Toyirova Amina Baxtisher qizi
1
HUDUDLARNI IJTIMOIY-IQTISODIY RIVOJLANTIRISHDA TURIZM
INFRATUZILMASINING AHAMIYATI
ЗНАЧЕНИЕ ТУРИСТСКОЙ ИНФРАСТРУКТУРЫ В СОЦИАЛЬНО-
ЭКОНОМИЧЕСКОМ РАЗВИТИИ ТЕРРИТОРИЙ
THE IMPORTANCE OF TOURISM INFRASTRUCTURE IN THE
SOCIO-ECONOMIC DEVELOPMENT OF REGIONS
1
Alfraganus university “Xalqaro turizm menejmenti” kafedrasi tadqiqotchisi e-mail: aminatoyirova9613@gmail.com
ORCID: 0009-0000-960-2116
Annotatsiya.
Maqolada turistik infratuzilmaning hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlantirish uchun ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Turizm infratuzilmasini yaratish mintaqaga
investitsiyalarni jalb qilishi, xizmat ko‘rsatish sohasida tadbirkorlik faoliyatini
rag‘batlantirishi, aholining hayot sifatini oshirishi ko‘rsatilgan. Xususan, Fransiyaning
mehmonxona xo‘jaligi, transport infratuzilmasi, madaniy meros ob’yektlarini
rivojlantirishdagi muvaffaqiyatli tajribasi tahlil qilindi. Turkiyaning kurort mehmonxona
majmualari va tezyurar temir yo‘llarni yaratish tajribasi ko‘rib chiqildi. Soliq imtiyozlari va
imtiyozli kreditlash orqali O‘zbekistonda turizm infratuzilmasiga xususiy investitsiyalarni
rag‘batlantirish bo‘yicha tavsiyalar berildi. Aydarko‘l va Samarqand, Buxoro, Xiva
shaharlarida infratuzilmani rivojlantirishga alohida e'tibor qaratish taklif etildi.
Kalit so‘zlar
:
turizm infratuzilmasi, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish, investitsiyalar,
xalqaro tajriba, davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash
Аннотация.
В статье рассматривается значение туристской инфраструктуры для
социально-экономического
развития
территорий.
Показано,
что
создание
инфраструктуры туризма привлекает инвестиции в регион, стимулирует
предпринимательскую активность в сфере услуг, повышает качество жизни населения.
В частности, проанализирован успешный опыт Франции в развитии гостиничного
хозяйства, транспортной инфраструктуры, объектов культурного наследия. Рассмотрен
опыт Турции по созданию курортных гостиничных комплексов и высокоскоростных
железных дорог. Даны рекомендации по стимулированию частных инвестиций в
инфраструктуру туризма в Узбекистане посредством налоговых льгот и льготного
кредитования. Особое внимание предлагается уделить развитию инфраструктуры на
озере Айдаркуль и в городах Самарканд, Бухара, Хива.
Ключевые слова
:
туристская инфраструктура, социально-экономическое
развитие, инвестиции, международный опыт, государственная поддержка
Abstract.
The article examines the importance of tourist infrastructure for the socio-
economic development of territories. It is shown that the creation of tourism infrastructure
attracts investments to the region, stimulates entrepreneurial activity in the service sector, and
improves the quality of life of the population. In particular, the successful experience of France
in the development of the hotel industry, transport infrastructure, and cultural heritage sites is
analyzed. The experience of Turkey in the creation of resort hotel complexes and high-speed
railways is considered. Recommendations are given to stimulate private investment in tourism
infrastructure in Uzbekistan through tax incentives and preferential loans. It is proposed to pay
special attention to the development of infrastructure on Lake Aydarkul and in the cities of
Samarkand, Bukhara, Khiva.
Keywords
:
tourism infrastructure, socio-economic development, investments,
international experience, government support.
KIRISH
Turistik infratuzilma hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. U
transport, turar joy, oziq-ovqat, o‘yin-kulgi, axborot xizmati va turistik faoliyatni ta'minlash
uchun zarur bo‘lgan boshqa obyektlar va tizimlarni o‘z ichiga oladi [1].
Mavzuning dolzarbligi so‘nggi o‘n yilliklarda turizm jahon iqtisodiyotining eng jadal
rivojlanayotgan tarmoqlaridan biriga aylanganligi bilan bog‘liq. Jahon sayyohlik tashkiloti
ma'lumotlariga ko‘ra, 2018-yilda uning jahon yalpi ichki mahsulotiga qo‘shgan hissasi 10,4
foizni, bandlikka to‘g‘ridan - to‘g‘ri hissasi esa 5 foizni tashkil etdi [2].
Ushbu maqolaning maqsadi turizm infratuzilmasining hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlantirish uchun ahamiyatini ko‘rib chiqish va O‘zbekistonga nisbatan ushbu sohadagi
xalqaro tajribani tahlil qilishdir.
USULLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Ishda ilmiy adabiyotlar va statistik ma'lumotlarni tahlil qilish, sintez qilish, umumlashtirish
usullari qo‘llanilgan.
Turizm infratuzilmasining mintaqaviy rivojlanishga ta'siri bo‘yicha xorijiy va mahalliy
olimlarning tadqiqotlari tahlil qilindi [3,4,5]. Fransiya va Turkiyaning turizm infratuzilmasini
rivojlantirishdagi xalqaro tajribasi ko‘rib chiqildi [6-8]. Jahon turizm tashkilotining turizmning
iqtisodiyotga qo‘shgan hissasi to‘g‘risidagi statistik ma'lumotlaridan foydalanilgan [2].
NATIJALAR
Turizm infratuzilmasining rivojlanishi hududlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga
sezilarli ijobiy ta'sir ko‘rsatadi.
Birinchidan, turizm infratuzilmasini yaratish mintaqaga investitsiyalar oqimini
rag‘batlantiradi. Investitsiyalar mehmonxonalar, restoranlar, ko‘ngilochar markazlar, yo‘llar,
aeroportlar va turizmni rivojlantirish uchun zarur bo‘lgan boshqa obyektlarni qurishga
yo‘naltiriladi. Bu multiplikativ ta'sirga ko‘ra, yangi ish o‘rinlari yaratilmoqda, mahalliy aholining
daromadlari o‘smoqda, byudjetga soliq tushumlari ko‘paymoqda [3].
Ikkinchidan, turizm infratuzilmasi xizmat ko‘rsatish sohasida tadbirkorlik faoliyatining
o‘sishiga yordam beradi - mehmonxona biznesi, umumiy ovqatlanish, transport, ko‘ngilochar va
boshqalar. Bu hudud iqtisodiyotining diversifikatsiyasiga va an'anaviy tarmoqlarga qaramlikning
pasayishiga olib keladi [4].
Uchinchidan, turizm infratuzilmasi hududga ijtimoiy ta'sir ko‘rsatadi. Nafaqat sayyohlar,
balki mahalliy aholi ham foydalanishi mumkin bo‘lgan ob’yektlar - yo‘llar, aeroportlar, sport
inshootlari, madaniyat muassasalari va boshqalar qurilmoqda.
Fransiya va Turkiyaning turizm infratuzilmasini rivojlantirishdagi xalqaro tajribasini ko‘rib
chiqamiz.
Fransiya dunyodagi eng mashxur sayyohlik yo‘nalishlaridan biridir. 2018-yilda unga 89,4
million chet ellik sayyoh tashrif buyurdi va turizmning yalpi ichki mahsulotga qo‘shgan hissasi
7,4 foizni tashkil etdi.
Fransiyaning turizmdagi yutuqlari rivojlangan infratuzilma - mehmonxonalar, restoranlar,
transport tizimi, madaniy meros va ko‘ngilochar ob’yektlar bilan bog‘liq. Imtiyozli kreditlar,
subsidiyalar, soddalashtirilgan litsenziyalash orqali turizm sohasidagi kichik biznesni qo‘llab-
quvvatlashga ustuvor ahamiyat beriladi. Yuqori tezlikdagi temir yo‘l infratuzilmasi faol
rivojlanmoqda, byudjetli mehmonxonalar tarmog‘i o‘sib bormoqda. Bu turizmning mavjudligini
ta'minlaydi [7].
Turkiya ham jahon turizmi yetakchilari qatoriga kiradi-2018-yilda unga 39,5 million chet
ellik tashrif buyurgan. Bu yerda kurort mehmonxona majmualarini, ayniqsa O‘rta Yer dengizi
sohilida qurishga katta e'tibor qaratilmoqda. Transport infratuzilmasi, shu jumladan aeroportlar
va yuqori tezlikdagi temir yo‘l magistrallari rivojlanmoqda. Davlat soliq imtiyozlari, imtiyozli
kreditlar, subsidiyalar orqali turizm infratuzilmasiga xususiy investitsiyalarni faol ravishda
rag‘batlantiradi - bu uning tez o‘sish sur'atlarini ta'minlashga imkon beradi [8].
TAHLIL
Turizm infratuzilmasining rivojlanishi hududlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga
sezilarli ijobiy ta'sir ko‘rsatadi.
Birinchidan, turizm infratuzilmasini yaratish mintaqaga investitsiyalar oqimini
rag‘batlantiradi. Turistik infratuzilma obyektlarini qurishga to‘g‘ridan – to‘g‘ri investitsiyalardan
tashqari, bilvosita tegishli tarmoqlarga-transport, uy-joy qurilishi, sayyohlar uchun tovarlar va
xizmatlar ishlab chiqarishga mablag‘lar jalb qilinadi. Bu iqtisodiyot uchun multiplikativ ta'sirga
ega [3].
Ikkinchidan, infratuzilmaning rivojlanishi turizm va tegishli sohalarda bandlikning
o‘sishiga olib keladi. Mehmonxonalar, restoranlar va boshqalarda to‘g‘ridan – to‘g‘ri ish
o‘rinlari, shuningdek transport, savdo, esdalik mahsulotlari ishlab chiqarishda bilvosita ish
o‘rinlari yaratiladi. Mahalliy aholi daromadlari ortib boradi [4].
Uchinchidan, turizm infratuzilmasi xizmat ko‘rsatish sohasida kichik biznesni rivojlantirish
uchun multiplikativ ta'sirga ega. Xususiy mehmonxonalar, kafelar, sayyohlik kompaniyalari va
boshqalar paydo bo‘ladi va kengayadi.
To‘g‘ridan-to‘g‘ri iqtisodiy samaradan tashqari, turizm infratuzilmasini rivojlantirish
hududga multiplikativ ijtimoiy ta'sir ko‘rsatadi.
Sayyohlar ham, mahalliy aholi ham foydalanishi mumkin bo‘lgan umumiy infratuzilma
ob’yektlari yaratilmoqda. Bunday obyektlarga yo‘llar, aeroportlar, temir yo‘l stansiyalari, sport
inshootlari, bog‘lar va maydonlar, savdo va xizmat ko‘rsatish korxonalari kiradi. Bu mintaqa
aholisining hayot sifatini oshiradi [9].
Shuningdek turizmning rivojlanishi hududlarning tarixiy va madaniy merosini saqlashga
yordam beradi. Tarix va arxitektura yodgorliklari tiklanmoqda, muzeylar tashkil etilmoqda,
etnografik festivallar o‘tkazilmoqda, xalq hunarmandchiligi qo‘llab-quvvatlanmoqda. Bu
hududlarning jozibali turistik imidjini shakllantiradi.
Umuman olganda, turizm infratuzilmasi hududlarni kompleks ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlantirishga va aholining turmush darajasini oshirishga yordam beradi.
1-jadval
Fransiya mintaqalarida turizmni rivojlantirish ko‘rsatkichlari
1
Hudud
Mehmonxona
hududi va shunga
o‘xshash turar joy
(birliklar)
Turistlar (million
kishi)
Turizmdan
tushgan daromad
(milliard yevro)
Elzas
1700
10,3
3,1
1
www.semanticscholar.org
– veb sayti ma’lumotlari.
Langedok-
Russillon
3700
26,7
13,6
O‘zbekistonda turizm infratuzilmasini rivojlantirishda Fransiya va Turkiyaning xalqaro
tajribasini qo‘llash misollariga quyidagilarni ko‘rsatish mumkin:
Turizm sohasida kichik biznesni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash (Fransiya tajribasi).
O‘zbekistonda mini-mehmonxonalar, kafelar, sayyohlik agentliklarini rivojlantirish uchun
imtiyozli kreditlar, subsidiyalar, soddalashtirilgan litsenziyalarni joriy etish maqsadga
muvofiqdir. Bu tadbirkorlikni rag‘batlantiradi.
Byudjet turar joylarini rivojlantirish (Fransiya tajribasi). O‘zbekistonda arzon
yotoqxonalar, lagerlar, sayyohlik bazalarini yaratish zarur. Bu turizmning rivojini oshiradi.
Turistik-rekreatsion zonalar va kurort komplekslarini qurish (Turkiya tajribasi).
Uzbekistonda Aydarko‘lda, Tyan-Shan tog‘larida, Orol dengizi sohilida bunday zonalarni
yaratish imkoniyati mavjud.
Transport infratuzilmasini rivojlantirish (Turkiya va Fransiya tajribasi) - O‘zbekiston
sayyohlik markazlari o‘rtasida yangi aeroportlar, yuqori tezlikdagi temir yo‘l aloqalarini qurish.
Eng yaxshi amaliyotlarning bunday o‘tkazilishi O‘zbekistonda turizm infratuzilmasini
rivojlantirishga yordam beradi.
2-jadval
Turkiyada turizm infratuzilmasini rivojlantirishni
davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash
2
Qo‘llab-quvvatlash shakli
Chora-tadbirlar tavsifi
Soliq imtiyozlari
- QQSdan ozod qilish;
- qurilish uchun;
- mehmonxonalar uchun;
Imtiyozli investitsiya
8% stavka bo‘yicha imtiyozli 10 yillik
kreditlar:
- qurilish uchun;
- sayohat;
- turistik obyektlar rivojlanishi uchun.
Subsidiyalar
- xarajatlarni qoplash;
-muhandislik
va
transport
infrastrukturasini rivojlantirish uchun.
Shunday qilib, tahlil shuni ko‘rsatadiki, turizm infratuzilmasini rivojlantirish hududlarning
asosiy ijtimoiy-iqtisodiy ko‘rsatkichlariga sezilarli ijobiy ta'sir ko‘rsatadi:
Mintaqaga investitsiyalar ko‘paymoqda
Yalpi mintaqaviy mahsulot o‘sib bormoqda
Yangi ish o‘rinlari yaratilmoqda
Mahalliy aholining daromadlari ko‘paymoqda
Hududlarning umumiy infratuzilmasi yaxshilanmoqda
Aholining turmush darajasi oshmoqda
MUHOKAMA
2
Muallif tadqiqotlari asosida ishlab chiqilgan.
Tahlil shuni ko‘rsatadiki, turistik infratuzilma hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda
muhim rol o‘ynaydi. U investitsiyalarni jalb qiladi, xizmat ko‘rsatish sohasida tadbirkorlik
faoliyatini rag‘batlantiradi, aholining hayot sifatini oshiradi. Fransiya va Turkiyaning
muvaffaqiyatli xalqaro tajribasi turizm infratuzilmasini rivojlantirishni davlat tomonidan qo‘llab-
quvvatlash muhimligini namoyish etadi.
Turizm iqtisodiyotni rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan O‘zbekistonda
ushbu yondashuvlardan foydalanish maqsadga muvofiqdir. Soliq imtiyozlari, imtiyozli kreditlar,
subsidiyalar orqali turizm infratuzilmasiga xususiy investitsiyalarni rag‘batlantirish zarur.
Aydarko‘l sohilida, Samarqand, Buxoro, Xiva shaharlarida va boshqa turizm markazlarida
infratuzilma barpo etishga alohida e'tibor qaratish lozim. Bu turizm oqimining o‘sishiga yordam
beradi va O‘zbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga ijobiy ta'sir ko‘rsatadi.
Tahlil natijasida olingan natijalar turizm infratuzilmasining hududiy rivojlanishga ijobiy
ta'siri bo‘yicha bir qator tadqiqotlar natijalariga mos keladi [3, 5, 8]. Turizm infratuzilmasining
rivojlanishi aholining iqtisodiy o‘sishi va hayot sifatini yaxshilashga multiplikativ ta'sir
ko‘rsatadi, bu ham nazariy, ham empirik dalillar bilan tasdiqlanadi.
XULOSA
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, turistik infratuzilma hududlar rivojlanishining asosiy
ijtimoiy-iqtisodiy ko‘rsatkichlarining ijobiy dinamikasini ta'minlashda muhim rol o‘ynaydi. Uni
yaratish va modernizatsiya qilish hududiy rivojlanish rejalari va dasturlarini ishlab chiqishda
mintaqaviy hokimiyat organlari tomonidan ustuvor vazifa sifatida ko‘rib chiqilishi kerak.
Turizm infratuzilmasini rivojlantirish hududlarning ijtimoiy-iqtisodiy ko‘rsatkichlari uchun
kompleks multiplikativ ta'sirga ega. Fransiya va Turkiya tajribasi turizm sohasidagi infratuzilma
loyihalarini davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash choralarining samaradorligini ko‘rsatadi.
O‘zbekiston uchun ushbu mamlakatlarning eng yaxshi amaliyotlaridan foydalanish tavsiya
etiladi - soliq imtiyozlari va turizm infratuzilmasini imtiyozli kreditlash tizimini joriy etish.
Mamlakatning ustuvor sayyohlik yo‘nalishlari – Aydarko‘l, Samarqand, Buxoro, Xiva
shaharlarida infratuzilma yaratishga alohida e'tibor qaratish lozim. Bu O‘zbekiston hududlarini
kompleks rivojlantirishga xizmat qiladi.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Азар В.И. Экономика и организация туризма. - М.: Проспект, 2020. - 544 с.
2.
Всемирная туристская организация ЮНВТО [Электронный ресурс]. – Режим доступа:
https://www.unwto.org.
3.
Гуляев В.Г. Туризм: экономика, управление, устойчивое развитие. - М.: Советский
спорт, 2018. - 280 с.
4.
Джалолов Ш.Т. Инфраструктура туризма Узбекистана: проблемы и перспективы //
Наука и инновация. 2022. No 1-2. С. 43-49.
5.
Квартальнов В.А. Туризм. 2-е изд. - М.: Финансы и статистика, 2021. - 320 с.
6.
Регионы Франции [Электронный ресурс]. – Режим доступа: https://regiony-francii.ru.
7.
Ateljevic I., Page S. Tourism and Entrepreneurship: International Perspectives. - Oxford:
Butterworth-Heinemann, 2009. – 352 p.
8.
Ministry of Culture and Tourism of Turkey [Электронный ресурс]. – Режим доступа:
https://www.tga.gov.tr.
9.
Хужаев Ш.Т. Инновационность и модернизация туристской инфраструктуры в
Узбекистане // Молодой ученый. 2017. No 7.1. С. 17-19.
