Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
43
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
OʻZBEKISTONDA MADANIYATNI UNIVERSALLASHUV JARAYONIDA
TILDAGI MUOMMOLAR.
Abdullayeva Laziza Rasul qizi
O`zDSMI, “Madaniyatshunoslik” ta’lim yo`nalishi 1-bosqich magistri.
Ilmiy rahbar
:
Nishonboyeva Qunduz Vahobovna
tarix fanlari nomzodi
dotsenti
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Oʻzbekistonda madaniyatni universallashuv
jarayonida yuzaga kelayotgan tildagi muammolar tahlil qilingan. Xususan, global
madaniy ta’sirlar, xorijiy tillarning ommaviy kirib kelishi, internet va media
vositalarining tilga ta’siri, shuningdek, o‘zbek tilining asosiy ijtimoiy funksiyalarida
kuzatilayotgan oʻzgarishlar ko‘rib chiqilgan. Tildagi o‘zgarishlar orqali madaniy
identifikatsiyaning zaiflashuvi va milliy qadriyatlarning yo‘qolish xavfi yoritilgan.
Muallif til siyosati va madaniy xavfsizlikni ta’minlash borasida takliflar bildirgan.
Kalit so‘zlar:
universallashuv, til muammolari, global madaniyat, madaniy
identitet, o‘zbek tili, til siyosati.
Аннотация:
В статье рассматриваются проблемы языка в процессе
универсализации культуры в Узбекистане. Особое внимание уделено влиянию
глобальной культуры, широкому проникновению иностранных языков,
воздействию интернета и медиа на язык, а также изменениям в общественных
функциях узбекского языка. Отмечены риски ослабления культурной
идентичности и утраты национальных ценностей через языковые
трансформации. Автор предлагает рекомендации по языковой политике и
обеспечению культурной безопасности.
Ключевые слова:
универсализация, языковые проблемы, глобальная
культура, культурная идентичность, узбекский язык, языковая политика.
Annotation:
This article explores the linguistic issues arising in the process of
cultural universalization in Uzbekistan. It focuses on the impact of global cultural
influences, the influx of foreign languages, the role of the internet and media on
language, and the changes observed in the social functions of the Uzbek language. The
weakening of cultural identity and the threat to national values due to language shifts
are also highlighted. The author proposes recommendations for language policy and
cultural security.
Keywords:
universalization, language issues, global culture, cultural identity,
Uzbek language, language policy.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
44
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Kirish
Globallashuv va universallashuv jarayonlari zamonaviy dunyo rivojlanishining
ajralmas tarkibiy qismiga aylangan. Bu jarayonlar madaniyat, til, qadriyatlar va hayot
tarziga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Xususan, Oʻzbekistonda ham madaniy
universallashuv o‘ziga xos ijtimoiy-madaniy muammolarni, jumladan, til bilan bog‘liq
qiyinchiliklarni yuzaga keltirmoqda. Dunyo tillarining keng kirib kelishi, ommaviy
axborot vositalarining chet tillarini targ‘ib qilishi natijasida o‘zbek tilining jamiyatdagi
mavqei va ijtimoiy funksiyalarida ayrim zaiflashuv holatlari kuzatilmoqda.
Til nafaqat aloqa vositasi, balki xalqning madaniy merosi, tarixiy xotirasi va
milliy identitetining asosiy ko‘zgusidir. Shu sababli, til bilan bog‘liq har qanday
muammo bevosita madaniyat va jamiyat taraqqiyotiga ta’sir qiladi. Ushbu ishda
Oʻzbekistonda madaniy universallashuv sharoitida tilda paydo bo‘layotgan
muammolar tahlil qilinib, ularni bartaraf etish yo‘llari haqida fikr yuritiladi.
Asosiy qism
Globallashuv insoniyat taraqqiyotining bugungi bosqichida barcha sohalarda
o‘zining ijobiy va salbiy ta’sirini o‘tkazmoqda. Ayniqsa, madaniy universallashuv –
ya’ni yagona global madaniyatga intilish jarayoni milliy madaniyat va tilga bevosita
ta’sir ko‘rsatmoqda. O‘zbekiston ham bu jarayondan chetda qolmay, turli madaniy
oqimlar va chet tillar bosimi ostida o‘ziga xos ijtimoiy-madaniy muammolarni boshdan
kechirmoqdamiz. Bugungi kunda, ayniqsa, yosh avlod orasida ingliz, rus va koreys
tillarining ommaboplashuvi, ularning ijtimoiy tarmoqlar, internet va ommaviy axborot
vositalaridagi kuchli ta’siri o‘zbek tiliga nisbatan befarqlikni yuzaga keltirmoqda.
Tilning kommunikativ vazifasidan tashqari, u millatning tarixiy tajribasini,
qadriyatlarini, dunyoqarashini saqlovchi vosita sifatida ham muhim ahamiyatga ega.
Ammo universallashuv sharoitida bu jihatlar asta-sekin so‘nib borayotgani
sezilmoqda¹
Yoshlar tilida o‘zbek tiliga yot bo‘lgan so‘z va iboralar tobora ko‘proq
uchramoqda. “Ok”, “bye”, “like qilish”, “kontent”, “realda”, “interfeys” kabi iboralar
hatto rasmiy suhbatlar va yozma nutqlarga kirib kelmoqda. Bunday holat milliy tilga
nisbatan bepisand munosabatni shakllantirishi mumkin. Bundan tashqari, ayrim
hollarda o‘zbek tilidagi matbuot, darsliklar va teleko‘rsatuvlar sifati pastligi, ularning
zamonaviy va jozibador formatda taqdim etilmasligi ham bu muammoni
chuqurlashtiradi².
_____________________
¹ Karimov, I.A. Yuksak ma'naviyat – yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
45
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
² Usmonova, M. “Zamonaviy yoshlarning tildan foydalanish madaniyati”. Filologiya
masalalari, 2021, №2
Madaniy universallashuv sharoitida tildagi muammolar faqat tashqi omillar –
xorijiy tillarning ta’siri bilan emas, balki ichki madaniy siyosatdagi zaifliklar bilan ham
bog‘liq. O‘zbek tilining ayrim sohalarda, xususan, fan, texnologiya, marketing va
tibbiyot kabi zamonaviy yo‘nalishlarda yetarlicha qo‘llanilmasligi til resurslarining
rivojlanishiga to‘sqinlik qilmoqda. Natijada bu sohalarda faoliyat yuritayotgan
mutaxassislar ko‘pincha rus yoki ingliz tilida ishlashga majbur bo‘lmoqda. Bu esa
tilning to‘laqonli ilmiy va kasbiy vosita sifatidagi mavqeiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Til taraqqiyotiga to‘sqinlik qilayotgan muhim omillardan yana biri – o‘qitish
metodikasining zamonaviy talablarga javob bermasligidir. Maktab va oliy ta’lim
muassasalarida ona tili darslari ko‘proq grammatik qoidalarga yo‘naltirilgan, ammo
tilning amaliy va kommunikativ funksiyalariga kam e’tibor beriladi. Bu esa
yoshlarning tilga qiziqishini pasaytiradi va ularni chet tillarni afzal ko‘rishga undaydi.
Ayniqsa, internet va ijtimoiy tarmoqlarda o‘zbek tilida sifatli kontentning kamligi,
mavjud resurslarning ham saviyasi pastligi o‘zbek tilining axborot muhitida
raqobatbardosh bo‘lishiga salbiy ta’sir qilmoqda. Bugungi yoshlar axborotni asosan
ingliz yoki rus tilida iste’mol qilmoqda, bu esa ularning tafakkur tarzini ham
o‘zgartirib, ona tilidan begonalashish jarayonini tezlashtirmoqda.
Bunday holatga qarshi kurashishda tilga nisbatan mafkuraviy yondashuv zarur.
Tilni faqat aloqa vositasi emas, balki milliy g‘urur, mustaqillik va madaniy meros ramzi
sifatida targ‘ib qilish kerak. Bunda ta’lim, ommaviy axborot vositalari, san’at va
adabiyot muhim rol o‘ynashi kerak. Masalan, bolalar va o‘smirlar uchun o‘zbek tilida
zamonaviy multfilm, animatsiya va mobil ilovalarni ishlab chiqish til muhitini
boyitadi. Universallashuv jarayonida til siyosati va madaniy xavfsizlik o‘rtasida
mustahkam bog‘liqlik mavjud.
Agar til o‘zining asosiy ijtimoiy funksiyalarini bajarmasa, u holda madaniyat va
milliy identitet yo‘qolish xavfi ostida qoladi. Shu sababli, davlat darajasida til
siyosatini kuchaytirish, o‘zbek tilining raqamli muhitdagi o‘rnini mustahkamlash,
yoshlar orasida tilni qadrlashga doir madaniy-ma’rifiy loyihalarni amalga oshirish
lozim³.
Shuningdek, til siyosatini mustahkamlashda davlat va jamiyat o‘rtasidagi
hamkorlik muhim. Faqat rasmiy hujjatlar bilan emas, balki xalq ongida ona tilini
qadrlash hissini uyg‘otuvchi ijtimoiy tashabbuslar, festival va aksiyalar, mashhur
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
46
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
shaxslarning tilni qo‘llab-quvvatlovchi chiqishlari orqali til mavqeini mustahkamlash
mumkin.
_____________________
³ Mahmudova, S. “Universallashuv va milliy til muammolari”. Til va adabiyot
jurnali, 2022, №3.
Shu asosda aytish mumkinki, til muammolari universallashuv jarayonining
tabiiy oqibati sifatida qaralmasligi lozim. Aksincha, bu global muhitda milliy tilning
o‘z o‘rnini topishi uchun imkoniyat sifatida ham ko‘rilishi mumkin. Buning uchun esa
tizimli yondashuv, siyosiy irodaning barqarorligi va jamiyatning faol ishtiroki zarur.
Jumladan, Prezident qarori bilan qabul qilingan “O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi
nufuzini oshirish va sohaga oid faoliyatni takomillashtirish to‘g‘risida”gi qaror asosida
davlat tashkilotlari, OAV va ta’lim muassasalarida o‘zbek tilining maqomini
mustahkamlash choralari belgilandi⁴. Biroq bu boradagi sa’y-harakatlarni kengaytirish,
aholining barcha qatlamlarini, ayniqsa, yoshlarni til madaniyatiga jalb qilish zarur.
Umuman olganda, O‘zbekistonda madaniyatning universallashuvi tildagi
muammolarni yanada keskinlashtirayotganini inkor etib bo‘lmaydi. Bunday
muammolarni bartaraf etish uchun tizimli, davriy va zamonaviy yondashuvlar asosida
til siyosatini olib borish, milliy qadriyatlar va o‘zlikni asrash yo‘lida maqsadli chora-
tadbirlar amalga oshirilishi zarur.
Xulosa
Madaniy universallashuv insoniyat taraqqiyotining ajralmas bosqichiga
aylangan bo‘lsa-da, u har bir millat uchun o‘ziga xos sinovlarni keltirib chiqaradi.
Xususan, O‘zbekiston tajribasida bu jarayon til sohasida muayyan muammolarni
yuzaga chiqargani yaqqol ko‘rinmoqda. Bugungi globallashuv sharoitida o‘zbek
tilining jamiyatdagi mavqeini saqlab qolish, uni zamon talablariga mos ravishda
rivojlantirish, milliy madaniyat va ong asoslarini asrash dolzarb vazifaga aylangan.
Universallashuv natijasida xorijiy tillarning, ayniqsa ingliz va rus tillarining keng
miqyosda qo‘llanilishi, axborot vositalari va internet tarmoqlaridagi ustunligi o‘zbek
tiliga bevosita va bilvosita bosim o‘tkazmoqda⁵. Bu holat yoshlar ongida chet tillarini
afzal ko‘rish, o‘z tiliga esa befarq qarash holatlarini kuchaytirmoqda. Ayni paytda
o‘zbek tilining ba’zi sohalarda, ayniqsa ilm-fan, texnika, marketing, tibbiyot kabi
yo‘nalishlarda yetarlicha qo‘llanilmasligi uning zamonaviy hayotdagi mavqeini
zaiflashtiradi⁶. Bunday sharoitda til muammolarini hal etishda faqat davlat siyosati
yoki qonunchilik choralarigina emas, balki butun jamiyatning faol ishtiroki,
fuqarolarning tilga nisbatan mas’uliyatli yondashuvi zarur. Til madaniyatini
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
47
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
shakllantirish, uni qadrlash va himoya qilish bo‘yicha keng qamrovli ma’rifiy, madaniy
va pedagogik ishlarni amalga oshirish zarur⁷.
__________________
⁴ O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 21-oktabrdagi PQ–5850-sonli
qarori.
5. Karimov, I. A. (2008). Yuksak ma'naviyat – yengilmas kuch. T.: Ma'naviyat, 78-bet.
6. Jumayev, A. (2022). Globallashuv va til siyosati: nazariy va amaliy jihatlar. T.:
Akademnashr, 112-bet.
7. Mamarasulov, R. (2021). "Ona tilining jamiyatdagi o‘rni va zamonaviy tahdidlar".
Til va adabiyot ta’limi, №4, 45–50-betlar madaniy va pedagogik ishlarni amalga
oshirish zarur⁷. Ta’lim tizimi ona tiliga ijobiy munosabatni shakllantirishda yetakchi
o‘rin tutadi. Maktabdan boshlab oliy ta’limgacha bo‘lgan barcha bosqichlarda o‘zbek
tilining zamonaviy metodlar asosida o‘qitilishi, yoshlarning tilga qiziqishini
uyg‘otuvchi raqamli resurslar, video va multimedia materiallar keng joriy etilishi
tilning jozibadorligini oshiradi. Eng asosiysi, til bu — millatning o‘zligidir. O‘z tilini
qadrlamagan xalq madaniy identitetini yo‘qotadi. Shu bois O‘zbekistonda madaniyatni
universallashuv jarayonida tilni asrash va rivojlantirish masalasi strategik ahamiyat
kasb etadi. Bu boradagi harakatlar mustaqillikni mustahkamlash, milliy g‘ururni
oshirish va madaniy boylikni kelajak avlodlarga yetkazish vositasidir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Karimov, I.A. Yuksak ma'naviyat – yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008.
2. Usmonova, M. “Zamonaviy yoshlarning tildan foydalanish madaniyati”.
Filologiya masalalari, 2021, №2.
3. Mahmudova, S. “Universallashuv va milliy til muammolari”. Til va adabiyot
jurnali, 2022, №3.
4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 21-oktabrdagi PQ–5850-
sonli qarori.
5. Karimov, I. A. (2008). Yuksak ma'naviyat – yengilmas kuch. T.: Ma'naviyat,
78-bet.
6. Jumayev, A. (2022). Globallashuv va til siyosati: nazariy va amaliy jihatlar.
T.: Akademnashr, 112-bet.
7. Mamarasulov, R. (2021). "Ona tilining jamiyatdagi o‘rni va zamonaviy
tahdidlar". Til va adabiyot ta’limi, №4, 45–50-betlar.
8. Xushvaqtov, N. (2020). "Ta’lim tizimida ona tili mavqeini mustahkamlash
yo‘llari". Pedagogika jurnali, №2, 37–41-betlar.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
48
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
9. Shomirzaev, H. (2020). “Zamonaviylik va an’anaviylik: tilga ta’siri”. //
O‘zbek tili va adabiyoti, №1, B. 12–18.
10. UNESCO (2020). Languages in the globalized world. – Paris: UNESCO
Publishing.
11. Crystal, D. (2003). English as a Global Language. – Cambridge: Cambridge
University Press.
12. Alimov, A. (2018). “Universallashuv sharoitida til siyosati va milliy
manfaatlar”. // Falsafa va huquq, №3, B. 22–26.
13. G‘ulomov, X. (2017). Til va madaniyat: uyg‘unlik muammolari. – Toshkent:
O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi nashriyoti, 132 b.
