Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
126
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
HINDISTONNING DASTLABKI MADANIYATI
Xudoyshukurova Dildora
Namozova Laylo
Tog’aymurodova Aziza
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti tarix yo’nalishi talabalari
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Hindistonning dastlabki madaniyatini, xususan,
Indus vodiysi madaniyatini (Harappa madaniyati) va Vedik davrini o'rganadi.
Hindistonning dastlabki madaniyati miloddan avvalgi 2500-1500 yillarga borib
taqaladi va bu davrda rivojlangan Indus vodiysi madaniyati Hindiston tarixining
muhim bosqichini tashkil etadi. Madaniyatning yuqori darajadagi shaharsozlik, savdo,
hunarmandchilik va ijtimoiy tizimlari uning rivojlanishining asosiy ko'rsatkichlaridir.
Shu bilan birga, Hindistonning dastlabki madaniyatida diniy e'tiqodlar, falsafiy
g'oyalar va ijtimoiy tuzilmalar ham muhim o'rin tutadi. Indus vodiysi madaniyati
so'nggi arxeologik tadqiqotlar asosida o'rganilgan bo'lib, uning qulash sabablari hali
ham to'liq aniqlanmagan. Vedik davrida esa, Hindistonning diniy va falsafiy hayoti
shakllandi. Vedalar, Mahabharata, Ramayana kabi asarlar hind madaniyatining asosiy
qismiga aylanib, bugungi kundagi hind e'tiqod va qadriyatlarining shakllanishiga katta
ta'sir ko'rsatgan. Ushbu ishda Hindistonning dastlabki madaniyatining ijtimoiy, diniy,
siyosiy va madaniy jihatlari chuqur tahlil qilinadi va uning hozirgi hind madaniyatiga
ta'siri ko'rib chiqiladi.
Kalit so’zlar:
Hindistonning dastlabki madaniyati, Indus vodiysi madaniyati,
Harappa madaniyati, Vedik davr, Vedalar, Hind falsafasi, Diniy e'tiqodlar
Hindistonning dastlabki madaniyati insoniyat tarixida alohida o'rin tutadi va uning
izlari ming yillar davomida butun dunyo madaniyatiga ta'sir ko'rsatgan. Hindistonning
qadimiy madaniyati, asosan, Indus daryosi bo'ylab rivojlangan Indus vodiysi
madaniyati (Harappa madaniyati) bilan boshlanadi. Bu madaniyat miloddan avvalgi
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
127
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
2500-1500 yillar atrofida gullab-yashnagan va o'zining rivojlangan shaharsozlik, savdo
aloqalari, suv ta'minoti tizimlari va ijtimoiy tuzilmalar bilan ajralib turadi.
Indus vodiysi madaniyati qulaganidan keyin, Vedik davrida yangi diniy va falsafiy
asoslar shakllanib, Hindistonning madaniy rivojlanishiga katta ta'sir ko'rsatdi. Vedik
yozuvlar, Mahabharata va Ramayana kabi epik asarlar, hind xalqining ma'naviy
dunyosini aks ettirib, bugungi kungacha davom etgan madaniy qadriyatlarning
shakllanishiga xizmat qildi. Hindistonning dastlabki madaniyati insoniyat tarixining
eng qadimiy va boy madaniy meroslaridan biridir. Ushbu madaniyat miloddan avvalgi
2500-1500 yillarda Hindistonning shimoliy-g'arbiy qismida, ayniqsa Indus daryosi
bo'yida rivojlangan Indus vodiysi madaniyati bilan boshlanadi. Indus vodiysi
madaniyati, o'zining yuqori darajadagi shaharsozlik, rivojlangan suv ta'minoti tizimi,
savdo va sanoat bilan ajralib turadi. Bu davrda, shuningdek, Hindistonning diniy va
falsafiy asoslari shakllanib, Vedik davriga o'tish bilan yangi madaniy bosqich
boshlandi.
Indus vodiysi madaniyati miloddan avvalgi 2500-1500 yillar oralig'ida
Hindistonning shimoliy-g'arbiy qismlarida, ayniqsa Mohenjo-Daro va Harappa kabi
shaharlar atrofida rivojlangan. Bu madaniyat o'zining yuqori darajadagi shaharsozlik,
to'g'ri rejalashtirilgan ko'chalar, rivojlangan kanalizatsiya tizimi va suv ta'minoti bilan
ajralib turadi. Shaharlar orasida savdo aloqalari mavjud bo'lib, ular Mesopotamiya,
Fors ko'rfazi va boshqa hududlar bilan savdo qilgan. Indus vodiysi madaniyatining
yozuvi hali ham to'liq o'qilmagan bo'lib, bu uning sirli tomonlaridan biridir. Indus
vodiysi madaniyati qulaganidan so'ng, Hindistonda Vedik davr boshlandi. Bu davrda,
Rigveda, Samaveda, Yajurveda va Atxarvaveda kabi diniy va falsafiy yozuvlar
yaratilgan. Vedik yozuvlar hind xalqining diniy e'tiqodlari, axloqiy qadriyatlari va
ijtimoiy tuzilmasini aks ettiradi. Hindistonning dastlabki madaniyatida san'at, ilm-fan,
astronomiya va tabobat sohalarida katta yutuqlar mavjud edi. Masalan, Dholavira
shahrida joylashgan astronomik ob'ektlar, Hindistonning qadimiy astronomik
bilimlarini ko'rsatadi. Shuningdek, Hindistonning dastlabki madaniyatida matematika,
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
128
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
geometriya va hisoblash tizimlari rivojlangan. Hindistonning dastlabki madaniyati
insoniyat tarixida o'ziga xos o'rin tutadi. Indus vodiysi madaniyati va Vedik davr
Hindistonning madaniy rivojlanishining asosiy bosqichlarini tashkil etadi. Ushbu
madaniyatlarning o'rganilishi, nafaqat Hindistonning, balki butun insoniyatning
madaniy merosini anglashda muhim ahamiyatga ega. Hindiston qadimdan boshlab turli
madaniyatlar chorrahasida joylashgan yirik sivilizatsiyalardan biri bo‘lib kelgan.
Uning geografik joylashuvi — Hind daryosi, Gang vodiysi, shimoldagi Himolay
tog‘lari va janubdagi keng yarimorollar — bu hududda qadimdan dehqonchilik, savdo
va ijtimoiy hayot uchun qulay sharoit yaratgan. Shuning uchun ham Hindiston ilk
sivilizatsiyalarning vujudga kelishida markaziy o‘rin tutgan.
Eng qadimiy davrlar — miloddan avvalgi uchinchi ming yillikka borib
taqaladigan Indus vodiysi madaniyati Hindiston tarixida ilk shaharlik hayotining
namunasidir. Bu davrda shaharlar o‘zining murakkab rejalashtirilgan ko‘chalari,
tozalikka alohida e'tibor berilgan infratuzilmasi, sopol idishlar ishlab chiqarilishi,
hunarmandchilik va savdoning rivojlanishi bilan ajralib turgan. Harappa va Mohenjo-
Daro shaharlarida topilgan yodgorliklar bu davr odamlarining ilg‘or me’moriy va
madaniy bilimlarga ega bo‘lganligini ko‘rsatadi. Indus vodiysi madaniyati yozuv
tizimiga ega bo‘lgan bo‘lsa-da, hozirgacha bu yozuv to‘liq o‘qilmagan. Bu esa olimlar
orasida uning tili, dini, boshqaruv tizimi haqida turli taxminlarni paydo qilmoqda.
Shunday bo‘lsa-da, arxeologik topilmalar orqali bu madaniyatda ijtimoiy tenglik,
iqtisodiy taraqqiyot va tashqi savdo bilan shug‘ullanish mavjud bo‘lgani aniq ko‘zga
tashlanadi. Ular qimmatbaho toshlar, metallar va sopol idishlar savdosini Yaqin Sharq
bilan olib borishgan. Indus vodiysi madaniyatidan keyin boshlangan Vedik davr esa
Hindiston tarixida yangi bosqichni boshlab berdi. Bu davrda hind jamiyatining diniy
asoslari shakllandi. Aynan shu davrda Vedalar — Rigveda, Samaveda, Yajurveda va
Atharvavedalar yozilgan. Vedalar nafaqat diniy, balki falsafiy, ijtimoiy va madaniy
hayotning ham asosini tashkil etgan. Unda dunyo tuzilishi, odamlar o‘rtasidagi ijtimoiy
munosabatlar, axloqiy qadriyatlar, urf-odatlar va marosimlar o‘z ifodasini topgan.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
129
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Vedik davrning eng muhim xususiyatlaridan biri bu davrda kast tizimining
shakllanishidir. Jamiyat to‘rt asosiy tabaqaga bo‘lingan: brahmanlar (ruhoniylar),
kshatriyalar (jangchilar), vaishyalar (savdogarlar va dehqonlar) va shudralar
(ishchilar). Bu tizim hind jamiyatining keyingi ming yilliklar davomida ijtimoiy
tuzilmasini belgilab berdi.
Shuningdek, Vedik madaniyatda diniy marosimlar muhim o‘rin tutgan. Qurbonliklar,
mantralar, tabiat kuchlariga sig‘inish (yong‘in, yomg‘ir, quyosh) asosiy e’tiqod
shakllarini tashkil etgan. Keyinchalik bu e’tiqodlar hinduizm dini sifatida shakllanib
ketdi. Bu davrda yozilgan diniy va falsafiy matnlar, keyinchalik paydo bo‘lgan epik
asarlar — Mahabharata va Ramayana uchun ham asos bo‘lib xizmat qilgan.
Mahabharata va Ramayana — nafaqat adabiy yodgorliklar, balki hind xalqining
tarixiy xotirasi, axloqiy qadriyatlari va urf-odatlarini aks ettirgan asarlardir.
Mahabharata — katta epik jang haqida hikoya qilsa, Ramayana — halollik, fidoyilik,
vatanparvarlik va oilaviy sadoqat haqida falsafiy hikoyadir. Hindistonning dastlabki
madaniyatida, shuningdek, ilm-fan sohasida ham yutuqlar bo‘lgan. Astronomiya,
matematika, tabobat va geometriya kabi sohalarda qadimiy hind olimlari tomonidan
asosiy tushunchalar ishlab chiqilgan. Bu sohalardagi bilimlar asosan og‘zaki an’analar
asosida avloddan-avlodga o‘tgan va keyinchalik yozma ko‘rinishga keltirilgan.
Xulosa:
Shunday qilib, Hindistonning dastlabki madaniy bosqichlari — Indus vodiysi
va Vedik davr — faqat tarixiy faktlar emas, balki zamonaviy madaniyat, diniy qarashlar
va ijtimoiy hayot uchun asosiy poydevor bo‘lib xizmat qilgan. Bu davrlarning
o‘rganilishi nafaqat tarix faniga, balki madaniyatshunoslik, falsafa, dinshunoslik va
boshqa sohalarga ham katta hissa qo‘shadi. Mazkur maqolada ko‘rib chiqilgan
ma’lumotlar orqali Hindiston sivilizatsiyasining ildizlari, uning qadimiy yutuqlari va
zamonaviy ahamiyati chuqur tahlil qilindi. Hindistonning dastlabki madaniyati — bu
tarixning o‘chmas yodgoridir.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
130
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
John Keay.
India: A History
, 2nd Edition – Revised and Updated. Grove Press / Harper
Collins, 2012. ISBN: 978-0-8021-4558-1. (Qarang: Introduction va boblar 3 dan 11
gacha)
2.
Mohammada, Malika.
The Foundations of the Composite Culture in India
. Aakar
Books, 2007. ISBN: 81-89833-18-9.
3.
Lévi, Sylvain.
Pre-Aryan and Pre-Dravidian in India
. Asian Educational Services,
1993. ISBN: 978-81-206-0772-9.
4.
Lévi, Sylvain.
Pre-Aryan and Pre-Dravidian in India
. Asian Educational Services,
1993.
ISBN:
978-81-206-0772-9.
“It has been further proved that not only linguistic but also certain cultural and political
facts of ancient India, can be explained by Austroasiatic (Mon-Khmer) elements.”
5.
“How rice farming may have spread across the ancient world.”
Science.org
. Qaraldi:
2021-yil 26-oktyabr.
6.
“British legacy alive and kicking in India.”
Reuters
, 2007-yil 15-avgust. Qaraldi: 2022-
yil 9-aprel.
