Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 2
403
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
O’ZBEKISTONNING ILMIY TARAQQIYOTIGA QASHQADARYOLIK
OLIMLARNING QO’SHGAN HISSASI
Alisherova Nigora
Iqtisodiyot va pedagogika universiteti magistranti
Annotatsiya:
Mazkur maqolada 1991-2023-yillar oralig‘ida Qashqadaryolik
olimlarning O‘zbekiston ilm-fani va rivojlanishiga qo‘shgan hissasi tahlil qilinadi.
Mustaqillik yillarida ushbu hududdan yetishib chiqqan olimlar tarix, arxeologiya,
filologiya, tabiiy fanlar, qishloq xo‘jaligi va texnika sohalarida qanday yutuqlarga
erishgani, ularning ilmiy ishlanmalari hamda jamiyat taraqqiyotiga ta’siri o‘rganiladi.
Tadqiqot davomida olimlarning ilmiy faoliyati, monografiya va tadqiqotlari, xalqaro
ilmiy hamkorlikdagi ishtiroki va ularning ilmiy maktab shakllantirishdagi roli
yoritiladi. Shu bilan birga, Qashqadaryo olimlarining mamlakatning madaniy va
iqtisodiy rivojlanishidagi o‘rni ham tahlil qilinadi. Maqola tarixiy tahlil va statistik
ma’lumotlarga asoslangan bo‘lib, O‘zbekiston ilm-faniga qo‘shilgan ulkan hissani
ochib berishga qaratilgan.
Kalit so’zlar:
Qashqadaryolik olimlar, O‘zbekiston ilm-fani, mustaqillik yillari,
ilmiy tadqiqotlar, innovatsiyalar, tarix, arxeologiya, texnika fanlari, qishloq xo‘jaligi,
xalqaro hamkorlik, ilmiy maktab, madaniy meros.
KIRISH
O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng ilm-fan, ta’lim va texnologiya
sohalarida jadal rivojlanish jarayonlari boshlandi. Bu davrda mamlakatning turli
hududlaridan chiqqan olimlar ilmiy izlanishlar olib borib, milliy hamda xalqaro
miqyosda e’tirofga sazovor bo‘ladigan natijalarga erishdilar. Ayniqsa, Qashqadaryo
viloyati olimlari fan, texnologiya, tarix, arxeologiya, filologiya, qishloq xo‘jaligi va
texnika sohalarida muhim yutuqlarga erishib, mamlakat rivojiga salmoqli hissa
qo‘shdilar.
Mazkur maqolada 1991-2023-yillar oralig‘ida Qashqadaryolik olimlarning ilm-
fan va jamiyat taraqqiyotiga qo‘shgan hissasi tahlil qilinadi. Ushbu davrda ilmiy
izlanishlar va innovatsion ishlanmalar qaysi yo‘nalishlarda amalga oshirilgani,
olimlarning xalqaro ilmiy hamkorlikdagi ishtiroki, ularning monografiya va
tadqiqotlari hamda ilmiy maktablar shakllantirishdagi roli o‘rganiladi. Shuningdek,
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 2
404
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
ularning ishlarining O‘zbekiston madaniy, ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanishiga ta’siri
ham tahlil qilinadi.
Tadqiqotning dolzarbligi shundaki, Qashqadaryolik olimlarning ilmiy faoliyatini
o‘rganish ularning yutuqlarini kengroq targ‘ib qilish, yosh olimlarni ilm-fanga jalb
etish va ilmiy an’analarni davom ettirish uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bois
maqolada ushbu mavzuga oid aniq dalillar, tarixiy hujjatlar va ilmiy tadqiqotlarga
asoslangan ma’lumotlar keltiriladi.
ASOSIY QISM
1991-yildan boshlab O‘zbekistonda ilm-fan va ta’lim sohalarida keng ko‘lamli
islohotlar amalga oshirildi. Mustaqillik yillarida Qashqadaryo viloyatidan yetishib
chiqqan olimlar turli sohalarda ilmiy izlanishlar olib bordilar. Ularning tadqiqotlari
nafaqat mahalliy balki xalqaro ilmiy jamoatchilik tomonidan ham e’tirof etildi. Ushbu
davrda tarix, arxeologiya, filologiya, qishloq xo‘jaligi, texnika va tabiiy fanlar sohasida
muhim ilmiy ishlar yaratildi.
Qashqadaryolik olimlar tomonidan yozilgan monografiyalar, ilmiy maqolalar va
o‘quv qo‘llanmalari respublika ilm-fanining rivojlanishiga katta hissa qo‘shdi.
Masalan, tarixchi olimlar mustaqillik yillarida O‘zbekistonning davlat qurilishi, milliy
qadriyatlar va madaniy merosni saqlash masalalarini tadqiq etgan bo‘lsalar, tabiiy
fanlar sohasi vakillari innovatsion texnologiyalar va ekologik muammolar bo‘yicha
izlanishlar olib bordilar.
Qashqadaryolik olimlar tomonidan amalga oshirilgan ilmiy tadqiqotlarni
quyidagi yo‘nalishlarda ko‘rib chiqish mumkin:
Tarix va arxeologiya: Viloyatning tarixiy yodgorliklari, qadimiy shaharlar va madaniy
meros obyektlari bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Arxeologlar tomonidan
Qashqadaryo hududidagi qadimiy qishloqlar va yodgorliklar o‘rganilib, ularning
ahamiyati haqida ilmiy asarlar yozildi.
Filologiya va adabiyotshunoslik: Qashqadaryolik adabiyotshunoslar milliy adabiyot
taraqqiyoti, she’riyat va proza rivojiga oid ilmiy izlanishlar olib bordilar. O‘zbek
tilining rivojlanishi, terminologiya va tarjima masalalariga doir ilmiy tadqiqotlar
yaratildi.
Tabiiy fanlar va ekologiya: Hududning iqlim o‘zgarishlari, suv resurslaridan
foydalanish va qishloq xo‘jaligi bilan bog‘liq tadqiqotlar amalga oshirildi.
Texnika va innovatsiyalar: Muqobil energiya manbalarini ishlab chiqish, qishloq
xo‘jaligi texnologiyalarini takomillashtirish bo‘yicha ishlanmalar yaratildi.
So‘nggi yillarda Qashqadaryolik olimlar xalqaro konferensiyalar, ilmiy anjumanlar va
grant loyihalarida faol ishtirok etdilar. Ular Turkiya, Rossiya, AQSh, Xitoy va Yevropa
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 2
405
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
davlatlaridagi ilmiy markazlar bilan hamkorlik olib borib, qator qo‘shma loyihalar
amalga oshirdilar. Jumladan, tarixiy yodgorliklarni o‘rganish, qishloq xo‘jaligi
innovatsiyalari va ekologik muammolar bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar xalqaro miqyosda
muhokama qilindi.
Xalqaro ilmiy jurnallarda nashr qilingan maqolalar va chet el ilmiy institutlari
bilan hamkorlikda olib borilgan tadqiqotlar Qashqadaryolik olimlarning ilmiy
salohiyatini namoyon etib, O‘zbekiston ilm-fanining jahon maydonidagi mavqeini
mustahkamlashga xizmat qildi.
Qashqadaryolik olimlarning tadqiqotlari nafaqat nazariy jihatdan, balki amaliy
jihatdan ham mamlakat taraqqiyotiga hissa qo‘shgan. Jumladan:
Qishloq xo‘jaligi sohasida – yangi seleksiya usullarining ishlab chiqilishi va
hosildorlikni oshirishga qaratilgan tadqiqotlar amalga oshirildi.
Arxeologiya va madaniy meros – qadimiy yodgorliklarning restavratsiyasi va turizmni
rivojlantirish bo‘yicha ilmiy ishlar olib borildi.
Ekologiya va atrof-muhit muhofazasi – suv resurslarini samarali boshqarish va
ekologik muammolarni hal qilishga qaratilgan ilmiy tadqiqotlar o‘tkazildi.
Ushbu ilmiy yutuqlar viloyat hamda butun respublika taraqqiyotiga katta hissa qo‘shib,
mamlakatning ilmiy salohiyatini oshirishga xizmat qildi.
MUHOKAMA
Qashqadaryolik olimlarning mustaqillik yillarida O‘zbekiston ilm-faniga
qo‘shgan hissasi turli sohalarda sezilarli natijalar berganini ko‘rsatadi. Ushbu davrda
amalga oshirilgan tadqiqotlar va ilmiy izlanishlar nafaqat mahalliy miqyosda, balki
xalqaro darajada ham e’tirof etildi. Muhokama qismida quyidagi asosiy jihatlarni
ko‘rib chiqamiz:
1. Ilmiy faoliyatning dolzarbligi va muammolari
Qashqadaryolik olimlarning ilmiy faoliyati milliy madaniy merosni asrash,
ekologik muammolarni hal qilish, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish kabi dolzarb
masalalar bilan bog‘liq bo‘ldi. Ularning tadqiqotlari O‘zbekistonning ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatgan. Shu bilan birga, ilmiy izlanishlar
jarayonida qator muammolar ham kuzatildi, jumladan:
Ilmiy loyihalarni moliyalashtirish va qo‘llab-quvvatlash masalalarining yetarlicha
rivojlanmagani.
Chet el ilmiy markazlari bilan hamkorlik qilishda ayrim byurokratik to‘siqlarning
mavjudligi.
Ilmiy kadrlar tayyorlash va yosh tadqiqotchilarni ilm-fanga jalb etish muammolari.
2. Qashqadaryolik olimlarning ilm-fandagi o‘rni
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 2
406
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Qashqadaryolik olimlarning ilmiy faoliyati O‘zbekiston ilm-fani rivojlanishida
muhim o‘rin tutgan. Xususan, tarix, arxeologiya, qishloq xo‘jaligi, texnika va tabiiy
fanlar sohalarida erishilgan yutuqlar milliy fan taraqqiyotiga bevosita hissa qo‘shdi.
Olimlar tomonidan yozilgan ilmiy ishlar va o‘quv qo‘llanmalari ta’lim jarayonida keng
qo‘llanilib, yosh avlodning ilmiy dunyoqarashini shakllantirishga xizmat qilmoqda.
Bundan tashqari, Qashqadaryolik olimlarning yurt taraqqiyoti uchun ilmiy-
innovatsion g‘oyalari amaliyotga joriy etilishi orqali hududiy iqtisodiyot va ijtimoiy
soha rivojlanishiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatdi.
3. Xalqaro ilmiy hamkorlik va istiqbollar
Oxirgi yillarda Qashqadaryolik olimlarning xalqaro ilmiy hamjamiyat bilan
aloqalari mustahkamlanmoqda. Xorijiy universitetlar va ilmiy markazlar bilan
hamkorlikda olib borilayotgan tadqiqotlar O‘zbekiston fanining jahon miqyosidagi
mavqeini oshirishga xizmat qilmoqda. Ayniqsa, ekologiya, qishloq xo‘jaligi,
arxeologiya va texnika sohalarida xalqaro ilmiy loyihalar orqali o‘zaro tajriba
almashish muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Kelajakda ilmiy faoliyatni yanada rivojlantirish uchun quyidagi istiqbollar
e’tiborga olinishi lozim:
Ilmiy loyihalar uchun grant va sarmoya jalb qilishni kengaytirish.
Yosh olimlarni rag‘batlantirish va ularga qo‘shimcha imkoniyatlar yaratish.
Ilm-fan natijalarini ishlab chiqarishga joriy etish va amaliy tadqiqotlarni kuchaytirish.
Xalqaro ilmiy hamkorlikni kengaytirib, ilmiy jurnallarda nashrlarni ko‘paytirish.
4. Ilmiy merosning kelajak avlodga ta’siri
Qashqadaryolik olimlarning ilmiy ishlari kelajak avlod uchun katta ahamiyat
kasb etadi. Ularning tadqiqotlari nafaqat ilmiy bilimlarni boyitish, balki yosh avlodni
ilmiy izlanishlarga jalb qilish, milliy merosni saqlash va fan sohalarida innovatsion
rivojlanishga turtki berishi mumkin.
Shunday ekan, Qashqadaryolik olimlarning ilmiy faoliyati va tadqiqot natijalari
O‘zbekiston fanining taraqqiyoti uchun muhim poydevor bo‘lib xizmat qilishi
shubhasiz.
NATIJA
Mazkur tadqiqot natijalariga ko‘ra, 1991-2023-yillar davomida Qashqadaryolik
olimlarning O‘zbekiston ilm-faniga qo‘shgan hissasi sezilarli darajada bo‘lgan.
Ularning ilmiy izlanishlari tarix, arxeologiya, qishloq xo‘jaligi, texnika, tabiiy fanlar
va filologiya kabi sohalarda muhim natijalarga erishishga xizmat qilgan. Tadqiqot
natijalari quyidagi jihatlarni o‘z ichiga oladi.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 2
407
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Tarix va arxeologiya sohasida olib borilgan tadqiqotlar orqali viloyatning
qadimiy yodgorliklari chuqur o‘rganilib, ilmiy muomalaga kiritildi.
Qishloq xo‘jaligi sohasida hosildorlikni oshirish, yer unumdorligini saqlash va
muqobil energiya manbalaridan foydalanish bo‘yicha innovatsion tadqiqotlar olib
borildi.
Texnika va tabiiy fanlar yo‘nalishida muhim ilmiy ishlanmalar amalga oshirildi,
bu esa viloyat sanoati va ekologiyasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi.
Qashqadaryolik olimlarning ilmiy ishlari nafaqat nazariy bilimlarni rivojlantirish, balki
amaliy hayotga joriy etish imkoniyatlarini ham yaratdi.
Qishloq xo‘jaligi va ekologiya sohasidagi tadqiqotlar dehqonchilik
texnologiyalarini modernizatsiya qilish va suv resurslaridan samarali foydalanish
uchun muhim asos bo‘ldi.
Madaniy merosni asrash bo‘yicha tadqiqotlar O‘zbekistonning tarixiy yodgorliklarini
restavratsiya qilish va turizmni rivojlantirishda katta rol o‘ynadi.
Qashqadaryolik olimlar turli xalqaro anjumanlar, ilmiy konferensiyalar va grant
dasturlarida ishtirok etib, ilm-fan rivojiga global miqyosda hissa qo‘shdilar.
Ularning ilmiy maqolalari nufuzli xalqaro jurnallarda chop etilib, O‘zbekiston ilmiy
salohiyatining xalqaro maydonda tanilishiga yordam berdi.
Kelajakda yosh olimlarni ilmiy izlanishlarga jalb qilish, zamonaviy
laboratoriyalar va ilmiy markazlarni rivojlantirish ilm-fan taraqqiyotini yanada
jadallashtirishi mumkin.
Ilmiy tadqiqot natijalarini sanoat, qishloq xo‘jaligi va ekologiya sohalariga
kengroq joriy etish orqali O‘zbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga sezilarli
hissa qo‘shish mumkin.
Qashqadaryolik olimlarning ilmiy maktablarini rivojlantirish va ularning
izlanishlarini davom ettirish muhim strategik vazifa hisoblanadi.
Umuman olganda, mazkur tadqiqot Qashqadaryolik olimlarning ilmiy faoliyati
va natijalari O‘zbekiston ilm-fanining rivojlanishida alohida o‘rin tutishini ko‘rsatadi.
Ushbu yutuqlarni keng targ‘ib qilish va qo‘llab-quvvatlash kelajakda ilmiy
izlanishlarni yanada samarali qilishga xizmat qiladi.
XULOSA
Qashqadaryolik olimlarning 1991-2023-yillar oralig‘ida O‘zbekiston ilm-faniga
qo‘shgan hissasi beqiyos bo‘lib, ularning ilmiy faoliyati milliy fan taraqqiyotiga ham,
hududiy rivojlanishga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatdi.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 2
408
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
FOYDANILGAN ADABIYOTLAR
1.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning Oliy Majlisga
murojaatnomalari.
2022-yil 20-dekabr: https://president.uz/oz/lists/view/5774
2020-yil 29-dekabr: https://president.uz/oz/lists/view/4057
2.O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. “Ilm-fanni rivojlantirish bo‘yicha
davlat dasturi” Ushbu hujjatning to‘liq matnini Lex.uz (https://lex.uz/) rasmiy huquqiy
portalidan topishingiz mumkin.
3.Karimov I.A. O‘zbekistonning o‘z istiqlol va taraqqiyot yo‘li.
4.O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi. “Ilm-fan va innovatsiyalar bo‘yicha
tahliliy hisobot”
5. O‘zbekiston Milliy Universiteti tarix fakulteti tomonidan o‘tkazilgan
“O‘zbekistonda ilm-fan rivoji va istiqbollari” mavzusidagi ilmiy anjuman materiallari.
