Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 2
349
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
INFLATSIYA VA UNING IQTISODIY TAʼSIRI
Kucharov Alisher Bozor o’g’li
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Iqtisodiyot yo’nalishi 2-23-guruh talabasi
Annotatsiya
: Ushbu maqolada inflyatsiya tushunchasi, uning turlari, sabablari
va iqtisodiy oqibatlari tahlil qilinadi. Shuningdek, inflyatsiyaga qarshi kurash usullari
va O'zbekiston tajribasi o'rganiladi.
Kalit so'zlar
: inflyatsiya, iqtisodiy ta'sir, narxlar o'sishi, pul qadrsizlanishi,
inflyatsiyaga qarshi siyosat, O'zbekiston iqtisodiyoti.
Kirish
Inflyatsiya iqtisodiyotning muhim va murakkab hodisalaridan biri bo'lib, u
mamlakatning iqtisodiy barqarorligiga sezilarli ta'sir ko'rsatadi. Inflyatsiya jarayoni
narxlar darajasining umumiy o'sishi va pulning xarid qobiliyatining pasayishi bilan
tavsiflanadi. Ushbu maqolada inflyatsiyaning mohiyati, turlari, sabablari va iqtisodiy
oqibatlari batafsil ko'rib chiqiladi.
Tahlil va muhokama
Inflyatsiyaning mohiyati va turlari
Inflyatsiya (lotincha "inflatio" — shishish) — bu tovar va xizmatlar narxlarining
umumiy darajada barqaror o'sishi jarayonidir. Inflyatsiya pulning qadrsizlanishiga olib
keladi, ya'ni pulning xarid qobiliyati pasayadi. Inflyatsiya turlari quyidagicha
tasniflanadi:
1.
Sur'atiga ko'ra
:
o
Mo'tadil inflyatsiya
: Narxlar yiliga 10% gacha o'sadi. Bu holatda
iqtisodiyot nisbatan barqaror bo'lib, inflyatsiya darajasi past hisoblanadi.
o
Tezlashgan inflyatsiya
: Narxlar yiliga 10% dan 50% gacha o'sadi. Bu
holatda narxlar o'sishi sezilarli bo'lib, iqtisodiyotga salbiy ta'sir ko'rsatadi.
o
Giperinflyatsiya
: Narxlar yiliga 50% dan ortiq o'sadi. Bu holatda
iqtisodiyot izdan chiqadi, pulning qadrsizlanishi juda tez sodir bo'ladi.
2.
Namoyon bo'lish shakliga ko'ra
:
o
Ochiq inflyatsiya
: Narxlar oshishi ochiq ravishda kuzatiladi va rasmiy
statistikada aks etadi.
o
Yashirin inflyatsiya
: Narxlar oshishi rasmiy statistikada aks etmaydi, lekin
bozorda tovarlar tanqisligi yoki sifatining pasayishi orqali namoyon bo'ladi.
3.
Kelib chiqish sabablariga ko'ra
:
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 2
350
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
o
Talab inflyatsiyasi
: Iste'molchilar talabining taklifdan oshib ketishi
natijasida narxlar oshadi.
o
Taklif inflyatsiyasi
: Ishlab chiqarish xarajatlarining oshishi (masalan,
xomashyo yoki ish haqi narxlarining ko'tarilishi) natijasida narxlar oshadi.
Inflyatsiyaning sabablari
Inflyatsiyaning kelib chiqishiga turli omillar ta'sir ko'rsatadi:
•
Pul massasi oshishi
: Muomaladagi pul miqdorining ortishi narxlar
oshishiga olib keladi. Agar iqtisodiyotda tovar va xizmatlar hajmi o'zgarmasa, pul
massasining oshishi inflyatsiyani keltirib chiqaradi.
•
Davlat byudjeti taqchilligi
: Davlat xarajatlarining daromadlardan oshib
ketishi byudjet taqchilligiga olib keladi. Bu holatda davlat qarz olish yoki qo'shimcha
pul emissiyasi orqali taqchillikni qoplaydi, bu esa inflyatsiyani kuchaytiradi.
•
Ishlab chiqarish xarajatlarining oshishi
: Xomashyo, energiya resurslari
yoki ish haqi narxlarining oshishi ishlab chiqarish xarajatlarini ko'paytiradi, bu esa
mahsulot narxlarining oshishiga olib keladi.
•
Import qilinadigan tovarlar narxining oshishi
: Chet eldan import
qilinadigan tovarlar narxining oshishi ichki bozorda narxlarning oshishiga sabab
bo'ladi.
•
Inflyatsion kutilmalar
: Iste'molchilar va ishlab chiqaruvchilarning
kelajakda narxlar oshishiga bo'lgan kutilmalari inflyatsiyani kuchaytirishi mumkin.
Masalan, ishchilar ish haqlarini oshirishni talab qilishlari, ishlab chiqaruvchilar esa
narxlarni ko'tarishlari mumkin.
Inflyatsiyaning iqtisodiy oqibatlari
Inflyatsiya iqtisodiyotga turli yo'llar bilan ta'sir ko'rsatadi:
•
Iste'molchilar uchun
: Narxlarning oshishi aholining real daromadlarini
pasaytiradi, chunki bir xil miqdordagi pulga kamroq tovar va xizmatlar sotib olish
mumkin bo'ladi. Bu turmush darajasining pasayishiga olib keladi.
•
Ishlab chiqaruvchilar uchun
: Ishlab chiqarish xarajatlarining oshishi
foyda marjasini kamaytiradi. Bu investitsiyalarni qisqartirishga va ishlab chiqarish
hajmining pasayishiga olib kelishi mumkin.
Pul islohotlari va uning pul muomalasini barqarorlashtirishdagi o`rni.
Talab va taklif inflyatsiyasi.
Pul islohoti deb pul muomalasini barqarorlashtirish maqsadida davlat tomonidan
pul tizimini o`zgartirishga aytiladi. Pul islohoti
, II Jahon
urushidan keyin oltin deviz, oltin dollar muomalasi davrida o`tkazildi.Sobiq SSSRda
pul islohoti 1922 – 24 yillarda va 1947 yillarda o`tkazildi.O`zbekistonda pul islohoti
1994 yilda o`tkazildi va respublika mustaqil davlat sifatida o`zining milliy pul birligiga
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 2
351
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
ega bo`ldi.Pul muomalasini barqarorlashtirishga pul islohotini o`tkazmasdan ham
erishish mumkin. Pul muomalasini barqarorlashtirishning quyidagi usullari mavjud:
revalvatsiya, devalvatsiya, denominatsiya. Mamlakatning iqtisodiy
, iqtisodiyotning holatiga, pulning
, davlat siyosatiga
ko`ra davlat pul islohotini o`tkazishi, pulni revalvatsiya, denominatsiya qilishi
mumkin.Pul kuchli qadrsizlangan vaziyatda faqat pul islohotini o`tkazish yo`li bilan
pul tizimini barqarorlashtirish mumkin.
, ya`ni nullifikatsiyada kuchli
qadrsizlangan pul birligi bekor qilinadi va o`rniga yangi pul birligi kiritiladi. Masalan,
sobiq SSSRda 192224 yillarda sovznaklarning kuchli qadrsizlanishi natijasida 1 rubl
50 mlrd. sovznakga almashtirilgan. Urushdan keyingi Germaniyada giperinflyatsiya
natijasida 1924 yilda muomalaga yangi nemis markalari kiritilgan. eski reyxsmarkalar
kuchli qadrsizlanishi natijasida muomalaga chiqarilgan yangi markalar 1 marka 1
trillion eski reyxsmarka nisbatida almashtirildi.
Reyxsmarkalar muomalasi bekor qilindi.Revalvatsiya – bu pul birligining oltin
qiymatini tiklashdan iborat. Masalan, I jahon urushidan keyingi 19251928 yillarda
o`tkazilgan pul islohoti tufayli funt sterlingning urushgacha bo`lgan oltin qiymati
belgilandi. II Jahon urushidan keyin revalvatsiya natijasida dollarning valyuta kursi
ko`tarildi. Germaniya Federativ Respublikasida 1961, 1969, 1971 yillarda revalvatsiya
o`tkazilgan.Devalvatsiya – bu milliy valyuta kursining chet el vayutasiga nisbatan
tushishidir. Pul birligining oltin miqdori belgilangan sharoitda devalvatsiya oltin
miqdori tushib ketishini anglatgan. Masalan, 1971 yilda AQSH dollarining oltin
miqdori 7,89 % ga, 1973 yil fevralda 10% ga kamaytirilgan. Suzuvchi valyuta
kurslariga o`tgandan keyin devalvatsiya boshqariladigan valyuta kurslari asosida olib
boriladi.Denominatsiya – baholar masshtabini yiriklashtirish, yani pul birligidagi
«0»larni qisqartirishdan, pul birligida ko`rsatilgan nominalni kamaytirishdan iborat.
Sovet pul tizimi qaror topa boshlagan davr – 1921 1922 yillarda ikki marta
denominatsiya o`tkazilgan.
Xulosa
Inflyatsiya iqtisodiyotning murakkab va ko'p qirrali hodisasi bo'lib, uning
sabablari va oqibatlari turlicha bo'lishi mumkin. Narxlar darajasining oshishi aholining
real daromadlariga, ishlab chiqarish jarayonlariga va investitsiya muhitiga salbiy ta'sir
ko'rsatadi. Shu sababli, inflyatsiyani nazorat qilish va uning salbiy oqibatlarini
kamaytirish uchun davlat tomonidan puxta o'ylangan iqtisodiy siyosat yuritilishi zarur.
O'zbekiston tajribasi shuni ko'rsatadiki, inflyatsiyaga qarshi samarali choralar ko'rish
orqali iqtisodiy barqarorlikka erishish mumkin.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 2
352
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
G'iyosiddin Safarov Abdullayevich, Zokirjon Bahodirov Olimjon o'g'li.
"Inflyatsiyaning mamlakat iqtisodiy xavfsizligiga ta'siri va uni bartaraf etish chora-
tadbirlari". ARES.UZ, 13-dekabr, 2022.
2.
"Inflyatsiya, uning mohiyati, sabablari va ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari".
Studylib.net.
3.
"Inflyatsiyaning investitsion jarayonlarga ta'siri". Studylib.net.
4.
"Inflyatsiyaning mamlakat iqtisodiyotiga ta'sirining tahlili va uni bartaraf
etish choralari". Scienceweb.uz.
5.
"O'zbekistonda inflyatsiya muammosi va unga qarshi kurash".
Zenodo.org.
6.
"Inflyatsiya, uning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari". Ilmiybaza.uz.
7.
"Inflyatsiya tushunchasi va uning iqtisodiy mazmun mohiyati". Arxiv.uz.
8.
"Inflyatsiya haqida boshlang'ich tushuncha". O'zbekiston Respublikasi
Moliya Vazirligi.
