevtıń atap ótiwinshe, «… kórkem óner tárbiyası balalardıń
kórkem ónerdi sezim etiwi, túsiniwi, onı súyiwi hám qádirlewi, odan zawıq alıwı
hám kórkem qádiriyatlardı jaratıw qábiletin qáliplestiriwdiń maqsetli procesi» bolıp
tabıladı. Kórkem óner estetik mádeniyat bir bólegi bolıp tabıladı, sebebi kórkem
tárbiya estetikanıń zárúrli, áhmiyetli bir bólegi, biraq insan iskerliginiń tek bir
salasın óz ishine aladı [1;176]. Sol sebepli de muzıka bir waqıttıń ózinde million-
milion insannıń sezimlerine, tolǵanıslarına ishki tuyǵılarına tásir etedi olar bir biri
menen sezimler arqalı baylanısadı. Bul muzıkanıń eń tásirli, hám ózine tán qásiyeti
esaplanadı.
Muzıka basqa kórkem óner túrli sıyaqlı ómirdiń túrli qırların obrazlar arqalı
kórsetip beredi. Muzıka obrazları mazmunınıń tiykarın eń birinshi insannıń ishki
sezimlerinen, tolǵanıslarınan, kewil xoshınan turadı. Muzıka obrazlarında tiykarǵa
orındı usılar iyeleydi. Sonday-aq súwretlep beriw qásiyeti hám muzıkalıq
shıǵarmalarda ushırasadı. Muzıkada dawısqa uqsaslıq qılıw arqalı tıńlawshınıń
sanasında, kóz aldında bolıp atırǵan waqıyanıń kartinkaların hám obrazların
kórsetiw ushın mólsherlengen usıl. Muzıkalıq shıǵarma waqıt aralıǵında jasaydı
hám usı waqıt dawamında insannıń ishki sezimlerinde, tolǵanıslarında hám
pikirlerinde ruwxıy jaǵdayın ózgertip onıń názik sezimlerine tásirin tiygizip otıradı.
Muzıkanıń jetkerip beriwshi quralı ne zat, hawazlar arqalı insannıń barlıq ishki
dúnyasın jetkerip bere alatuǵın qural muzıkada «Muzıka tili» ne
?
. Muzıkanı
túsindiriwshi tiykarǵı qural-nama boladı. Grekshe sózden alınǵan «melodiya»- qosıqtı
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
265
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
shıǵarıw namaǵa salıw. Muzıkada adamnıń kewlinde keship atırǵan shadlıqtı, qayǵını,
yoshtı, kewil tolǵanısların sáwlelendirip beriw imkaniyatları kóp qırlı.
Jaslardı estetik tárbiyalaw hám rawajlandırıw tek tálim mákanınıń pútinligi
shárti menen ámelge asırıladı. Mektep oqıwshıların estetik, dóretiwshilik tárbiyalaw
sistemasında «kórkem óner»ge tiyisli pánlerge bólek orın beriledi. Mektep
oqıwshıların estetik tárbiyalawda tiykarǵı rol kórkem ádebiyatqa baylanıslı oqıw,
súwretleytuǵın kórkem óner hám muzıka sıyaqlı pánlerge beriledi, sebebi olar kishi
jastaǵı oqıwshılar arasında estetik ideyalardı qáliplestiriwde, olardıń kórkem normalar,
haqıyqatlıqqa hám dóretiwshiligine estetik múnásebette bolıwında sheshiwshi rol
atqaradı. Estetik tárbiya jas oqıwshılarǵa hár bir pánniń unamlı táreplerin anıqlawǵa,
onıń áhmiyetin túsiniwge hám temanı súyiwge járdem beredi [2;364]. Átirapımızdaǵı
álemniń gozzallıǵın kóriw hám ańǵarıw qábileti, sezim mádeniyatın, kórkem-estetik
sezimin, miynet hám dóretiwshilik iskerlikti rawajlandırıwǵa járdem beredi, qatańlıq,
óz-ara járdem sezimin rawajlandıradı hám shaxstıń dóretiwshilik ózin ózi ańǵarıwına
múmkinshilik jaratadı.
Óz perzentlerinde kórkem-ónerge bolǵan qızıǵıwshılıǵın, atqarıwshılıq
qábiletlerin rawajlandırıp barıwǵa jaqsı sharayat jaratqan, perzentiniń kórkem-ónerge
bolǵan ıqlasın qollap quwatlaǵan, balalardıń ózleri tańlaǵan kórkem-óner tarawı
menen shuǵıllanıwı ushın kúndelikli is tártibinen málim bir waqıttı ajıratqan [18].
Muzıkalıq tárbiya- bul muzıkanttı tárbiyalaw emes, eń aldı menen adamdı
tárbiyalaw bolıp esaplanadı. Qaraqalpaq xalıq pedagogikası muzıkalıq qurallar menen
barlıq waqıt jaslardı estetikalıq jaqtan tárbiyalawǵa háreket qılǵan. Aytıp ótiw kerek,
qaraqalpaq xalqınıń ápsanalıq namalarınıń biri «Qara jorǵa» dúnyadaǵı teńlesi joq
nama. Jılqını, attı húrmet qılǵan qaraqalpaq xalqı jorǵa minip, kewil kóteriwdi ayrıqsha
qızıq bahalaǵan. Namadaǵı jorǵa júrisi ápiwayı qarapayım ırǵaqlar menen tásirli etip
jetkerip berilip adamǵa úlken yosh kúshli jiger beredi. Jáne bir aytıp ótetuǵın jeri
muzıka milletke qaramastan, qaysı xalıqtıń adamı bolsa da odan ózindegi muzıkaǵa
jaqınlıqtı sezedi hám qaraqalpaq xalqınıń ózligin joytpaǵanına tań qaldı. Mine usı
qaraqalpaq xalqınıń muzıkalıq mádeniyatın jetilistiriwde, jaslardıń ónerge sonıń
ishinde muzıkaǵa degen kóz qarasın qáliplestiriwde xalıq pedagogikasınıń xızmeti
ayrıqsha úlken. Qaysı namanı alıp qarasaqta olar atqarıwshılıq ózgeshelikleri menen,
ózine tán hár túrliligi, muzıkalıq bezetiliwleri menen bir birinen ayırıp turadı. Muzıka-
estetikalıq tárbiyada úlken áhmiyetke iye. Ol adamdı ruwxıy jaqtan bay, barkamal
qıladı. Muzıka járdeminde insan ózinde jańa kúsh jiger, tolǵanıslar toplaydı.
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
266
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Paydalanılǵan ádebiyatlar
1.
Lixachev B.T. Teoriya esteticheskogo vospitaniya shkolnikov:
ucheb. posobie po spetskursu dlya studentov ped. in-tov. / Lixachev B.T. – M.:
Prosveshenie, 1985.–176 s.
2.
Shushardjan S.V. Muzıkoterapiya i rezervı chelovecheskogo organizma. –
M: «Antidor», 1998. – 364 s.
3.
Bahadırova S. «Kitabi dedem Qorqıt», «Qo‘blon», «Edige» hám házirgi
ádebiyat haqqında oylar. – Nókis, 1992. –B. 27.
4.
Musurmanova O. Yuqori sinf o‘quvchilari maʻnaviy madaniyatini
shakllantirishning pedagogik asoslari. Ped. Fan. Dok. ...diss.–Toshkent, TDPI, 1993.–
B. 364.
