Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue 2
39
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
KORXONALARDA ASOSIY VOSITALAR HISOBINING O‘RNI VA ROLI
Toshkent Xalqaro Moliyaviy Boshqaruv va Texnologiyalar
Universiteti Iqtisodiyot va boshqaruv
kafedrasi mudiri, dotsent
G.A. Adilova
,
BMK 22-01 guruh talabasi
Abdukarimova Sabina Botir qizi
Tel:+998993051729
sabinaabdukarimova176@gamil.com
Annotatsiya
: Mazkur maqolada korxonalarda asosiy vositalar hisobining o‘rni va
roli, ularni hisobga olinishi, samarali boshqarilishi, foydalanish muddati, amartizatsiya
hisobi kabi masalalar, shuningdek yangi texnika va uskunalar sotib olish, eski
vositalarni yangilash korxonaning bozor pozitsiyasini mustahkamlash kabi masalalari
bayon qilingan.
Tayanch soʻzlar
: Asosiy vositalar, amartizatsiya, yangi texnika va uskunalar,
binolar, inshootlar, mashinalar, aktivlar, buxgalteriya balansi.
Abstract
: This article outlines issues such as the place and role of fixed asset
accounting in enterprises, their accounting, effective management, service life,
depreciation accounting, as well as issues such as the purchase of new equipment and
equipment, the renewal of old assets, and the strengthening of the enterprise's market
position.
Keywords
: Fixed assets, amartization, new equipment and techniques, buildings,
structures, machines, assets, balance sheet.
Аннотация
: В данной статье изложены такие вопросы, как место и роль учета
основных средств на предприятиях, их учет, эффективное управление, срок
службы, учет амортизации, а также такие вопросы, как приобретение новой
техники и оборудования, обновление старых средств, укрепление рыночных
позиций предприятия.
Ключевые слова
: Основные средства, амортизация, новая техника и
оборудование, здания, сооружения, машины, активы, бухгалтерский баланс.
KIRISH
Asosiy vositalar korxonalar uchun muhim moddiy resurslardan biri bo‘lib, ularning
samarali boshqarilishi va hisobga olinishi biznesning muvaffaqiyati va moliyaviy
barqarorligi uchun zarurdir. Asosiy vositalarga binolar, inshootlar, texnikalar,
mashinalar va boshqa uzoq muddat foydalaniladigan moddiy aktivlar kiradi. Ushbu
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue 2
40
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
maqolada korxonalarda asosiy vositalarning hisobining o‘rni va roli, ularning
moliyaviy holatga ta’siri va samarali boshqarishning ahamiyati tahlil qilinadi.
TADQIQOT METADOLOGIYASI
Maqolaning metodologik asoslarini O‘zbekiston Respublikasining Qonunlari,
Prezidentimizning qaror va farmonlari, asarlari va ma’ruzalari, Vazirlar
Mahkamasining qarorlari, Vazirliklar, Davlar qo‘mitalari va idoralarining hujjatlari,
buxgalteriya hisobiga oid milliy va xalqaro standartlar, Nizomlar, yo‘riqnomalar,
xorijda va Respublikamizda chop qilingan ilmiy ishlar, darsliklar va qo‘llanmalar,
ilmiy maqolalar, internet tarmog‘i materiallari hamda izlanishlar olib borilgan
korxonalarning amaliy materiallari tashkil etadi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Asosiy vositalar hisobi korxona egaligidagi uzoq muddat foydalaniladigan moddiy
aktivlarning holatini, qiymatini va ulardan foydalanish muddatini aniq va to‘g‘ri aks
ettirishni ta’minlaydi. Bu vositalar nafaqat ishlab chiqarish jarayonini qo‘llab-
quvvatlaydi, balki ular korxonaning asosiy kapital qismiga kiradi va buxgalteriya
balansi tarkibida katta ulushga ega.
Asosiy vositalarning hisobga olinishi moliyaviy hisobotning to‘g‘riligini ta’minlash
bilan bir qatorda, investitsiya rejalarini tuzishda, amortizatsiyani hisoblashda va
soliqqa tortish masalalarida ham muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek, bu hisob korxona
aktivlarining haqiqiy qiymatini aniqlash va samarali boshqaruv qarorlarini qabul
qilishda katta ahamiyatga ega.
Asosiy vositalarning hisobi va buxgalteriya talablari
Buxgalteriya standartlariga ko‘ra, asosiy vositalar ularning dastlabki qiymati,
foydalanish muddati va amortizatsiya xarajatlari asosida hisobga olinadi. Korxonalar
aktivlarning qiymatini to‘g‘ri hisoblash va ulardan foydalanish muddatini belgilash
orqali buxgalteriya balansini aniq va ishonchli shakllantirishi lozim. Amortizatsiya esa
vositalarning foydali xizmat muddati davomida ularning qiymatini teng taqsimlash
jarayonidir.
Asosiy vositalarning eskirishi va ularning yangilanishi doimiy ravishda kuzatilib
borilishi kerak. Shuningdek, asosiy vositalarni hisobga olishda ularning texnik holati,
xizmat muddati va foydalanish darajasiga alohida e’tibor beriladi.
Asosiy vositalar hisobi korxona moliyaviy holatiga ta’siri
Asosiy vositalar korxonaning moliyaviy barqarorligini ta’minlashda asosiy
omillardan biridir. Ularning to‘g‘ri hisobga olinishi va boshqarilishi korxonaning
umumiy moliyaviy ko‘rsatkichlariga ta’sir qiladi:
1. Moliyaviy barqarorlik
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue 2
41
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Korxonaning moliyaviy barqarorligi asosiy vositalarning to‘g‘ri hisobga olinishi va
ularning holatiga bog‘liqdir. Agar asosiy vositalar samarali ishlatilsa, bu korxonaning
ishlab chiqarish quvvatlarini oshirishga yordam beradi.
2. Amortizatsiya xarajatlari
Asosiy vositalar eskirish jarayonida amortizatsiya hisoblanadi. Amortizatsiya
xarajatlari korxonaning umumiy xarajatlari tarkibiga kiradi va moliyaviy hisobotda aks
etadi. To‘g‘ri hisoblangan amortizatsiya xarajatlari soliqqa tortish va foyda
ko‘rsatkichlarini aniqlashda muhim omildir.
3. Investitsiya va rivojlanish
Asosiy vositalarning samarali boshqarilishi va to‘g‘ri hisobga olinishi kelajakda
yangi investitsiyalarni jalb qilish va rivojlanish imkoniyatlarini yaratadi. Yangi texnika
va uskunalar sotib olish, eski vositalarni yangilash korxonaning bozor pozitsiyasini
mustahkamlashga yordam beradi.
Asosiy vositalar hisobi samaradorligini oshirish yo‘llari
Korxonada asosiy vositalar hisobi samaradorligini oshirish uchun quyidagi
qadamlar amalga oshirilishi lozim:
Yangi texnologiyalarni joriy qilish
Korxonalarda raqamlashtirish va avtomatlashtirilgan buxgalteriya tizimlaridan
foydalanish asosiy vositalarni hisobga olish va boshqarish jarayonini ancha
osonlashtiradi. Raqamli tizimlar orqali aktivlar harakati, eskirishi va amortizatsiyasi
aniq kuzatib boriladi.
Doimiy monitoring
Asosiy vositalar holatini doimiy kuzatib borish va ularni texnik xizmat ko‘rsatish
orqali ishlab chiqarish quvvatlarini maksimal darajada saqlash mumkin. Eskirgan
vositalarni yangilash, texnik holatini tekshirish va ta’mirlash ishlarini rejalashtirish
ularning uzoq muddat ishlashini ta’minlaydi.
Amortizatsiyani optimallashtirish
Amortizatsiyani to‘g‘ri va aniq hisoblash orqali korxona xarajatlarini samarali
boshqarish mumkin. Buning uchun amortizatsiya usullarini tanlashda iqtisodiy
jihatdan
eng
maqbul
usullarni
qo‘llash
kerak.
Asosiy vositalarni amartizatsiyasini hisoblashning 4 xil usuli mavjud va bular
quyidagilar.
Teng maromli (to‘g‘ri chiziqli) hisoblash.
Uskunaning boshlangʼich qiymati-1 mln soʼm, tugatish qiymati-100 ming soʼm,
foydali xizmat muddati-5 yil
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue 2
42
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Bajarilgan ishlar hajmiga mutanosib ravishda hisoblash (ishlab chiqarish usuli).
Uskunaning boshlang‘ich qiymati-1 mln so‘m, tugatish qiymati-100 ming so‘m,
foydali xizmat muddati-5 yil, foydalanish umumiy vaqti-9000 soat
Ikki karra amortizatsiya me’yori bilan qoldiqni kamaytirish usuli.
Uskunaning boshlang‘ich qiymati-1 mln so‘m, tugatish qiymati-100 ming so‘m,
foydali xizmat muddati-5 yil
DAVR
Boshlang’ich
qiymat
Yillik
amortizatsiya
summasi
Yig‘ilgan
eskirish
Qoldiq
qiymat
Sotib olingan
(foydalanish
boshlangan)
sana
1000000
-
-
1000000
1-yil oxirida
1000000
180000
180000
820000
2-yil oxirida
1000000
180000
360000
640000
3-yil oxirida
1000000
180000
540000
460000
4-yil oxirida
1000000
180000
720000
280000
5-yil oxirida
1000000
180000
900000
100000
DAVR
Boshlang’ich
qiymat
Yillik
amortizatsiya
summasi
Yig‘ilgan
eskirish
Qoldiq
qiymat
Sotib olingan
(foydalanish
boshlangan)
sana
1000000
-
-
-
1-yil oxirida
1000000
2000
200000
200000
2-yil oxirida
1000000
3000
300000
500000
3-yil oxirida
1000000
1000
100000
600000
4-yil oxirida
1000000
2000
200000
800000
5-yil oxirida
1000000
1000
100000
900000
DAVR
Boshlang’ich
qiymat
Yillik amortizatsiya
summasi
Yig‘ilgan
eskirish
Qoldiq
qiymat
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue 2
43
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Yillar summasi usuli (kumulyativ usul)
Uskunaning boshlang‘ich qiymati-1 mln so‘m, tugatish qiymati-100 ming so‘m,
foydali xizmat muddati-5 yil
Har hil turdagi asosiy vositalarga nisbatan amortizatsiya hisoblashning turli
usullarini qo‘llashga yo‘l qo‘yiladi. Shu bilan birga, asosiy vositalarning bir hildagi
obyektlari (rusumi, turi) bo‘yicha faqat bir hil usul qo‘llaniladi.
Amortizatsiya hisoblashning tanlangan usuli korxonaning hisob siyosati bilan
belgilanishi va bir hisobot davridan boshqasigacha yil davomida o‘zgarmagan holda
ketma-ket qo‘llanilishi lozim.
XULOSA
Korxonalarda asosiy vositalar hisobi moliyaviy barqarorlik, samarali boshqaruv va
rivojlanish uchun juda muhim hisoblanadi. Asosiy vositalarni to‘g‘ri hisobga olish
korxonaning moliyaviy holatini yaxshilash va kelgusida yangi investitsiyalarni jalb
qilish imkoniyatini beradi. Shu bilan birga, raqamli texnologiyalar va avtomatlashtirish
Sotib
olingan
(foydalanish
boshlangan)
sana
1000000
-
-
1000000
1-yil oxirida
1000000
(40% х 1000000) = 400000
400000
600000
2-yil oxirida
1000000
(40% х 600000) = 240000
640000
360000
3-yil oxirida
1000000
(40% х 360000) = 144000
784000
216000
4-yil oxirida
1000000
(40% х 216000) = 86400
870400
129600
5-yil oxirida
1000000
29600
900000
100000
DAVR
Boshlang’ich
qiymat
Yillik amortizatsiya
summasi
Yig‘ilgan
eskirish
Qoldiq
qiymat
Sotib olingan
(foydalanish
boshlangan)
sana
1000000
-
-
1000000
1-yil oxirida
1000000
(5/15 х 900000) = 300000
300000
700000
2-yil oxirida
1000000
(4/15 х 900000) = 240000
540000
460000
3-yil oxirida
1000000
(3/15 х 900000) = 180000
720000
280000
4-yil oxirida
1000000
(2/15 х 900000) = 120000
840000
160000
5-yil oxirida
1000000
(1/15 х 900000) = 60000
900000
100000
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue 2
44
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
yordamida asosiy vositalarni samarali boshqarish imkoniyatlari yanada kengayib
boradi.
Asosiy vositalarni buxgalteriyada hisobga olishning eng asosiy vazifalaridan biri
shundan iboratki, u mavjud asosiy vositalardan to‘g‘ri va unumli foydalanib, imkoni
boricha ko‘p va sifatli mahsulot ishlab chiqarishni va ishlab chiqarishga sarflangan har
bir so‘mning rentabellik darajasini oshirishni ta‘minlashi kerak. CHunki mavjud
qarorlarga ko‘ra, barcha sub‘ektlar mulklar uchun byudjetga soliq to‘lashlari kerak. Bu
to‘lovlarning summasi mulklarning miqdoriga qarab mutanosib ravishda o‘zgaradi,
asosiy kapitalning qiymati oshgan sari to‘lovlarning summasi ham oshib boradi, bu esa
sub’ekt foydasining kamayib ketishiga ta’sir qiladi. Bunday iqtisodiy siyosat
sub’ektlarni ortiqcha asosiy mablag‘lardan voz kechishga, eng zarur bo‘lgan asosiy
vositalarni olib qolib, ulardan unumli foydalanishga majbur qiladi.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
O‘zbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi qonuni. –
T.: 13.04.2016.
2.
5-sonli Buxgalteriya hisobining milliy standarti “Asosiy vositalar” (O‘zR AV
tomonidan 20.01.2004 yilda 1299-son bilan ro‘yxatdan o‘tkazilgan).
3.
M.Sh. mamatkulov, A.Z. Tabayev Buxgalteriya hisobi o‘quv qo‘llanma
Toshkent 2022.
4.
B. Isroilov, Buxgalteriya hisobi nazariyasi: Darslik - Toshkent: Tafakkur ,
2020. - 240 b.
5.
Karimov А.А., Ochilov I.K., G‘aniyev Z.U. Buxgalteiya hisobi (II qism)
Darslik, Toshkent “Iqtisod-moliya”, 2020
6.
B.A.Xasanov,
A.A.Xashimov,
A.B.Muxametov,
A.A.Abduvohidov
Buxgalteriya hisobi Darslik “Sharq” nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi
Toshkent – 2021
7.
I.Ochilov,
U.То‘lаkоv
va
A.Xudaykulovlar.
Darslik/Toshkent:
“PUBLISHING HIGH FUTURE” OK nashriyoti 2024.–568 bеt.
