Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 2
206
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
MAKTABGACHA TAʼLIM TIZIMIDA XALQARO TAJRIBALAR VA
ZAMONAVIY YONDASHUVLAR
U.Y. Mirzasafarova
Uzun tumanidagi 14 DMTT direktor o’rinbosari
Annotatsiya.
Ushbu maqola maktabgacha taʼlim tizimidagi xalqaro tajribalarni
oʻrganish va ularning milliy taʼlim tizimiga integratsiyasi masalasiga bagʻishlangan.
Dunyo miqyosida maktabgacha taʼlim tizimini takomillashtirish boʻyicha samarali
yondashuvlar, pedagogik metodlar va innovatsion texnologiyalar joriy etilmoqda.
Unda ilgʻor mamlakatlarning maktabgacha taʼlimdagi amaliyotlari tahlil qilinib,
ularning milliy tizimga moslashtirish imkoniyatlari oʻrganildi. Natijalar shuni
koʻrsatadiki, xalqaro tajribalarni tahlil qilish va moslashtirish orqali milliy taʼlim
tizimini modernizatsiya qilish hamda maktabgacha taʼlim sifatini oshirish mumkin.
Kalit soʻzlar:
maktabgacha taʼlim, xalqaro tajriba, zamonaviy yondashuvlar,
innovatsion pedagogika, STEM, maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishi, taʼlim
texnologiyalari, oʻyin asosida taʼlim
KIRISH
Bugungi kunda maktabgacha taʼlim tizimi bolalarning intellektual, psixologik va
jismoniy rivojlanishida muhim oʻrin tutadi. Dunyoning rivojlangan davlatlari
maktabgacha taʼlim sifatini oshirish, bolalar uchun qulay taʼlim muhitini yaratish va
zamonaviy pedagogik yondashuvlarni joriy etish boʻyicha koʻplab ilgʻor tajribalarga
ega. Maktabgacha taʼlim yoshidagi bolalar uchun bilim va koʻnikmalarni
shakllantirishda xalqaro tajribalarni oʻrganish va milliy taʼlim tizimiga tatbiq etish
dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.[1]
Maktabgacha taʼlim jarayonining samaradorligi bolalarning keyingi
bosqichlardagi taʼlimga tayyorgarligi bilan bogʻliq. Shu sababli, dunyo miqyosida
ushbu sohada yangicha yondashuvlar, innovatsion metodlar va ilgʻor texnologiyalar
ishlab chiqilmoqda. Xususan, Skandinaviya mamlakatlarining tabiiy pedagogik
modeli, Yaponiyaning individual yondashuv tizimi, AQShning STEM yoʻnalishiga
asoslangan dasturlari hamda Finlyandiyaning bolalarni erkin fikrlashga oʻrgatuvchi
taʼlim konsepsiyasi bugungi kunda eng samarali yondashuvlar sifatida eʼtirof
etilmoqda.[2]
Mamlakatimizda ham maktabgacha taʼlim tizimini rivojlantirishga katta eʼtibor
qaratilmoqda. Xalqaro standartlarga mos taʼlim muhitini yaratish, ilgʻor pedagogik
texnologiyalarni joriy etish va bolalarning erta rivojlanishiga sharoit yaratish boʻyicha
izchil islohotlar amalga oshirilmoqda. Masalan, 2017-2018 yillarda 752 ta
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 2
207
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
maktabgacha taʼlim tashkilotlari filiallari negizida yuridik shaxs maqomiga ega
toʻlaqonli maktabgacha taʼlim tashkilotlari tashkil etildi. Shu nuqtai nazardan,
maktabgacha taʼlim tizimida xorijiy mamlakatlarning ilgʻor tajribalarini oʻrganish,
ularni milliy anʼanalarga mos ravishda tatbiq etish va zamonaviy yondashuvlarni
rivojlantirish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi.
Mamlakatimizda hozirda maktabgacha yoshdagi bolalarni har tomonlama,
toʻlaqonli tarbiyalash, oʻqitish va rivojlantirishni taʼminlaydigan oʻziga xos
maktabgacha taʼlim tizimi shakllandi. Shu bois, Oʻzbekiston Respublikasi
Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi “2022-2026-yillarga moʻljallangan Yangi
Oʻzbekistonning taraqqiyot strategiyasi toʻgʻrisida”gi PF-60-son , Oʻzbekiston
Respublikasi Prezidentining 2019-yil 08-maydagi “Oʻzbekiston respublikasi
maktabgacha taʼlim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash
toʻgʻrisida” PQ-4312-son Qarori bunga yaqqol dalildir. Mazkur konsepsiya
maktabgacha taʼlim tizimini yana-da takomillashtirish, bolalarning sifatli maktabgacha
taʼlimdan teng foydalanishini taʼminlash, maktabgacha taʼlim xizmatlarini
rivojlantirish, bir soʻz bilan aytganda, maktabgacha taʼlim tizimini rivojlantirishning
maqsadli vazifalarini qamrab olgan boʻlib, jarayonning ustuvorliklari va bosqichlarini
belgilab beradi.[3]
TADQIQOT METODOLOGIYASI VA EMPIRIK TAHLIL
Bugungi kunda xorij tajribalaridan andoza olish, ijodiy yondashgan holda
amaliyotda joriy etish, zamon talabiga mos ravishda meʼyoriy hujjatlar, oʻquv-metodik
adabiyotlar, ilgʻor xorijiy tajriba asosida maktabgacha taʼlim tashkilotlari
pedagoglarida zamonaviy bilimlar va koʻnikmalarni shakllantirish vazifalari dolzarb
masalalar sirasiga kiritilmoqda.
Finlyandiyada maktabgacha taʼlim muassasalari 9 oylikdan 6 yoshgacha boʻlgan
bolalarni qabul qiladi. Finlyandiya taʼlim tizimi oʻzining yuqori sifatli taʼlimi bilan
dunyoda tanilgan, lekin maktabgacha taʼlim uchun yagona standartlar mavjud emas.
Har bir muassasa oʻzining oʻquv dasturini mustaqil ravishda tuzadi. Finlyandiyadagi
maktabgacha taʼlim muassasalarining ish vaqti odatda 06:30 dan 17:00 gacha davom
etadi. Biroq, ota-onalar bolalarini 4-5 soatga qoldirish huquqiga ega. Bundan tashqari,
baʼzi bolalar bogʻchalari tunda ham ishlaydi. Bu muassasalar, ayniqsa, ota-onalar ish
safari yoki tunda ishlashga majbur boʻlgan holatlar uchun moʻljallangan. Finlyandiya
taʼlim tizimi dunyo miqyosida eng sifatli va samarali deya eʼtirof etilgan taʼlim
tizimlaridan biri hisoblanadi. Bu tizim dunyoning aksariyat davlatlarida amal qiluvchi
taʼlimning anʼanaviy shakllari va usullaridan keskin farq qiladigan bir qator
xususiyatlarga ega.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 2
208
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Mazkur tadqiqot maktabgacha taʼlim tizimidagi xalqaro tajribalarni oʻrganish va
ularning milliy taʼlim tizimiga taʼsirini baholashga qaratilgan. Tadqiqotda aralash uslub
(mixed-method) ishlatilgan boʻlib, sifat (qualitative) va miqdoriy (quantitative) tahlil
asosida olib borildi.
Tadqiqot uslublari:
•
Adabiy manbalarni tahlil qilish: Xalqaro va milliy tadqiqotlar, davlat siyosati va
ilgʻor pedagogik yondashuvlar oʻrganildi.
•
Soʻrovnoma va intervyu: Maktabgacha taʼlim muassasalari pedagoglari, ota-
onalar va taʼlim mutaxassislaridan iborat 200 nafar respondent ishtirok etdi.
•
Tajribaviy taʼlim (eksperiment): Turli pedagogik yondashuvlarning
samaradorligi sinovdan oʻtkazildi va bolalarning rivojlanishiga taʼsiri baholandi.
•
Statistik tahlil: Olingan natijalar SPSS dasturida qayta ishlanib, korrelyatsion
bogʻliqlik va regressiya modeli yordamida tahlil qilindi.
Tadqiqot bosqichlari:
1.
Birinchi bosqich: Maktabgacha taʼlim tizimining xalqaro tajribalarini oʻrganish
va maʼlumotlarni jamlash.
2.
Ikkinchi bosqich: Eksperimental taʼlim dasturini ishlab chiqish va maktabgacha
muassasalarda tatbiq etish.
3.
Uchinchi bosqich: Soʻrov va intervyular orqali taʼlim tizimining amaliy
holatini tahlil qilish.
4.
Toʻrtinchi bosqich: Statistik tahlillar asosida natijalarni umumlashtirish va
ilmiy xulosalar chiqarish.
Empirik natijalar:
•
Soʻrovnomada ishtirok etgan pedagoglarning 85% maktabgacha taʼlimda
zamonaviy texnologiyalardan foydalanish samaradorligini tasdiqladi.
•
Tadqiqot natijalariga koʻra, interaktiv metodlar qoʻllangan bolalar guruhida
ijtimoiy va kognitiv rivojlanish 20% ga yaxshilangan.
•
Finlyandiya va Yaponiya taʼlim modelining integratsiyalashgan usullari milliy
maktabgacha taʼlim tizimiga samarali tatbiq etilishi mumkinligi aniqlandi.
Tadqiqot natijalari xalqaro tajribalarni milliy maktabgacha taʼlim tizimiga
moslashtirish va yangi pedagogik yondashuvlarni tatbiq etish boʻyicha tavsiyalar
ishlab chiqishga yordam beradi.
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR
Maʼlumki, maktabgacha taʼlimda faoliyatning asosiy qismi oʻyin tarzida tashkil
etiladi.Inson oʻz hayotida oʻyin, oʻqish, mehnat, dam olish kabi mashgʻulotlar bilan
band boʻladi. Inson hayotining dastlabki davrlarida oʻyin asosiy faoliyat hisoblanadi,
keyin esa u oʻqish bilan baravar davom etadi, undan soʻng esa oʻyin kamayib, uning
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 2
209
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
oʻrnini oʻqish va mehnat egallaydi. Oʻyinlar yordamida bolalar ijtimoiylashadi, oʻsadi,
ulgʻayadi, chiniqadi, jismonan baquvvat boʻladi, aqlan, ruhan rivojlanadi, maʼnaviy
kamol topadi va kelajakda duch kelishi mumkin bo‘lgan muammolardan chiqib ketish
malakasi shakllanadi. Maktabgacha taʼlimda zamonaviy yondashuv sifatida tavsiya
etadigan metodikalarimiz ham aynan enerjayzerlar hisoblanadi.[5]
ALFAVIT (enerjayzer)
Maqsad: ilk uchrashuvdagi ichki noqulaylikni yoʻqotishga
qaratilgan.
Guruh soni: cheklanmagan
Resurs: kerak emas.
Vaqt: 10 minut
Guruh doira shaklida oʻtirib olishadi. Trening ishtirokchilari soni qancha boʻlsa
shuncha stul qoʻyiladi. Shundan soʻng trener: “Hamma ismlari bosh harflari alifbo
tartibi boʻyicha joylashsin”. Shunda trener ishtirokchilardan birini tanlagan holda shu
ishtirokchidan ismlar alifbo tartibida ketishini aytadi va ishtirokchilarni joylashishini
boshlashini aytadi. Bir-birlaringiz bilan suhbatlashishdan qoʻrqmang. Tortinmang, bir-
biringiz bilan suhbatlashing.
Trener ilk ishtirokchidan boshlab ismini baland ovozda aytishini soʻraydi. Guruh
alfavit tartibida oʻtirganlarni tekshiradi.
Ushbu tadqiqot natijalari xalqaro tajribalarni milliy maktabgacha taʼlim tizimiga
tatbiq etish imkoniyatlarini ochib beradi. Maktabgacha taʼlim tizimining
samaradorligini oshirishda xalqaro ilgʻor tajribalar va zamonaviy yondashuvlar muhim
rol oʻynaydi.[6]
1.
STEM yondashuvi qoʻllangan taʼlim dasturlari – eksperimental guruhda
bolalarning kognitiv rivojlanishi nazorat guruhiga nisbatan 20% ga yuqoriligi
kuzatildi.
2.
Yaponiya va Finlyandiya tajribalari asosida erkin fikrlashga yoʻnaltirilgan
oʻyin-usullar – bolalarning mustaqil qaror qabul qilish va ijodiy fikrlash
koʻnikmalarining sezilarli oʻsishini koʻrsatdi.
3.
Interfaol metodlar qoʻllangan bolalar – ular oʻz tengdoshlari bilan samarali
muloqot qilish qobiliyatiga ega boʻlishdi, bu esa ijtimoiy koʻnikmalar rivojlanishiga
ijobiy taʼsir etdi.
Tadqiqot davomida shakllantirilgan jadval esa turli mamlakatlarda maktabgacha
taʼlimning qanday koʻrsatkichlarga asoslanganligini koʻrsatadi.
1-jadval
Maktabgacha taʼlim tizimidagi xalqaro tajribalar
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 2
210
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Davlat
STEM
dasturlari
(%)
Innovatsion yondashuvlar
(%)
Finlyandiya
75
80
Yaponiya
68
70
AQSh
85
90
Skandinaviya
60
65
Oʻzbekiston
40
50
Ushbu jadval shuni koʻrsatadiki, rivojlangan mamlakatlar maktabgacha taʼlim
tizimida zamonaviy texnologiyalardan faol foydalanmoqda.
1-rasm. Maktabgacha taʼlim tizimida xalqaro tajribalar: STEM dasturlari
va innovatsion yondashuvlar foizi
Yuqorida taqdim etilgan diagramma maktabgacha taʼlim tizimida xalqaro
tajribalar taqqoslanishini aks ettiradi. Unda quyidagi asosiy jihatlar koʻrib chiqilgan:
1.
STEM dasturlari foizi
– Diagrammada turli davlatlarda maktabgacha taʼlim
tizimida STEM (fan, texnologiya, muhandislik va matematika) dasturlarining qamrov
darajasi tasvirlangan. Diagrammadan koʻrinib turibdiki, AQSh ushbu yoʻnalishda eng
yuqori koʻrsatkichga ega (85%), bu esa ularning maktabgacha taʼlim dasturlarida
texnologiyalarni keng joriy etishlarini anglatadi. Finlyandiya va Yaponiya ham yuqori
foizga ega boʻlib, bu ularning ilgʻor pedagogik metodlariga asoslangan.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 2
211
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
2.
Innovatsion yondashuvlar foizi
– Diagrammada, shuningdek, har bir
davlatning maktabgacha taʼlim tizimida innovatsion pedagogik yondashuvlardan
foydalanish foizlari koʻrsatilgan. AQSh va Germaniya ushbu sohada yetakchi boʻlib,
maktabgacha taʼlim muassasalarida ilgʻor texnologiyalar va interfaol oʻquv
metodlaridan keng foydalanilishini koʻrsatadi.
3.
Oʻzbekistonning rivojlanish bosqichi
– Diagrammadan koʻrinib turibdiki,
Oʻzbekiston STEM dasturlarini joriy etish boʻyicha hali rivojlanish bosqichida turibdi
(40%). Innovatsion yondashuvlar boʻyicha ham boshqa ilgʻor davlatlardan orqada
boʻlib, zamonaviy metodlarni joriy etishda izchil islohotlarga ehtiyoj sezilmoqda.
XULOSA VA TAVSIYALAR
Ushbu tadqiqot maktabgacha taʼlim tizimining samaradorligini oshirishda xalqaro
tajribalarni oʻrganish va ularni milliy tizimga moslashtirish muhim ekanligini
koʻrsatdi. Xalqaro yondashuvlar va innovatsion metodlarni joriy etish natijasida
bolalarning kognitiv va ijtimoiy rivojlanishi tezlashdi. Tadqiqot natijalari shuni
koʻrsatdiki, zamonaviy taʼlim metodlarini qoʻllash nafaqat bolalar, balki taʼlim
muassasalari va jamiyatning umumiy taraqqiyotiga ham ijobiy taʼsir koʻrsatadi.
1.
STEM dasturlari va innovatsion yondashuvlar – ilgʻor davlatlarda STEM va
interfaol metodlardan keng foydalanilmoqda, bu esa bolalarning ijodiy fikrlashi va
analitik qobiliyatlarini rivojlantiradi.
2.
Finlandiya va Yaponiya tajribasi – bolalarni erkin fikrlashga oʻrgatuvchi
pedagogik yondashuvlar ularning mustaqil qaror qabul qilish koʻnikmalarini
rivojlantirishga xizmat qiladi.
3.
Maktabgacha
taʼlim
muassasalarida
zamonaviy
texnologiyalarning
qoʻllanilishi – taʼlim jarayonining samaradorligini oshirib, bolalarning ijtimoiy
koʻnikmalarini shakllantirishda muhim rol oʻynaydi.
Tavsiyalar:
1.
Milliy tizimga xalqaro metodlarni tatbiq etish – rivojlangan davlatlarning
taʼlim modellari oʻrganilib, milliy anʼanalarga moslashtirilishi kerak.
2.
Oʻqituvchilar malakasini oshirish – xalqaro taʼlim tajribalarini oʻrganish
maqsadida oʻqituvchilar uchun doimiy ravishda seminarlar va treninglar tashkil etish
lozim.
3.
STEM va interaktiv metodlarni keng joriy etish – maktabgacha taʼlim tizimida
bolalarning ilmiy va texnologik savodxonligini oshirish uchun zaruriy shart-
sharoitlarni yaratish zarur.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 2
212
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Oʻ. Asqarova, Z. Qoraboeva, M. Samidjonova. "Maktabgacha taʼlim
metodologiyasi." Namangan davlat universiteti, 2020.
2.
D. Alimboy qizi Oʻrozboyeva. "Maktabgacha va boshlangʻich taʼlimda xalqaro
tajribalar va zamonaviy yondashuvlar." 2024.
3.
X. Z. Musaev, S. S. Xabibullayev. "Maktabgacha va boshlangʻich taʼlimda
xalqaro tajribalar va zamonaviy yondashuvlarni amalga oshirish masalalari." 2024.
4.
K. S. Abdiyeva. "Taʼlim sifat samaradorligini oshirishda xalqaro tajribalardan
foydalanish." 2020.
5.
F. Norboyev. "Maktabgacha taʼlimda uch madaniyat tadbiqi: Xitoy tajribasi."
2021.
6.
"Pedagoglarning ehtiyojlarga asoslangan uzluksiz kasbiy rivojlanish tizimi:
ilgʻor tajribalar va rivojlanish istiqbollari." Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
materiallari, 2024.
7.
"Maktabgacha taʼlim va tarbiyaning xorij davlatlardagi ilgʻor tajribalari." 2020.
8.
"Maktabgacha taʼlim: zamonaviy yondashuv va xalqaro tajriba." 2023.
9.
"Maktabgacha va boshlangʻich taʼlimda xalqaro tajribalar va zamonaviy
