Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
245
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
TURK QULLARI VA ULARNING HARBIY GVARDIYA SIFATIDAGI OʻRNI
Meyliyev Kamoliddin Otabek oʻgʻli
Termiz davlat universiteti Tarix fakulteti talabasi
Ilmiy rahbar:
Shuhrat Abdulloyev
Termiz davlat universiteti PhD
Annotatsiya:
Ushbu maqolada turk qullarining tarixiy rivojlanishi va ularning harbiy
gvardiya sifatida oʻrni atroflicha tahlil qilinadi. Maqolada turk qullarining ijtimoiy va
siyosiy hayotdagi ahamiyati, ularning harbiy tizimdagi funksiyalari va davlat
xavfsizligini taʼminlashdagi roli yoritilgan. Shuningdek, turk qullarining harbiy
gvardiya sifatida faoliyati ularning sodiqligi, intizomi va jangovar qobiliyatlari nuqtai
nazaridan baholanadi. Tadqiqot turk qullari instituti tarixiy kontekstdagi o‘rni va davlat
boshqaruvidagi o‘ziga xosligini tushunishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
turk qullari, harbiy gvardiya, davlat boshqaruvi, harbiy xizmat, sodiqlik,
intizom, ijtimoiy-siyosiy ahamiyat, davlat xavfsizligi
Kirish.
Insoniyat tarixi davomida turli xalqlar oʻrtasidagi munosabatlar, siyosiy va
harbiy mojarolar, iqtisodiy aloqalar hamda madaniy almashinuvlar murakkab
shakllarda kechgan. Ayniqsa, oʻrta asrlarda shakllangan saltanatlar va imperiyalar
oʻzlarining siyosiy barqarorligini taʼminlash maqsadida koʻplab turli xalqlar
vakillaridan foydalanishga majbur boʻlganlar. Shunday jarayonlardan biri sifatida turk
qullarining harbiy gvardiya sifatida shakllanishi va rivojlanishini alohida taʼkidlash
lozim. Bu hodisa oʻzining ijtimoiy, siyosiy va harbiy jihatlari bilan Sharq va Islom
olami tarixida muhim oʻrin tutgan. Turk qullari dastlab Markaziy Osiyo va Ural-Volga
hududlaridan kelib chiqqan koʻchmanchi qabilalarning vakillari boʻlib, ularning
jismoniy qudrati, harbiy mahorati va sadoqati tufayli arab xalifaligi, Abbosiylar davlati,
Misrda hukmronlik qilgan Fotimiylar, Ayyubiylar hamda Mamluk sultonligi kabi
davlatlar tomonidan katta eʼtibor bilan harbiy xizmatga jalb etilgan. Ular asosan
yoshligida sotib olinib, maxsus tayyorgarlik koʻrgan holda saroy va davlat
qoʻriqchilari, keyinchalik esa yuqori martabali sarkardalar darajasigacha koʻtarilgan.
Turk qullari harbiy gvardiya sifatida nafaqat davlat xavfsizligini taʼminlagan, balki
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
246
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
koʻplab muhim siyosiy voqealarda ham faol ishtirok etganlar. Jumladan, Mamluklar
sultonligi tarixida aynan turk qullaridan iborat bo‘lgan harbiy gvardiya — mamluklar
— bir necha bor hokimiyatni egallab, sultonlik taxtini nazorat qilgan. Ularning ijtimoiy
tuzilmasi, ichki tartib-qoidalari va o‘ziga xos harbiy etikasi o‘rta asrlarning ilg‘or
harbiy tizimlaridan biri sifatida tarixda iz qoldirgan. Turk qullarining harbiy gvardiya
sifatidagi oʻrni, ularning davlat boshqaruvidagi mavqei, siyosiy kuch sifatidagi roli,
shuningdek, ularning jamiyatdagi ijtimoiy maqomi bugungi tarixshunoslikda jiddiy
tahlil etilayotgan masalalardan biridir. Ushbu mavzu orqali biz faqatgina harbiy tarixni
emas, balki quldorlik tizimi, harbiy-siyosiy boshqaruv shakllari, millatlararo
munosabatlar va madaniy integratsiya jarayonlarini ham chuqurroq anglash imkoniga
ega boʻlamiz. Mazkur ishda turk qullarining kelib chiqishi, ularning saroy va harbiy
tizimlardagi shakllanishi, taʼlim-tarbiyasi, davlat siyosatidagi roli, shuningdek, ular
asos solgan yoki yetakchi kuch bo‘lgan davlatlar tarixidagi o‘rni atroflicha yoritib
berilishi ko‘zda tutilgan. Shuningdek, bu mavzu orqali quldorlikning oʻziga xos harbiy
shakli qanday rivojlanganini va bu tizim qanday qilib mustaqil siyosiy kuchga
aylanganini tahlil qilish imkoniyati yaratiladi.
Asosiy qism.
1. Turk qullarining kelib chiqishi va dastlabki shakllanishi. Turk qullari odatda
Markaziy Osiyo hududlaridan, ya’ni hozirgi Qozog‘iston, Qirg‘iziston, O‘zbekiston va
Sibirning janubiy hududlaridan chiqqan koʻchmanchi qabilalar vakillari boʻlgan. Ular
arablar tomonidan asosan savdo, bosqinlar yoki diplomatik yo‘llar orqali olib kelingan.
Ko‘plab tarixiy manbalarda turk qullari "gulomlar" yoki "mamluklar" deb nomlangan.
Islom xalifaliklari o‘z armiyalarining harbiy salohiyatini oshirish maqsadida turk
qullarini yoshligidan sotib olib, ularni alohida harbiy maktablarda tarbiyalashgan. Ular
odatda 8–12 yoshida olib kelinar, musulmon diniga o‘rgatilgan, Qur’on yodlatilgan va
keyinchalik harbiy fanlar, otliq jang san’ati, qilichbozlik va strategiya bo‘yicha maxsus
ta’lim olganlar. Bu tayyorgarlik ularni nafaqat jangchi, balki sadoqatli gvardiyachi va
siyosiy vosita sifatida shakllantirishga xizmat qilgan.
2. Turk qullarining harbiy gvardiya sifatida o‘ziga xos xususiyatlari. Turk
qullaridan tuzilgan harbiy gvardiyalar o‘zining kuchi, intizomi, sadoqati va jangovar
tayyorgarligi bilan boshqa harbiy kuchlardan ajralib turgan. Ularga hukmdor bevosita
ishonch bildirgan va ularni saroy va davlat xavfsizligini ta’minlovchi kuch sifatida
qo‘llagan. Ular quyidagi xususiyatlarga ega bo‘lgan: Shaxsiy sadoqat: Turk qullari
bevosita hukmdorga sadoqatli boʻlishga qasamyod qilgan. Ular shaxsiy manfaat emas,
balki hukmdorning irodasi va xavfsizligi yo‘lida xizmat qilgan. Yuqori harbiy
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
247
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
tayyorgarlik: Maxsus tayyorlov markazlarida harbiy jihatdan kuchli tayyorlangan, har
bir mamluk yoki gulom bir vaqtning o‘zida otliq, piyoda, kamonchi yoki qilichboz
bo‘lishi kerak edi. Mustaqil harbiy kuch: Davlat armiyasidan ajralgan holda harakat
qilgan, ular o‘zining alohida qurollari, liboslari va boshliqlariga ega bo‘lgan. Siyosiy
vosita: Vaqt o‘tishi bilan ular davlat siyosatiga ta’sir o‘tkaza boshlagan, hatto ayrim
hollarda hokimiyatni egallagan.
3. Abbosiylar davlati va turk qullarining siyosiy-ijtimоiy mavqei. Turk qullari
ilk bor keng ko‘lamda Abbosiylar xalifaligida harbiy gvardiya sifatida ishlatilgan.
Xalifa Ma’mun va Mutasim davrida bu tizim kengaytirilib, ular Bag‘doddagi saroy
gvardiyasining asosiy qismini tashkil etgan. Hatto Xalifa Mutasim 836-yilda o‘zining
turk gvardiyasi uchun yangi poytaxt — Samarra shahrini barpo etgan. Bu shahar turk
qullarining harbiy-siyosiy kuchga aylanganini ifodalaydi. Samarra shahrida joylashgan
turk gvardiyasi tez orada xalifalik siyosatiga faol aralashib, hukmdorlarni almashtirish
yoki himoya qilishda muhim rol o‘ynay boshladi. Ayrim holatlarda ular xalifalarni
ag‘darib, oʻzlariga qulay shaxslarni taxtga olib chiqqanlar.
4. Mamluklar sultonligi: Turk qullari hokimiyatga aylanganda. Turk qullari
harbiy gvardiyaning eng yuksak cho‘qqisiga Misrda Mamluklar sultonligi davrida
erishdi. Ayyubiylar davlatidan so‘ng, mamluklar 1250-yilda siyosiy hokimiyatni qo‘lga
olib, o‘z sultonligini e’lon qilganlar. Ushbu davlat 1517-yilgacha davom etib, u nafaqat
harbiy kuchga, balki siyosiy mustaqillikka ega bo‘lgan quldorlik kelib chiqishiga ega
elita namunasidir.
Mamluk sultonligi davrida: Mamluklar davlat siyosatida markaziy o‘rinni
egallagan. Ular ko‘plab harbiy yurishlar uyushtirgan, shu jumladan, mo‘g‘ullarga
qarshi Ayn Jalut jangida (1260-yil) g‘alaba qozonish orqali islom olami xavfsizligini
ta’minlagan. Diniy-ma’naviy sohalarda ham homiylik qilgan, madrasa, masjid,
kutubxona va madaniy inshootlar barpo etgan.
5. Turk qullarining inqirozi va tarixiy merosi. Vaqt o‘tishi bilan turk qullari tizimi
ham inqirozga yuz tutdi. Ularda merosiylik unsurlari kuchayib, yangi keltirilgan
qullarning oʻrnini avloddan-avlodga o‘tgan sadoqat emas, shaxsiy manfaat va siyosiy
fitna egallay boshladi. Bu hol mamluklar davlati zaiflashuviga olib keldi. Shu bilan
birga, ularning siyosiy va harbiy merosi o‘z davrida harbiy boshqaruv tizimlarining
namunasi sifatida tarixda muhim o‘rin egallagan. Ular kuchli markazlashgan harbiy
boshqaruv, yuqori intizom va davlatga sadoqatli xizmat tamoyillarini namoyish
etganlar.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
248
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Xulosa:
Turk qullarining islomiy davlatlar tarixidagi o‘rni, ayniqsa harbiy gvardiya
sifatidagi faoliyati, o‘z davri uchun noyob va murakkab ijtimoiy-siyosiy hodisa sifatida
tarixda chuqur iz qoldirgan. Dastlab asirga olinib yoki sotib olinib xizmatga jalb
qilingan bu kishilar, yuqori darajadagi harbiy va diniy tarbiya orqali sadoqatli,
intizomli va malakali jangchilarga aylantirildi. Ularning tayyorlanish tizimi, xizmat
davridagi faoliyati hamda davlat boshqaruvidagi o‘rni ularni oddiy quldan ko‘ra
mustaqil siyosiy kuch darajasigacha olib chiqdi. Abbosiylar davrida turk qullari
xalifaning asosiy harbiy tayanchi bo‘lib, saroy xavfsizligini taʼminlash, isyonlarni
bostirish va tashqi dushmanlarga qarshi kurashishda asosiy kuchlardan biriga aylandi.
Ayniqsa, Samarra shahrining barpo etilishi ularning naqadar muhim rol o‘ynaganini
ko‘rsatadi. Biroq ularning siyosiy kuchi baʼzan xalifa hokimiyatining zaiflashuviga
sabab bo‘ldi, bu esa ularning siyosiy hayotdagi ta’sirchan kuchga aylanganini
isbotlaydi. Eng yuksak bosqich esa, albatta, Misrda tashkil topgan Mamluklar
sultonligidir. Bu davlat turk qullarining nafaqat harbiy kuch, balki to‘laqonli siyosiy
elita, hatto hukmdor tabaqasi sifatida ham tarix sahnasida faol qatnashganining yorqin
misolidir. Mamluklar o‘zining mustaqil davlat tizimi, rivojlangan harbiy strategiyasi,
ilm-fan va madaniyatga qo‘shgan hissasi bilan islom olamida chuqur iz qoldirdi.
Ayniqsa, Ayn Jalut jangida mo‘g‘ullar ustidan qozonilgan g‘alaba butun islomiy
dunyoni saqlab qolgan strategik yutuq bo‘ldi. Shu bilan birga, turk qullari tizimi asta-
sekin degeneratsiyaga uchradi. Ularning o‘rniga merosiylik, guruhbozlik, saroy
fitnalari va shaxsiy manfaatlar ustuvorlik qila boshladi. Bu esa harbiy gvardiyaning
o‘zining asl vazifasidan chetlashib, davlat boshqaruvida zaifliklar paydo bo‘lishiga
olib keldi. Umuman olganda, turk qullari o‘z davrining harbiy va siyosiy tarixida
muhim o‘rin egallagan. Ularning tajribasi quldorlik tizimining turli shakllari, harbiy
tashkilotlanish, sadoqat asosida barpo etilgan boshqaruv tizimlari hamda siyosiy
evolyutsiyaning o‘ziga xos yo‘nalishlari haqida chuqur ilmiy xulosalar chiqarish
imkonini beradi. Bugungi tarixshunoslik ularning merosini faqatgina harbiy kuch
emas, balki ijtimoiy harakatchanlik, siyosiy transformatsiya va madaniy ta’sir nuqtayi
nazaridan ham o‘rganishda davom etmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Ataliqov, Sh. “O‘rta asr turkiy davlatlarining ijtimoiy tuzilishi”. Toshkent, 2015.
2. Mirzayev, O. “Turk qullari va ularning harbiy roli”. Samarqand, 2018.
3. Rahimov, D. “Seljuqiylar davrida harbiy tizim”. Toshkent, 2016.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
249
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
4. Karimov, B. “Turkiy davlatlarda qullik instituti”. Toshkent, 2017.
5. Islomov, F. “Turk harbiy gvardiyasi: Tarixiy tahlil”. Buxoro, 2019.
6. Ahmedov, M. “O‘rta asrlar turk davlatlarida siyosiy va harbiy institutlar”. Toshkent,
2014.
7. Qodirov, S. “Usmonli imperiyasida qullik va harbiy xizmat”. Istanbul, 2020.
8. Zokirov, J. “Turk qullari va davlat boshqaruvi”. Toshkent, 2016.
9. Abdukarimov, N. “Turkiy xalqlarning harbiy tarixi”. Toshkent, 2013.
10. Baymirzaev, T. “Harbiy gvardiya va davlat mudofaa tizimi”. Samarqand, 2017.
11. Tolipov, K. “Turk qullarining ijtimoiy-siyosiy roli”. Toshkent, 2018.
