Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
40
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
O'ZBEKISTONDA 1920-1950-YILLARDA IJTIMOIY-IQTISODIY
O'ZGARISHLAR (SURXONDARYO VILOYATI MISOLIDA)
Egamurodov Fazliddin Bahodir o'g'li
Termiz davlat universiteti talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Oʻzbekistonda, xususan, Surxondaryo viloyatida
1920–1950-yillar oraligʻida yuz bergan ijtimoiy va iqtisodiy oʻzgarishlar tahlil qilinadi.
Sovet hokimiyatining oʻrnatilishi, kollektivlashtirish jarayonlari, sanoat va qishloq
xoʻjaligidagi islohotlar, shuningdek, Ikkinchi jahon urushi davridagi va undan keyingi
yillardagi iqtisodiy qiyinchiliklar viloyat hayotiga qanday taʼsir qilgani yoritiladi.
Maqolada tarixiy hujjatlar, arxiv materiallari va zamonaviy tadqiqotlarga tayangan
holda, mazkur davrning aholi turmush tarzi, mehnat munosabatlari va ijtimoiy
institutlaridagi oʻzgarishlar koʻrib chiqiladi. Tadqiqot natijalari ushbu davr
Surxondaryo viloyatining ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotida muhim bosqich bo‘lganini
ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar:
Surxondaryo viloyati, Sovet davri, ijtimoiy o‘zgarishlar, iqtisodiy
islohotlar, kollektivlashtirish, sanoatlashtirish, qishloq xo‘jaligi, 1920–1950-yillar,
Ikkinchi jahon urushi, aholi turmush tarzi.
Kirish.
Oʻzbekiston tarixida 1920–1950-yillar ijtimoiy va iqtisodiy oʻzgarishlarga boy
murakkab davr hisoblanadi. Bu yillarda mamlakat hududida Sovet hokimiyatining
mustahkamlanishi, kollektivlashtirish siyosati, sanoatlashuv jarayonlari va Ikkinchi
jahon urushining taʼsiri natijasida keng koʻlamli oʻzgarishlar yuz berdi. Ayniqsa,
Surxondaryo viloyati kabi chekka hududlarda bu jarayonlar oʻziga xos kechdi va
aholining turmush tarzida sezilarli oʻzgarishlar yuzaga keldi. Ushbu maqolada aynan
Surxondaryo viloyati misolida bu davrda yuz bergan ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar
tarixiy manbalar asosida tahlil qilinadi. Mavzuning dolzarbligi shundaki, u oʻtmishni
chuqur anglash va bugungi kun ijtimoiy-iqtisodiy siyosatini tahlil qilishda muhim
ahamiyatga ega.
Asosiy qism.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
41
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
1920–1950-yillar Oʻzbekiston, jumladan Surxondaryo viloyati tarixida tub
burilishlarga boy davr bo‘ldi. Bu yillarda Sovet hokimiyatining barpo etilishi bilan
birga ijtimoiy-iqtisodiy sohalarda chuqur va keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirildi.
Surxondaryo viloyati bu jarayonlarda oʻziga xos geografik, iqtisodiy va etnik
xususiyatlari bilan ajralib turardi. Siyosiy holat va hokimiyat tuzilmalari. 1920-
yillarning boshlarida Surxondaryo hududi hali toʻliq Sovet hokimiyati nazoratiga
o‘tmagan edi. 1924-yilgi milliy-davlat chegaralash islohoti natijasida Surxondaryo
Oʻzbekiston SSR tarkibiga kiritildi. Bu davrdan boshlab sovetlashuv jarayonlari
jadallashdi: mahalliy boshqaruv organlari – sovetlar, ijroiya qo‘mitalari va partiya
tashkilotlari barpo etildi. Bu tuzilmalar orqali Moskvadan yuborilgan siyosat va
qarorlar hududda qat’iy tatbiq qilina boshlandi. Kollektivlashtirish va qishloq
xo‘jaligidagi o‘zgarishlar. 1930-yillarda boshlangan majburiy kollektivlashtirish
Surxondaryo qishloq xo‘jaligiga katta taʼsir ko‘rsatdi. Ilgari yer egaligiga asoslangan
an’anaviy dehqonchilik tizimi tugatilib, yirik kolxoz va sovxozlar tashkil etildi. Bu
jarayon dehqonlar hayot tarzining keskin o‘zgarishiga sabab bo‘ldi. Ko‘plab boy va
oʻrta dehqonlar "quloq" (kulak) sifatida quvgʻin qilindi yoki qattiq jazoga tortildi.
Majburiy mehnat, reja bajarish bosimi va resurslarning markazlashtirilgan taqsimoti
natijasida ko‘plab xo‘jaliklar inqirozga yuz tutdi. Ammo 1940-yillarga kelib paxta
yetishtirish bo‘yicha Surxondaryo Sovet Ittifoqi uchun muhim hududga aylandi.
Sanoatlashtirish va infratuzilma rivoji. Sanoatlashtirish siyosati Surxondaryoga
ham ta’sir ko‘rsatdi, biroq bu jarayon Markaziy O‘zbekiston viloyatlariga nisbatan
sekinroq kechdi. Shunga qaramay, 1930-yillar oxiri va 1940-yillar boshida temir yo‘l
tarmoqlarining kengaytirilishi, Termez va uning atroflarida yengil sanoat va oziq-ovqat
korxonalarining barpo etilishi iqtisodiy hayotda muhim rol o‘ynadi. Ayniqsa, Ikkinchi
jahon urushi yillarida bu hudud logistika markaziga aylanishi natijasida ayrim sanoat
tarmoqlari vujudga keldi.
Urush yillaridagi ijtimoiy-iqtisodiy vaziyat. 1941–1945-yillardagi Ikkinchi
jahon urushi Surxondaryo viloyatida ham iqtisodiy va demografik o‘zgarishlarga sabab
bo‘ldi. Ko‘plab erkaklar frontga yuborildi, buning natijasida ishlab chiqarishdagi yuk
asosan ayollar va o‘smirlar zimmasiga tushdi. Urush davridagi resurs tanqisligi, oziq-
ovqat yetishmovchiligi va majburiy mehnat sharoitlari aholi hayotida jiddiy
muammolarni keltirib chiqardi. Shu bilan birga, urush yillarida evakuatsiya qilingan
aholi va zavodlar Surxondaryoga ko‘chirilgan, bu esa viloyatning etnik tarkibiga va
iqtisodiy hayotiga yangi sur’atlar bag‘ishladi. Taʼlim va madaniyatdagi o‘zgarishlar.
Sovet siyosati ta’lim va madaniyat sohasiga ham chuqur ta’sir ko‘rsatdi. 1930-yillarda
maktablar soni ortdi, savodsizlikka qarshi kurashish maqsadida ommaviy
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
42
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
kampaniyalar tashkil etildi. O‘zbek tilida dars beruvchi maktablar, kutubxonalar
ochildi, yangi avlod ziyolilar yetishib chiqdi. Shu bilan birga, diniy ta’limotlar va
madaniy an’analar siqib chiqarildi, mahalliy urf-odatlar sovet mafkurasi bilan
almashtirila boshlandi.
Xulosa:
1920–1950-yillar O‘zbekiston, jumladan Surxondaryo viloyati tarixida
ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan tub burilishlar davri bo‘ldi. Sovet hokimiyatining
mustahkamlanishi, kollektivlashtirish, sanoatlashtirish va urush yillaridagi iqtisodiy
siyosatlar natijasida viloyat hayotida sezilarli o‘zgarishlar yuz berdi. Aholining
turmush tarzi, mehnat munosabatlari va ijtimoiy institutlar sovet mafkurasi asosida
qayta shakllantirildi. Qishloq xo‘jaligi tizimi yiriklashtirilib, sanoat korxonalari paydo
bo‘ldi, ammo bu jarayonlar ko‘pincha majburiylik va siyosiy bosimlar bilan kechdi.
Shunga qaramay, bu davrda yaratilgan infratuzilma, ta’lim tizimi va ishlab chiqarish
salohiyati keyingi yillarda viloyatning taraqqiyotiga zamin yaratdi. Tarixiy
jarayonlarni chuqur tahlil qilish, bu davr saboqlaridan to‘g‘ri xulosa chiqarish bugungi
kun ijtimoiy-iqtisodiy siyosati uchun muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Karimov I.A. “Yuksak ma'naviyat – yengilmas kuch.” – T.: Ma’naviyat, 2008.
2. “O‘zbekiston tarixi” (5 jildlik), 3-jild. – T.: Sharq, 2001.
3. To‘xtaxodjaev A. “O‘zbekistonning yangi tarixi (1917–1991).” – T.: Akademnashr,
2014.
4. Xoldorov N. “O‘zbekistonda sovet hokimiyatining o‘rnatilishi.” – T.: Fan, 1972.
5. Mamajonov A. “O‘zbekiston ijtimoiy-iqtisodiy hayoti (XX asr 20–50 yillari).” – T.:
O‘qituvchi, 1990.
6. “Surxondaryo viloyati tarixi.” – T.: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi nashriyoti,
2002.
7. Qurbonov A. “Sovet davrida qishloq xo‘jaligi siyosati va uning oqibatlari.” – T.:
Iqtisodiyot, 2007.
8. A’zamxo‘jayev B. “Urush yillari O‘zbekistonda ijtimoiy holat.” – T.: Fan, 1985.
9. “O‘zbekiston Respublikasi Davlat arxivi hujjatlari to‘plami (1920–1950 yillar).” –
T.: Arxivnashr, 2010.10. Saidov A.X. “O‘zbekistonda ijtimoiy taraqqiyot bosqichlari.”
– T.: Ijtimoiy fikr, 2012.
