Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
5
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
“TUBERKULYOZ KASALLIGIGA BAKTERIOLOGIK TASHXIS QO’YISH
USULLARI.”
Sattarov Abdumurod Sattarovich
Biologiya fanlari nomzodi dotsent.
TERMIZ DAVLAT UNIVERSITETI
Turobova Yasmina Temur qizi
Biologiya turlari bo’yicha bitiruvchi talaba.
TERMIZ DAVLAT UNIVERSITETI
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolaga Tuberkulyoz kasalligiga bakteriologik tashxisni
to’g’ri qo’yish
usullari va patogenga qarshi kurashish yo’llari haqida ilmiy tadqiqotlar, hamda
ma’lumotlar keltirilgan.
Ushbu tadqiqot va izlanishlarning barchasi Surxondaryo viloyatidagi Turkiya-
O‘zbekiston hamkorligida tashkil etilgan “Turk-Lab-Med” va “KANI-LAB”
laboratoriya markazida hamda Termiz davlat universitetining "Mikrobiologiya" o‘quv
laboratoriyasiga ega bo’lgan sil kasalliklari qo’zg’atuvchilarini o’rganish va tashxis
qo’yish ilmiy markazida olib borildi. Ushbu tadqiqotlar natijasida Termiz shahridagi
zamonaviy va ilmiy laboratoriyalarga Mycobacteriyalar oilasiga kiruvchi patologik
mikroorganizmlar o’rganildi va ular keltirib chiqaradigan turli xil kasalliklarga tashxis
qo’yish va qiyosiy tahlil qilish ishlari olib borildi. Xususan, tuberkulyoz kasalligini
keltirib chiqaruvchi mycobacterium tuberculosisni laboratoriya sharoitida o’rganildi va
o’ziga xos xususiyatlari aniqlanilib, tahlil qilindi.
Kalit so`zlar:
Mikobakteriyalar, sil bakteriyalari, tuprik lizozimi, sekretor
immunoglobulin, goblet hujayralari, kipriksimon epiteliy, mannoz retseptorlari,
alveolyar makrofaglar.
ABSTRACT
This article presents scientific research and information on the morphological,
physiological, pathogenic, structural structure of Mycobacterium tuberculosis,
methods of correct diagnosis, and ways to combat the pathogen.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
6
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
All these studies and research were conducted at the Turk-Lab-Med “KANI-
LAB” laboratory center established in the Turkish-Uzbek cooperation in Surkhandarya
region and at the “Microbiology” training laboratory of Termez State University. As a
result of these studies, pathological microorganisms belonging to the Mycobacteria
family were studied in modern and scientific laboratories in the city of Termez, and
diagnostic and comparative analysis of various diseases caused by them were carried
out. In particular, mycobacterium tuberculosis, which causes tuberculosis, was studied
in laboratory conditions and its specific characteristics were determined and analyzed.
Keywords:
Mycobacteria, tuberculosis bacteria, saliva lysozyme, secretory
immunoglobulin, goblet cells, ciliated epithelium, mannose receptors, alveolar
macrophages.
MAQOLANING DOLZARBLIGI.
Ma'lumki, mikrobiologik tekshirish
natijalariga asoslangan holda yuqumli kasalliklarga aniq tashxis qo'yish mumkin.
Bunda shu kasalliklarga sabab boʻlgan mikrob sof holda ajratib olinib, uning hamma
xususiyatlari oʻrganib chiqiladi.
Hozirgi kunda yer yuzida turli xil kasalliklar ortib borishi sababli bu kasalliklarni
aniqlash, bakteriologik laboratoriyalarda tekshirish va ularga to’g’ri tashxis qo’yish
kabi muammolar insonning salomatligiga bo’lgan e’tiborni yanada kuchaytirishga olib
keladi. Ayniqsa tuberkulyoz kasalligini keltirib chiqaruvchi mycobacterium
tuberculosisning dunyo miqyosida kundan kunga oshib borishi, bu kasallikka to’g’ri
tashxis qo’yish va xususiyatlarini o’rganish juda dolzarb va ahamiyatlidir.
Mycobacterium tuberculosis kompleksining (MTBC – M. tuberculosis complex) bir
a’zosi bo’lgan mycabacterium tuberculosis bir qancha bakteriyalar guruhiga aloqador
va bu mikroorganizmlar odam va hayvonlarda patogenlik qiladi.
1-rasm.
Yuqori nafas
yo'llarining shilliq qavatining
tuzilishi
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
7
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
2-rasm.
Mikobakteriyalarning to'liq bo'lmagan fagotsitozi.
ISHNNING MATERIALLARI VA UNI BAJARISH USULLARI.
Silni laboratoriya diagnostikasi uchun asosiy va qo'shimcha tadqiqot usullari
qo'llaniladi.
Asosiy usullar quyidagilar:
- bakterioskopik usul (yorug'lik va lyuminestsent mikroskopiya);
- bakteriologik usul.
Qo'shimcha usullar quyidagilar:
- biologik usul;
- serologik usul;
- teri allergiyasi testlari;
- polimeraza zanjiri reaktsiyasi (PCR).
O'rganilayotgan materialpatologik lokalizatsiyaga qarab jarayonga balg'am,
bronxial aspirat, oqma oqishi, CSF, siydik va najas kiradi.
[1]
Bakterioskopik tekshirish
uchun smearlar tayyorlanadi va Ziehl-Neelsen yoki
ftoroxrom bilan bo'yaladi. Preparatlarda bitta mikobakteriyalar aniqlanishi mumkin,
agar 1 ml balg'amda kamida 10
5
-10
6
ta bakterial hujayralar bo'lishi kerak. Ushbu
usullar oddiy va samaralidir. Ular quyidagi bemorlarni tekshirishda qo'llaniladi:
- sil kasalligi belgilari bo'lgan shaxslar (3 haftadan ortiq balg'amli yo'tal); ko'krak
og'rig'i, hemoptizi, vazn yo'qotish); sil bakteriyasi bilan kasallangan bemorlar bilan
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
8
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
aloqada bo'lgan shaxslar (patogenni tashqi muhitga chiqarish); o'pkada shubhali
rentgenografik sil kasalligi o'zgarishlari bo'lgan shaxslar.
Ko'pincha o'rganilayotgan materialda mikobakteriyalarning kontsentratsiyasi
past bo'ladi, shuning uchun ularni aniqlash ehtimolini oshirish uchun ular
foydalanadilar. usullari boyitish:
sentrifugalash va flotatsiya.
Sentrifugalash
usulida tadqiq qilinganlarni qayta ishlashni ta'minlaydi va ishqor
bilan material, keyin sentrifugalashni talab qiladi. Mikroskopiya uchun preparat
cho'kindidan tayyorlanadi.
Flotatsiya
usuli- o'rganilayotgan materialni qayta ishlashni o'z ichiga oladi
ya’ni ishqor va ksilen yoki benzol aralashmasi. Namuna kuchli silkitiladi. Olingan
ko'pik mikobakteriyalarni yuzaga chiqaradi. Olingan ko'pikdan mikroskopiya uchun
preparat tayyorlanadi.
Kislotaga chidamli mikobakteriyalar soni (KUM), materialni bakterioskopik
tekshirish paytida aniqlangan, bemorning epidemik xavflilik darajasini va kasallikning
og'irligini tavsiflaydi. Shuning uchun, mikroskopiyani amalga oshirayotganda,
natijalarning miqdoriy tahlilini o'tkazish juda muhimdir.
[2]
TAJRIBA NATIJALARI
. Mikroskopik tekshirishning miqdoriy natijalari
laboratoriya jurnalida va materialni tekshirish uchun yuborgan tibbiyot muassasasining
blankalarida aks ettiriladi. So'nggi yillarda floresan mikroskopiya usuli keng qo'llanila
boshlandi, bunda preparatlar floresan bo'yoqlar (auramin, rodamin) yordamida
bo'yaladi. Bunday preparatlarni floresan mikroskop ostida tekshirganda, sil
qo'zg'atuvchisining hujayralari qora yoki to'q yashil fonda to'q sariq yoki yorqin qizil
rangda porlaydi.
Bakteriologik usul uchun sof madaniyat olish imkonini beradi uning
virulentligini va dori vositalariga sezgirligini aniqlash. Ushbu usul terapiya
samaradorligini kuzatish uchun ham keng qo'llaniladi. Material 6-12% li xlorid yoki
sulfat kislota eritmasi bilan ishlanadi, sho'r suv bilan yuviladi, zich oziqlantiruvchi
muhitga sepiladi va 2-12 hafta davomida o'stiriladi. Izolyatsiya qilingan madaniyatning
virulentligi shnur omilining mavjudligi bilan belgilanadi. Bakteriologik usulning
asosiy kamchiligi natijani olish uchun zarur bo'lgan vaqtdir
.[3]
Biologik usul eng sezgir, chunki u sinov materialida 1 dan 5 gacha mikrob
hujayralarini aniqlash imkonini beradi. Shu maqsadda sinov materiali (1 ml) gvineya
cho'chqalariga teri ostiga yoki qorin bo'shlig'iga yuboriladi. 1-2 oydan keyin
hayvonlarda o'limga olib keladigan umumiy sil kasalligi rivojlanadi.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
9
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Silni laboratoriya diagnostikasi uchun maxsus tizimlar mavjud:
- yarim avtomatik BACTEC 460 tizimi ro'yxatdan o'tish imkonini beradi
radioaktiv uglerod bilan belgilangan karbonat angidrid darajasi (o'rganish muddati 14
kun); VASTES MGIT 960 avtomatlashtirilgan kompleksi o'sishni hisobga oladi
eritilgan kislorod bilan Middlebrook bulonidagi mikobakteriyalar; MB/BacT
avtomatlashtirilgan tizimi kolorimetrikga asoslangan karbonat angidridni aniqlash.
[4]
Teri tuberkulyozi quyidagi shakllarda namoyon bo'ladi:
- terining lupoid tuberkulyozi (sil yoki keng tarqalgan lupus) terida tuberkulyoz
shakllanishi bilan namoyon bo'ladi ; lupoma, uning o'rnida chirishdan keyin yara va oq
chandiq hosil bo'ladi; skrofuloderma– ular bilan teri osti to'qimasida tugunlarning
shakllanishi keyingi yumshatish, oqma va qo'pol sochli chandiqlar shakllanishi;
terining indurativ tuberkulyozi- ichida zich tugunlarning shakllanishi teri osti
to'qimasi, keyinchalik ochilib, orqaga tortilgan izlar qoldiradi; terining papulonekrotik
tuberkulyozi- zich papula shakllanishi keyinchalik nekroz bilan terining qalinligida
maviysimon rang; terining likenoid tuberkulyozi(Lichen scrofula) - shakllanish ustida
tananing terisida osongina olinadigan kulrang qobiqlar bilan qoplangan kichik
guruhlangan tuberkullar mavjud.
[5]
XULOSA .
Biz tuberkulyoz kasalligiga bakteriologik tashxis qo’yish usullarini
o’rganib chiqdik. Bunda mikroskopik tekshirishning miqdoriy natijalari laboratoriya
jurnalida va materialni tekshirish uchun yuborgan tibbiyot muassasasining blankalarida
aks ettirilishini aniqladik. So'nggi yillarda floresan mikroskopiya usuli keng qo'llanila
boshlandi, bunda preparatlar floresan bo'yoqlar (auramin, rodamin) yordamida
bo'yaladi. Bunday preparatlarni floresan mikroskop ostida tekshirganda, sil
qo'zg'atuvchisining hujayralari qora yoki to'q yashil fonda to'q sariq yoki yorqin qizil
rangda porlashini bilib oldik. Silni laboratoriya diagnostikasi uchun asosiy va
qo'shimcha tadqiqot usullari qo'llaniladi. Ma'lumki, mikrobiologik tekshirish
natijalariga asoslangan holda yuqumli kasalliklarga aniq tashxis qo'yish mumkin.
Bunda shu kasalliklarga sabab boʻlgan mikrob sof holda ajratib olinib, uning hamma
xususiyatlari oʻrganib chiqiladi. Ushbu maqolada Tuberkulyoz kasalligiga
bakteriologik tashxisni
to’g’ri qo’yish usullari va patogenga qarshi kurashish yo’llari
haqida ilmiy tadqiqotlar, hamda ma’lumotlar keltirilgan. Ayniqsa tuberkulyoz
kasalligini keltirib chiqaruvchi mycobacterium tuberculosisning dunyo miqyosida
kundan kunga oshib borishi, bu kasallikka to’g’ri tashxis qo’yish va xususiyatlarini
o’rganish juda dolzarb va ahamiyatlidir.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
10
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Нетрусова A.И. Практикум по микробиологии. Под ред. М.:
Aкадемия. 2005.
2. Звягинцев Г., Бабаева И.П., Зенова Г.М., “Биология Почв” М
МГУ, 2005.
3. Rasulova T.X., Davronov Q.D., Jo’raeva U.M., Magbulova N.A.
Mikrobiologik tadqiqotlar uchun uslubiy qo’llanma. Toshkent 2012 y.
4. Расулова Т.Х., Магбулова Н.A. Руководство к лабораторным работам
по микробиологии.Т.:2015.
5. Inog’omova M., A.H.Vahobov. Mikrobiologiya va virusologiya
asoslari. T.:“Universitet” nashriyoti, 2010.
