Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 3
85
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
KÓRKEM SHIǴARMALARDA SPORT TERMINLERINIŃ QOLLANILIWI
K.Zayrova
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti oqıtıwshısı
B.Bazarbaeva
Lingvistika (Qarqalpaq tili) qánigeligi magistrantı
Annotaciya
. Bul maqalada kórkem shıǵarmalarda qollanılǵan sport terminleri
haqqında olardıń qollanılıw ózgeshelikleri ashıp berilgen.
Gilt sózler
. Leksikologiya, termin, terminologiya, kórkem shıǵarma, sport
terminleri.
Abstract:
This article discusses the use of sports terms used in fiction and explains
their usage.
Key words:
lexicology, term, terminology, work of art, sports terminology.
Til adamzat jámiyetinde tiykarınan bir-biri menen pikir alısıwı, óz ara
pikirlesiwi processinde payda bolǵan qubılıs esaplanadı
.
Ol insan turmısın hár
tárepleme sáwlelendirip otıradı. Hár bir tildiń rawajlanıwı eń aldı menen sol tildiń
sózlik quramında kórine baslaydı. Hár bir tildin leksikası sol tildiń ishki hám
sırtqı rawajlanıw jolında kórinedi. XX ásirde jámiyetimizdiń hár tárepleme
rawajlanıwı menen sózlik quramımızǵa hár qıylı tarawǵa tiyisli terminler kirip
kele basladı.
Termin degenimiz ilimiy-texnikalıq hám taǵı basqa uǵımlardı, predmetlerdi
ataw ushın qabıl etilgen sóz yamasa sóz dizbegi [1]. Qaraqalpaq til biliminde
leksikologiya hám terminologiya tarawına tiyisli dáslepki izertlewler
E.Berdimuratovtıń atı menen baylanıslı. Adebiy tildiń rawajlanıwındaǵı obyektiv
talaplar, nızamlıq kem-kem qáliplesiwi hám jetilisiwi nátiyjesinde qaraqalpaq
terminologiyası sistemasında ulıwma xalıqlıq norma dóredi, terminlerdi arnawlı
atama sıpatında tanıw hám tańlawdıń principleri, terminlerdiń jasalıw jolları
nızamlılıq retinde tastıyqlandı [2]. Sonday-aq, bul ilimpzdıń «Qarqalpaq
terminologiyası» miynetin de atap ótiw orınlı. Bunda qraqalpaq tiliniń sózlik
quramında termonogiya qatlamınıń ornı, termin hám olardıń tiykarǵı belgileri,
qarqalpaq terminologiyasınıń qáliplesiwi hám rawajlanıwı, jasalıw usılları, quramı
boyınsha túrleri, stillik qollanılıwı, unifikaciyası keń túrde úyrenilgen [3]. Terminler
haqqında bir qansha ilimpazlar óz pikirlerin bildiredi, qaraqalpaq tilin dáslepki
izertlewshilerdiń biri N.A.Baskakov: termin ózi ańlatatuǵın uǵımǵa anıq sáykes
keliwshi, turaqlı bir mánisi belgili bir terminologiya tarawındaǵı basqa terminler
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 3
86
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
menen baylanısqan sóz hám sóz dizbegi bolıp tabıladı, ol sol terminologiyanıń
tarawında unifikatsiyallıq qollanılıwı menen xarakterlenedi dep kórsetedi [4].
Kórnekli til ilimpazı akademik V.V.Vinogradov termin mánisine qálegen sózdiń
qollanıla alatuǵınlıǵın názerde tutadı [5]. A.A.Reformatskiy terminler-bul arnawlı,
xizmeti jaǵınan sheklengen, umıtılatuǵın sózler dep qaraydı, olardıń ilim hám
texnikada siyasat penen diplomatiyada oǵada zárúrli ekenligin eskertedi [6].
Qarqalpaq til iliminde terminler ayrıqsha áhmiyetke iye, sonıń ishinde sport
terminleride kórkem shıǵarmalarda ushırasıp otıradı.
Qarqalpaq tilindegi kórkem shıǵarmalarda sport terminleriniń qollanılıwı
haqqında sóz etetuǵın bolsaq, eń dáslep xalıq oyınlarında óz kórinisin tapqanlıǵın
kóriwimizge boladı. Bul haqqında belgili ilimpaz E.Berdimuratov: “Kishkene
náresteniń tuwılıwınan baslap kamalǵa kelgen dáwirine shekem onıń den sawlıǵın,
salamat rawajlanıwın támiyn etiwshi barlıq usılları onıń aqılın, miynet etiwge
tayarlıǵın, ruwxıy dúnyasın, qızıǵıwshılıǵın, turmıslıq sheberligin hám t.b
tárbiyalawshı sporttıń túrlerine ayrıqsha kewil awdarılǵanlıǵın aytıp ótedi [7].
Bunı tómendegi mısallardan kórip shıǵamız: 1) Burınnan eki dizem órim-órim
bolıp jırtılǵansha
asıq
oynaytuǵınlardıń biri men edim [9,-84].
Asıq oyını qaraqalpaq xalqınıń belgili xalıq oyınlarınıń biri esaplanadı, ol
qoydıń eshikiniń hám de usı sıyaqlı mayda janlı-jániwarlardıń artqı eki ayaǵında
bolatuǵın dizedegi súyek [8, I, -208].
2)
Aq terek pe kók terek
?, Bizden sizge kim kerek? [10,8]. Bul oyın túri
de erteden kiyatırǵan xalıq oyınlarınan biri esaplanadı, bul oyında balalar eki
toparǵa bólinip qol uslasıp turadı, balalarda, qızlarda aralasıp turadı hám bir topar
usı qatarlardı aytadı, al ekinshi topar bolsa bir adamdı saylaydı, saylanǵan bala
juwırıp barıp qarsı topardıń qol ualasıp turǵan jerin úziwi kerek boladı. Oyın
usı taqılette dawam etedi.
3) Bay-bay, sol jılǵı traktor paradın aytpaysań ba, shaǵal jaǵısında kemeden
túsiwden jigirma traktor qatara dizilip bir sap tarttı-aw, onıń aldında anaw jaǵı
Shanıspay kópir, mınaw jaǵında Qatankól, Sarı aǵawladıń Qalıl jaǵıs penen
Xalqabattıń tolı jurtınıń bas kótergen
shabandozları
Shaǵaldan Xalqabatqa
shekem ǵıyıqta bastı salıp,
ılaq oynap
, shanǵıtına izindegi traktorlar ózuniń izine
ergen esapsız alamandı kómdi-aw [11,32].
Shabandoz- bul ılaq oyınında júyrik at penen jaqsı oynaytúǵın adam.
Ilaq oyın – at ústinde júrip bawızlanǵan kishkene ılaqtı tartıp oynaytuǵın
xalıqtıń milliy oyınıń túri [8,VII,454].
Sonday-aq, qaraqalpaq xalqınıń milliy oyınları, sport atamaların
T.Qayıpbergenovtıń shıǵarmalarında da ushıratıwımızǵa boladı. Báhár janlı
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 3
87
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
maqluqatqa “algulımlı” deytuǵın
qasharman
oyını menen, juwannıń sozılıp
jińishkeniń úziletuǵın máwsimi gúnbaygi sızıǵı [12,III,195].
Qasharman – top oyınında qashıwǵa belgilengen orın yamasa bayraqqa
qoyıǵan atlardıń shabıstı baslaytuǵın ornı [8,IV,382]. Qasharman qaraqalpaq
balalarınıń háreketli oyınlarınan biri. Bul oyın tárep – tárep bolıp oynaladı.Tárepler
ózlerine sárdar saylap aladı.Oynawshılar «atıwshı» hám «jeliwshi» bolıp bólinedi.
Tárepler ózlerine kúshli balalardı tartıp alıw ushın bir-birine jasırın laqaplar
qoyadı. Bul laqaplar «Arıslan», «Jolbarıs», «Qapalаn», «Qasqır», «Sırtlan»,
«Túlki» bolıp ataladı. Balalardıń márrege jetiw ushın juwıratúǵın ornı
«qasharman» dep ataladı. Qasharman oyını balalardı shaqqan, epshil,
háreketsheń bolıwǵa úyretedi [13].
Olar “Aydosqala”ǵa kirgende qur álle qashan jıynalıp eki palwan gúresip
atır eken [12,II,371].
Palwan – kúshli, qarıwlı, gúresetuǵın adam [8,VI,15]. Xan barlıq jarıstıń
ishinde gúresti jaqsı kórer edi, gúres maydanında qurılǵan shárdáresine barǵanınan
qozǵalmay, gúresti tamasha qılıp otır [12, III,79].
Gúres – eki adamnıń birin-biri jıǵıw maqsetindegi ayqas [8,III,43]. Gúres sózi
qádimgi túrkiy tilindegi kurash feyilinen payda bolǵan korash (háreket) kurash(
sol hárekettiń atı) degendi bildiredi [13].
Bul mısallarda biz qaraqalpaq xalqınıń erte dáwirlerden berli kiyatırǵan xalıq
oyınları bul xalıq oyınlarında sporttıń dáslepki belgileri óz kórinisin tapqanlıǵın
kóriwimizge boladı. Bizge belgili erteden milliy bayramlarımız bolǵan nawrız,
yamasa súnnet toylarında palwan, gúres sıyaqlı sport túrleriniń ótkeriliwi belgili.
XX ásirde elimiz hár tárepleme rawajlanıwı menen sózlik qorımızǵa jańadan
terminler kirip kele basladı. Bul dáwirde terminologiya tarawında da ádewir
ósiwler bolǵanlıǵın aytıp ótsek boladı. Hár bir tarawdıń ózine tán terminleri hám
terminler sózliginiń barlıǵı bunıń dálili esaplanadı.
Kórkem shıǵarmalarda qollanılǵan sport terminleri arqalı xalqımızdıń bul
tarawǵa biyparıq bolmaǵanın kóriwimizge boladı. Sport túrleriniń dáslepki
kórinislerin xalıq oyınları bolǵan: asıq oyını, qasharman, ılaq oyını, shabandozlıq,
palwanshılıq sıyaqlı sport oyınlarında jámlengen. Bul sport túrleriniń xalqımız
arasında elege shekem saqlanıp qalǵanlıǵı belgili.
Paydalanılǵan ádebiyatlar
1. Бекбергенов А Пахратдинов.К Тил билими терминлери сөзлиги. –
Нөкис.1997
2. Berdimuratov E. Házirgi zaman qaraqalpaq tili.Leksikologiya. –Nókis, 1994.
3. Berdimuratov E. Qaraqalpaq tili terminologiyası. –Nókis.1989.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 3
88
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
4. Baskakov N.A. Sostav leksiki Karakalpakskogo yazika I struktura slova-
issledovaniye po sravnitelnoy grammatike tyurkskix yazikov. –M., 1962.
5. Vinogrodov V.V. Russkiy yazik.1947.
6. Реформатский.А.А. Введение в языкознание. –М,. 1960.
7. Berdimuratov E. Qarqalpaq tili terminleri. –Nókis.1999.
8.
Qarqalpaq tiliniń túsindirme sózligi. –Nókis.2023.
9. Qayıpbergenov T. Muǵallimge raxmet. –Nókis.2016.
10. Matmuratov T. Aq terek pe kók terek. –Nókis.1996.
11. Seitov.Sh. Xalqabad II kitap. –Nókis.1981.
12.Qayıpbergenov T.Qaraqalpaq dástanı. –Nókis.2018
13. https:/www.Wiktionary.org.
