Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
253
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
HUJAYRA APOPTOZI VA UNING BIOLOGIK AHAMIYATI
Abduvogidov Nemat Zokir Ugli
,
Bekmirzayev Eshquvvat Roʻziboyevich
Termez University of Economics and Service, Farovan massif, Termez city,
4B-house, e-mail:
Abstract
anotatsiya
Hujayralar tirik organizmlarning eng kichik, ammo muhim tuzilmaviy va
funksional birliklaridir. Har bir hujayra o‘z faoliyatini organizm ehtiyojiga ko‘ra
bajarar ekan, uning hayot aylanishi ma’lum bosqichlardan iborat bo‘ladi: tug‘ilishi,
o‘sishi, bo‘linishi va halokatga uchrashi. Hujayralarning o‘z-o‘zini yo‘q qilishi —
ya’ni
apoptoz
— organizm hayotida o‘ta muhim biologik jarayon hisoblanadi.
Apoptoz — bu hujayralarning genetik tarzda dasturlangan, tartibga solingan va
faol o‘lim jarayonidir. Bu hodisa hujayraning shikastlangan, keraksiz yoki xavfli
shakllarini yo‘qotish orqali organizmni sog‘lom holatda saqlashga xizmat qiladi.
Apoptoz biologiyada rivojlanish, immun javob, to‘qimalar yangilanishi va
kasalliklarning oldini olishda muhim ahamiyatga ega. Ushbu maqolada hujayra
apoptozining mexanizmlari, uning nazorat tizimlari va biologik ahamiyati haqida
batafsil ma’lumot beriladi.
Apoptoz tushunchasi va tarixiy izoh
“Apoptoz” atamasi ilk bor 1972-yilda Kerr, Wyllie va Currie tomonidan ilmiy
muomalaga kiritilgan. Bu so‘z yunon tilidan olingan bo‘lib, “to‘kilish”, “ajralish”
degan ma’noni anglatadi. Dastlab bu jarayon patologik holat deb hisoblangan bo‘lsa-
da, hozirda apoptoz organizmda sog‘lom to‘qimalar homeostazini saqlashda va
normall rivojlanishda muhim fiziologik rol o‘ynashi tan olingan.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
254
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Apoptoz va nekroz o‘rtasidagi farqlar
Ko‘plab hujayralar o‘ladi, ammo bu har doim ham bir xil tarzda sodir bo‘lmaydi.
Apoptoz
va
nekroz
bu jarayonning ikki asosiy shaklidir:
Xususiyat
Apoptoz
Nekroz
Sabab
Ichki dasturlashtirilgan
Tashqi omillar (shikast,
infektsiya)
Jarayon
Aktivan nazorat ostida
Passiv, tartibsiz
Energiya
talabi
Kerak
Kerak emas
Natija
Hujayra bo‘laklarga bo‘linadi,
yallig‘lanish bo‘lmaydi
Hujayra
yoriladi,
yallig‘lanish yuzaga keladi
DNK
parchalanishi
Tartibli
Tasodifiy
Bu rasmda apoptapoz jarayoni tasvirlab berilgan
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
255
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Apoptozning molekulyar mexanizmlari
Apoptoz ikki asosiy yo‘l orqali amalga oshadi:
Ichki yo‘l (mitoxondrial yo‘l)
Bu yo‘l hujayraning ichki shikastlanishlariga javoban ishga tushadi. Mitoxondriya
membranasi o‘zgaradi va
sitoxrom c
chiqariladi. Bu esa
kaspaza
deb ataluvchi
proteazalar zanjirini faollashtiradi, natijada hujayra parchalanib, apoptotik
tanachalarga ajraladi.
Tashqi yo‘l (reseptorli yo‘l)
Fas, TNFα kabi tashqi o‘lim signalini qabul qiluvchi reseptorlar faollashganda, hujayra
apoptozga yo‘naltiriladi. Bu signal ham kaspaza fermentlari orqali amalga oshadi.
Kaspazalar roli
Kaspazalar — apoptozni amalga oshiruvchi fermentlar bo‘lib, ular hujayra ichidagi
oqsillarni parchalaydi va hujayraning tuzilishini buzadi. Ular
initiator kaspazalar
(masalan, kaspaza-8, -9) va
effektor kaspazalar
(kaspaza-3, -6, -7) ga bo‘linadi.
Apoptozning biologik ahamiyati
Embriogenezda
Homila rivojlanishi vaqtida apoptoz yordamida ortiqcha yoki noto‘g‘ri joylashgan
hujayralar yo‘q qilinadi. Masalan, barmoq orasidagi hujayralar apoptoz natijasida
yo‘qoladi, natijada alohida barmoqlar shakllanadi.
Immun tizimda
Immun tizimi ishlab chiqargan T-limfotsitlarning organizmga tahdid soluvchi shakllari
(avtoimmun hujayralar) apoptoz orqali yo‘q qilinadi. Bu autoimmun kasalliklarning
oldini oladi.
To‘qima yangilanishida
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
256
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Qarigan yoki shikastlangan hujayralar muntazam apoptozga uchrab, ularning o‘rniga
yangi, sog‘lom hujayralar keladi. Bu jarayon, masalan, ichak epiteliysida har 3-5 kunda
sodir bo‘ladi.
Saraton profilaktikasida
DNKsi shikastlangan hujayralar apoptoz orqali o‘z-o‘zini yo‘q qiladi. Agar bu
mexanizm buzilsa, bunday hujayralar ko‘payib, o‘sma rivojlanishi mumkin.
Infeksiyalarga qarshi kurashda
Virus bilan zararlangan hujayralar apoptoz orqali yo‘q qilinadi, bu esa virus
tarqalishining oldini oladi.
Apoptozning buzilishi va kasalliklar
Apoptoz jarayonining notekisligi turli kasalliklarning rivojlanishiga sabab bo‘ladi:
Apoptozning kamayishi:
●
Saraton
(hujayralar
o‘lmaydi,
ko‘payishda
davom
etadi)
●
Avtoimmun kasalliklar (zararli immun hujayralar yo‘q qilinmaydi)
●
Virusli infeksiyalar (zararlangan hujayralar saqlanib qoladi)
Apoptozning ortishi:
●
Altsgeymer kasalligi
●
Parkinson kasalligi
●
Yurak-qon tomir kasalliklari
●
Ortiqcha hujayra yo‘qolishi natijasida organlar ishdan chiqadi
Apoptozni o‘rganishning dolzarbligi
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
257
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Zamonaviy biologiya va tibbiyotda apoptozni o‘rganish nihoyatda muhim. Bu
jarayonni tushunish orqali yangi dori vositalari, ayniqsa,
saraton terapiyasi
,
immunomodulyatorlar
, va
nevrodegenerativ kasalliklar
ga qarshi davolash
vositalari ishlab chiqilishi mumkin.
Biotexnologiya sohasida esa
apoptozni boshqarish
orqali hujayra madaniyatlarining
barqarorligi, regulyatsiyasi va maqsadli hujayralarni yo‘q qilish imkoniyati
yaratilmoqda.
Xulosa
Hujayra apoptozi organizm uchun o‘ta muhim va zaruriy jarayonlardan biridir.
U hujayralarning tabiiy hayot aylanishini boshqaradi, organizmni sog‘lom saqlaydi va
rivojlanishga xizmat qiladi. Apoptoz mexanizmlarining chuqur o‘rganilishi biologiya
va tibbiyotda yangi davolash usullarini yaratish, kasalliklarni aniqlash va oldini olish
imkonini beradi. Shunday ekan, hujayraning o‘z-o‘zini yo‘q qilish mexanizmlarini
chuqur o‘rganish, uni ilmiy izlanishlarga jalb etish bugungi kunda dolzarb va istiqbolli
yo‘nalishlardan biridir.
Ishlatilgan adabiyotlar:
1.Alberts, B. et al. (2014).
Molecular Biology of the Cell
(6th Edition).
2.Cooper, G. M., & Hausman, R. E. (2018).
The Cell: A Molecular Approach
(7th
Edition).
3.Elmore, S. (2007).
Apoptosis: A Review of Programmed Cell Death.
4.Kerr, J. F. R., Wyllie, A. H., & Currie, A. R. (1972).
Apoptosis: A basic biological
phenomenon with wide-ranging implications in tissue kinetics.
https://doi.org/10.1038/nrm2308
https://doi.org/10.1016/j.cell.2011.02.013
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
258
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
https://www.khanacademy.org/science/biology/cellular-molecular-
biology/apoptosis/a/what-is-apoptosis
1.
Бекмирзаев Эшкувват Рузибоевич, Абдуназаров Миржалол Худойшукур
угли, Тогаев Азизбек Алиёр угли, & Ашурова Шахноза Ортик кизи. (2023).
Витамин А .
Лучшие интеллектуальные исследования
,
10
(3), 92–94.
Retrieved from
https://web-journal.ru/journal/article/view/1923
2.
Бекмирзаев Эшкувват Рузибоевич, Абдуназаров Миржалол Худойшукур
угли, Тогаев Азизбек Алиёр угли, & Ашурова Шахноза Ортик кизи. (2023).
Мочевина .
Лучшие интеллектуальные исследования
,
10
(3), 85–87.
Retrieved from
https://web-journal.ru/journal/article/view/1919
3.
Bekmirzayev , E. R., Xalilov , D. B., & Aminova , M. N. qizi. (2023). Bugungi
kundagi transport vositalarining atmosferaga kimyoviy chiqindi gazlarini
tarqatishining dolzarb muommolari.
Golden brain
,
1
(2), 325–328. Retrieved
from
https://researchedu.org/index.php/goldenbrain/article/view/1362
4.
Bekmirzayev , E., & Allaberdiyev , H. (2024). Kaliforniya qizil chuvalchangidan
olingan ekstraktining tarkibi, xususiyati va odam terisiga ta’sir mexanizmini
o’rganish.
Synapses: Insights across the Disciplines
,
1
(4), 275–279. Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/siad/article/view/63957
5.
Нарзиева , Ф., Saidov , J., & Bekmirzayev , E. (2024). Невро-онкология: мия
ўсмалари, уларни даволаш ва уларга қарши курашда замонавий
ёндашув.
ACUMEN: International Journal of Multidisciplinary Research
,
1
(4),
281–287.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/aijmr/article/view/63599
6.
Xolmurodov , I., Bekmirzayev , E., & Tilloyev , S. (2024). Bakteriyalarning
bioplenkasi.
ACUMEN:
International
Journal
of
Multidisciplinary
Research
,
1
(4),
210–216.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/aijmr/article/view/63585
7.
Ахмадова, Д. К. к., & Бекмирзаев, Э. Р. (2023). Морфология желчного
пузыря и желчного сфинктера при верхней дуоденоеюнальной
обструкции.
Scholar
,
1
(18),
189–195.
Retrieved
from
https://researchedu.org/index.php/openscholar/article/view/4244
8.
ДК кизи Ахмадова, ЭР
Бекмирзаев
. SCHOLAR 1 (18), 189-195, 2023.
2023.
БИЛИРУБИН
.
ИР Бекмирзаев
.
PEDAGOGS jurnali 32
(
2
),
27-31
,
2023. 2023. Muscle Biochemistry.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
259
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
9.
Eshnazarovich, Y. X., Ro‘ziboyevich, B. E., Faxriddinovna, K. M., Raxmatovna,
X. Y., & o‘g‘li, S. O. B. (2022). Muscle Biochemistry.
Central asian journal of
mathematical theory and computer sciences
,
3
(11), 32-34. Retrieved from
https://cajmtcs.centralasianstudies.org/index.php/CAJMTCS/article/view/274
10.
Imamov, E., & Bekmirzaev, E. (2022). Causes and prevention of early post-
pregnant bleeding.
Евразийский журнал медицинских и естественных
наук
,
2
(4),
60–63.
извлечено
от
academy.uz/index.php/EJMNS/article/view/3006
11.
Bekmirzaev Eshquvvat Ro‘ziboevich, Sanoev Bakhtiyor Abdurasulovich, &
Namozov Farrukh Jumayevich. (2025). Morphometric Indicators of the Prostate
Gland After Hormoneal Therapy of Scar Processes in Experimental
Intestines.
American Journal of Pediatric Medicine and Health Sciences (2993-
2149)
,
3
(2),
1–3.
Retrieved
from
https://grnjournal.us/index.php/AJPMHS/article/view/6786
12.
BE Ro‘ziboevich.
Morphometric Indicators of the Prostate Gland After
Hormoneal Therapy of Scar Processes in Experimental Intestines
. International
Congress on Biological, Physical And Chemical Studies (ITALY).
13.
Бекмирзаев Эшкувват Рузибоевич, Хусанов Саидбек Алмат Угли
EKSPERIMENTAL ICHAKLARDAGI CHANDIQLI JARAYONLARNING
GORMONAL
TERAPIYADAN
KEYINGI
PROSTATA
BEZI
MORFOMETRIK KOʻRSATKICHLAR // Биология и интегративная
медицина. 2025. №. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/eksperimental-
ichaklardagi-chandiqli-jarayonlarning-gormonal-terapiyadan-keyingi-prostata-
bezi-morfometrik-ko-rsatkichlar (дата обращения: 24.04.2025).
