3
ALFRAGANUS
xalqaro ilmiy jurnal
https://journals.afu.uz
ISSN: 2992 - 8974
№
2 (11). 2024
Abduazim MUTALOV
professor of the Institute
International School of Finance
Technology and Science, e-mail:
mutalovabduazim@yandex.com.
ORCID: 0009-0005-0654-1048
O’ZBEKISTONDA TADBIRKORLIKNI RIVOJLANTIRISH MUAMMOLARI
Annotatsiya
Ushbu maqolada O’zbekistonning siyosiy mustaqillikka erishishi natijasida
mamlakatimiz iqtisodiyotining bozor munosabatlariga o’tishi orqali ilgari bo’lmagan
tadbirkorlikning paydo bo’lishi, uning afzalliklari, rivojlanish bosqichlari to’g’risida
ma’lumotlar berilgan. Alohida e’tibor kichik biznes va yakka tadbirkorlikni rivojlantish-
ning xozirgi paytda paydo bo’lgan muammolari va ularni yechishga qaratilgan ilmiy
takliflar tavsiya etilgan.
Kalit so’zlar:
Tadbirkorli
к
, biznes, kriteriy, byudjet, soliqlar, yalpi ichki maxsulot,
bozor iqtisodiyoti, aylanma (oborot).
ПРОБЛЕМЫ РАЗВИТИЯ ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСТВА
В УЗБЕКИСТАНЕ
Аннотация
В статье рассматриваются вопросы возникновения и становления пред-
принимательства в результате приобретения политической независимости и
перехода экономики Узбекистана на рыночные отношения, его преимущества
и этапы развития. Отдельно рассмотрены проблемы, появившиеся в послед-
ние годы в развитии самой прогрессивной формой предпринимательства
-
ма-
лым и индивидуальным предпринимательством и даны обоснованные
предло-
жения по их решению.
Ключевые слова
:
Предпринимательство, бизнес, критерий, налоги,
бюджет, валовый внутренний продукт, рыночная экономика, оборот и другие.
PROBLEMS OF ENTREPRENEURSHIP DEVELOPMENT IN UZBEKISTAN
Abstract
This article analyzes advantages and stages of development of enterpreneur-
ship, which was preveously eliminated as a result of the transition of country’s econ-
omy to market relations as a result of Uzbekistan’s political Independence.
Moreover,
special attention is paid to the current problems of developing small business and
were given individual enterpreneurship and scientific proposals for solving them.
4
ALFRAGANUS
xalqaro ilmiy jurnal
https://journals.afu.uz
ISSN: 2992 - 8974
№
2 (11). 2024
Keywords:
Enterprenership, business, criteria, budget, taxes, gross domestic
product, market economy, turnover.
Kirish.
O’zbekicton 1991 yilda
xalqimiz uzoq yillar orziqib kutgan
siyosiy mustaqillikka erishdi, bu esa
mamlakatimizga mustaqil “iqtisodiy
siyosat” yuritish imkonini berdi va
shu xuquqdan foydalanib o’z iqti-
sodiyotini
ilgarigi
ma’muriy
-
buyruqbozlik
usulidan
bozor
munosabatlariga o’tka
zdi. Natijada
mamlakatimiz
monoukladli
iqti-
sodiyotdan bozor iqtisodiyotiga xos
bo’lgan ko’p ukladli iqtisodiyotga,
ya’ni turli xil mulkchilik shakllariga
asoslangan
xo’jalik
yurituvchi
subyektlar, shu jumladan tadbirkor-
likning turli shakl va maqomga ega
bo
’lgan subyektlari uchun yuridik
shaxs tashkil etib yoki tashkil etma-
gan holda faoliyat yuritish imkoniyati
paydo bo’ldi.
Tadbirkorlik subyektlari o’z
faoliyatini muvaffaqiyatli olib borish-
lari uchun mamlakatimizda qisqa
muddatlarda ularni qo’llab
-quvvat-
lashga
qaratilgan
tegishli
qonunchilik asoslari ishlab chiqilib
amaliyotga tadbiq etildi, ammo oxirgi
paytda qonunchilik xujjatlarining ay-
rimlarini amaliyotga tatbiq etish tad-
birkorlikning rivojlanishiga olib kel-
masdan aksincha ta’sir ko’rsatayotir.
Masalan, 2019 yilda kuchga kiritil-
gan “Soliqqa tortishni takomil-
lashtirishning
yangi
Kontseptsiyasi”ga muvofiq, soliqlar
iqtisodiyotning
rivojlantirishni
rag’batlantirish o’rniga, unga to’siq
bo’lib qolmoqda.
Adabiyotlar sharxi.
O’zbek-
iston Respublikasida xozirgi paytga-
cha tadbirkorlikni rivojlantirishning
turli masalalari yetarli darajada
o’rganib chiqilgan, ammo ayrim
amaliyotga
tatbiq
qilingan
qonunchilik xujjatlari rivojlanishini
rag’batlantirish o’rniga to’siq bo’lish
holatlarini ilmiy-
tanqidiy o’rganishga
bag’shlangan ilmiy asarlar chop etil-
magan.
Metodologiya va qo’llanilgan
tadqiqot usullari.
Yangi Soliq
konsepsiyasi
amal
qilayotgan
sharoitda faoliyat yuritishning eng
samarali shakli bo’lgan kichik biznes
va
xususiy
tadbirkorlikni
rivojlanishish
hamda
samaradorligini oshirishda muhim
rol o’ynovchi soliqqa tortishning
maviud muammolarini aniqlash va
ularni bartaraf etish maqsadida
maqola oldiga quyidagi vazifalar
qo’yilgan:
- amaldagi soliq Kontsep-
tsiyasini tanqidiy tahlil qilish orqali
uning kichik biznes va xuxusiy
tadbirkorlikning rivojlanishiga to’siq
bo’layotgan
jixatlarini
aniqlab
asoslab berish;
5
ALFRAGANUS
xalqaro ilmiy jurnal
https://journals.afu.uz
ISSN: 2992 - 8974
№
2 (11). 2024
- kichik biznes va xuxusiy
tadbirkorlikning byudjet daromad-
larini
shakllantirishdagi
rolining
pasayib borish tendentsiyalarining
muammolarini
aniqlab,
ularni
yechish yo’llarini asoslab berish;
- biznes subyektlariga maqom
beruvchi kriteriylarni takomillash-
tirish zaruratini asoslab berish.
Ushbu maqolada tadqiqot qi-
lishning guruxlash, solishtirish va
umumlashtirish statistik usullaridan
foydalanilgan.
Tahlil.
O’zbekiston sharoitida
“tadbirkor” o’zi kim degan savolga
javob berar ekanmiz, O’zbekiston
-
ning “Tadbirkorlik faoliyatinining
erkinligi garantiyalari to’g’risida”dagi
qonunida “Tadbirkorlik subyektlari
tomonidan qonunchilikka rioya etib,
o’z riski va o’z mulkiy javobgarligi
asosida
daromad (foyda) olish
maqsadida
amalga oshiriladigan
tashabbuskorlik faoliyatidir”,
- deb
ko’rsatilganbni keltirib o’tmoqchimiz.
Ammo, foydali faoliyat bilan
shug’ullanuvchi jismoniy shaxs xar
doim ham tadbirkor bo’lavermaydi.
Masalan, qishloq joylarda yashovchi
honadonlarda oilaning onasi xar
kuni ertalab tandirda non yopishi va
shu yopilgan nondan ikki hil
maqsadda foydalanishi mumkin:
-
agar oila a’zolari bilan
birgalikda ertalab yopilgan issiq non
bilan nonushta qilishsa, onangiz
tadbirkor xisoblanmaydi;
- agar shu nonning bir qismini
yoki hammasini bozorga olb chiqib
sotsa, u tadbirkor hisoblanadi,
chunki uning maqsadi foyda olishdir.
Endi “tadbirkorlik” va “biznes”
tushunchalari orasidgi bog’liqlikni
ko’rib chiqadigan bo’lsak, “Biznes”
inglizcha so’z bo’lib “faoliyat”, “ish”
tushunchalarini
bildiradi.
Bozor
iqtisodiyoti rvojlanishining xozrgi
bosqichida “biznes” va “tadbirkorlik”
so’zlari sinonim so’zlarga aylanib
qolgan. Xulosa qilib aytadigan
bo’lsak, biznes
-
o’z mablag’lari yoki
qarzga olingan mablag’lar xisobiga
o’z riski va o’z mulkiy javobgarligi
asosi
da foyda olishga va o’z ishini
rivojlantirishga
qaratilgan
tashabbuskorlik
bilan
amalga
oshiriladigan iqtisodiy faoliyatidir,
deb aytish mumkin.
Sobiq
Sovet
Ittifoqida
iqtisodiyotni
boshqarishning
“ma’muriy
-
buyruqbozlik”
usuli
xukmron edi. KPSS Markaziy
Qo’miasi tomonidan mamlakatni
rivojlantirishning Direktivalari ishlab
chilardi va kontrol topshiriqlar
sifatida ittifoqdosh respublikalarga
ijro uchun tarqatilardi. Direktivani
bajarish jarayonida bozorda shu
maxsulotga talab umuman yo’q
bo’lsa ham, uni ishlab chiqarish
davom ettirilaberar edi. Natijada
1991 yilda sobiq SSSR bo’yicha
hech kimga kerak bolmagan 475
mlrd rubllik (o’sha paytda 1 dollar
60
6
ALFRAGANUS
xalqaro ilmiy jurnal
https://journals.afu.uz
ISSN: 2992 - 8974
№
2 (11). 2024
tiyin edi) maxsulotlar bazalar,
omborlar
va
magazinlar
peshtaxtalarida chang bosib yotib
qolgan edi.
O’sha davr
da mamlakatimizda
2 hil soliq, ya’ni 13 foizlik stavkada
to’lanadigan jismoniy shaxslar
daromad solig’i va 45 foizlik
stavkada to’lanadigan oborot solig’i
to’lanar edi va axamiyatli joyi
-uning
deyarli teng yarmi (22%) Ittifoq
byudjetiga yuborilar edi, xozir esa
to’laligicha mamlakatimiz ixtiyorida
qoladi.
Bozor
iqtisodi
sharoitiga
o’tilgach, iqtisodiyotning barcha
mulkchilik shakllarida teng xuquqlilik
asosida
tadbirkorlik
faoliyatini
amalga
oshirishga
keng
imkoniyatlar berildi. Natijada xar bir
tadbirkor bozorda talab katta bo’lgan
maxsulot turini ishlab chiqarishga
xarakat qiladi.
Mustaqillikning
birinchi
kunlaridan boshlab mamlakatimizni
jadal
rivojlantirishning
samarali
yo’nalishlarini aniqlash bo’yicha
amalga
oshirilgan
xarakatlar
natijasida yakka tadbirkorlik va
kichik biznesni jadal rivojlantirish
yo’li tanlab olindi, chunki ul
ar
quyidagi afzalliklarga egadir:
-
“Talab va taklif” qonuniga
rioya qilib, bozorning oxirgi paytda
paydo bo’ladigan talablariga tez va
aniq moslasha oladi;
-
maxalliy
va
ikkilamchi
xomashyodan maksimal foydalanib
bozorni turli-
tuman “mayda
-
chuyda”
ro’zg’or uchun zaruriy maxsulotlar
bilan ta’minlaydilar;
- kichik biznes subyektlarini
xarqanday
axoli
punktlarida
joylashtirish mumkin, chunki u ko’p
ishchi kuchi talab qilmaydi;
- ularni boshqarish oson;
- tez muddatlarda va kam xa-
rajatlar bilan yangi ish joylari yarata-
dilar;
-
mamlakatimizda sog’lom raqo-
batni faollashtiridhga yordam beradi.
Kichik biznesning yuqori sama-
radorligini e’tiborga olib. Mamlakati-
mizda doimiy ravishda uni rivojlan-
tirish va samaradorligini oshirishga
qaratilgan chora - tadbirlarni katta
e’tibor bilan amalga oshlrib kel-
moqda, natijada 2016 yilga kelib,
kichik biznes va yakka tadbirkor-
likning O’zbekiston Respublikasi
yalpi ichki maxsultidagi ulushi 56,2
foizga yetkazildi. Ammo, afsuski,
oxirgi paytlarda gurkirab rivojla-
nayotgan kichik biznes va yakka tad-
birkorlarning rivojlanish sur’atlari
turli sabablar salbiy ta’siri natijasida
keskin pasayib ketdi. Bu sabablar
qatorida O’zbekiston Respublikasi
Prezidentining 29.06.2018 yilda
qabul qilingan “O’zbekiston Respu-
blikasi soliq siyosatini takomil-
lashtirishning
Kontseptsiyasi
to’g’risida”gi Farmonini amalga
7
ALFRAGANUS
xalqaro ilmiy jurnal
https://journals.afu.uz
ISSN: 2992 - 8974
№
2 (11). 2024
oshirish jarayonida oldindan kutma-
gan holda, kichik biznes va xususiy
tadbirkorlikni rivojlantirish yo’lida
yangi kuchli to’siq paydo bo’ldi.
Buni quyidagicha tushuntirish
mumkin: Ma’lumki, biznesning ya-
gona maqsadi -
o’z faoliyatini
uzluksiz rivojlantirib oladigan foydasi
miqdorini surunkali oshirib borishdir,
ammo xozir amalda bo’lgan Soliq
Kontseptsiyasida
tadbirkorlikni
rivojlantirishga qaratilgan bir qator
samarali choralar bilan birga, xal qi-
luvchi axamiyatga ega bo’lgan,
zudlik bilan tuzatish lozim bo’lgan
muxim printsipial to’siqlar vujudga
keltirilgan. Masalan unda:
- yirik hamda kichik biznes
subyektlarining soliq yukining mi-
qdorini tenglashtirish talab etiladi va
bu hol maxalliy investorlarning kichik
biznesga hamda yakka tadbirkor-
likka qiziqishlarini susaytiradi;
- yana bir ahamiyati kattaroq
to’siq
- bu qollaniladigan soliqlarn-
ing biznesning maqomiga (yirik,
o’rta yoki kichik) qarab emas, balki
sotilgan
maxsulotning
yillik
aylanmasi miqdoriga bog’liq qilib
belgilanganligidir, ya’ni u ishlab
chiqarishni tobora rivojlantirib bor-
ishini rag’batlantirishga emas, balki
“tormozlash” ga sabab bo’lmoqda.
Ma’lumki,
kichik
biznes
subyektlari o’z ishlab chiqarishlari
xajmini doimiy ko’paytirib borishni
xoxlaydilar,
ammo
ishlab
chiqarishning xar qanday ko’payishi
soliqqa tortishning bir tizimidan soliq
yuki ko’proq bo’lgan va xisob
-kitob
ishlari murakkabroq bo’lgan keyingi
tizimiga o’tishni ko’zda tutadi, ya’ni
faoliyat yurituvchi kichik biznes
subyektlari aylanma (oboroti) sum-
malari miqdori oshishi natijasida mi-
qyosi (razmeri) va ishlovchilari soni
oshmasa ham “kichik biznes
subyekti” maqomini yo’qotadi. Na-
tij
ada tadbirkorlik sub’yektlari soliq
yukini oshirmaslik maqsadida o’z
aylanmalari summasining xaqiqiy
miqdorini noqonuniy yo’llar bilan
kam ko’rsatishga xarakat qilishga
majbur bo’lmoqdalar:
- aylanmaning bir qismini keyingi
xisobot davriga ko’chirishga;
- maxsulot sotishdan tushadigan
aylanmaning kassa apparati yoki
bank
orqali
rasmiylashtirmaslik
(naqd pulga sotish)ka;
- kichik korxona tasischisi agar
xozir qat’iy belgilangan soliq to’lab
turgan korxonasi quvvati 1 milliard
so’mdan oshib ketsa, uni quvvati 1
milliarddan kam bo’lgan birnecha
korxonalarga parchalab tashlash
yo’li bilan yashirishga majbur
bo’lmoqda. Amalda
shunday usul
qo’llanilganligini misol orqali isbotlab
berishimiz mumkin. Statistik ma’lu-
motga
ko’ra
yangi
Soliq
Kontseptsiyasi kuchga kirgan 2019
yilda O’zbekistonda 93 ming dona,
ya’ni oldingi yilga nisbatan 2 baravar
8
ALFRAGANUS
xalqaro ilmiy jurnal
https://journals.afu.uz
ISSN: 2992 - 8974
№
2 (11). 2024
ko’p yangi kichik biznes subyektlari
barpo etilgan. Ammo, ma’lumotda
keltirilgan yangi korxonalarnung
ko’pchiligi
yangidan
qurilgan
bo’lmay, balki soliqdan qochish
maqsadida bitta tasischi-tadbirkor
ixtiyorida qolgan holda, ishlab tur-
gan korxonalarni parchalab tashlash
natijasida paydo bo’lgan. Bu fikrni is-
botlash uchun quyidagi raqamlarni
keltjrishimiz mumkin. Yangi Soliq
Kontseptsiyasi kuchga kirmagan
2016 yilda kichik va yakka tadbirkor-
likning O’zbekiston yalpi ichki
maxsulotidagi ulushi 56,9 foizni
tash
kil etgan bo’lsa, 2019 yilda 54,2
foizgacha pasayib ketgan, ya’ni
kichik biznes subyektlari sonining
deyarli 2 baravar o’sishi, ularning
yalpi icki maxsulotdagi ulushini
tegishli ravishda o’sishiga olib
kelmadi, balki o’sish o’rniga 2,7
foizga pasayishiga olib keldi. Shu bi-
lan birga, 2016 yilda kichik va yakka
tadbirkorlik subyektlarida iqtisodi-
otda barcha ishlovchilarning 77
foizini tashkil etardi, ishlab chiqaril-
gan barcha sanoat maxsulotining
uchdan bir qismi va qishloq xo’jalik
maxsulotimimg 98 foizini ishlab
chiqargan edi. 2019 yilda soxada
ishlovchilar soni 2016 yilga nisbatan
deyarli o’zgarmay qolgan, ammo
yalpi ichki maxsulotidagi ulushi 2,7
foizga hasaygan. Bu ko’rsatkich
yuqorida
keltirilgan
fikrimizning
to’g’riligini isbotlab turibdi.
Xulosa.
Agar faoliyat yuritish-
ning eng samarali shakli bo’lgan
kichik
va
yakka
tadbirkorlik
subyektlarini rivojlantirish orqali
mamlakatimiz iqtisodiyotini yuksal-
tirishni xoxlar ekanmiz, quyidagi tad-
birlarni amalga oshirish maqsadga
muvofiq bo’lar edi:
-
maxalliy investorlarning o’z
mablag’larini kichik va yakka tad-
birkorlik subyektlarini tashkil etish va
kengaytirish uchun investitsiyalarga
sarflashlariga qiziqtirish maqsadida
shu subyektlarning soliq yukini
tenglashtirishga emas, balki ka-
maytirishga sharoit yaratilishi;
-
xo’jalik yurituvchi subyektlarga
“kichik biznes subyekti” maqomini
beruvchi kriteriy sifatida faqat
bitta -
“ishlovchilar soni” ko’rsat-
kichining o’zini qoldirib, ikkinchi
ko’rsatkichni, ya’ni ishlab chiqarilgan
“aylanma miqdori” ko’rsatkichini olib
tashlash lozim, shunda kichik va
yakka tadbirkorlik subyektlari doimiy
ravishda oladigan foydalari miqdo-
rini oshirib borish maqsadida o’z
faoliyatlari miq’yosiini surunkali ken-
gaytirib borishga, ya’ni xarqanday
aylanmadan cheklovlarsiz rivojlan-
ishga intiladi.
Yuqoridagi takliflarni amalga
oshirish iqtisodiyotimiz yuksalishini
tezlashtirishga va axolimiz fa-
rovonligini oshirishga muxim asos
bo’ladi.
9
ALFRAGANUS
xalqaro ilmiy jurnal
https://journals.afu.uz
ISSN: 2992 - 8974
№
2 (11). 2024
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi
-
Toshkent: G‘afur G‘ulom nashriyot
uyi 2020.- 640 b.
2.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 29.06.2018 yilda qabul qilingan
“O’zbekiston
Respublikasi
soliq
siyosatini
takomillashtirishning
Kontseptsiyasi to’g’risida”gi Farmoni;
3.
Soliqlar va soliqqa tortish. O‘quv qo‘llanma / U.To‘lakov, O.Maxmudov. 2021
yil,
–
365 bet.
4.
Налоговое право. Учебник (отв. ред. Е.Ю. Грачева, О.В. Болтинова) (3
-
е изд., перераб. и доп.).
-
"Проспект", 2020 г.
5.
Современные проблемы теории земельного права России: моногра-
фия (коллектив авторов; под общ. ред. д
-
ра юрид. наук, проф. А.П. Ани-
симова и д
-
ра юрид. наук, проф. А.Я. Рыженкова).
-
"Юстицинформ",
2024 г
Axborot manbalari
6. www.gov.uz
–
O‘zbekiston Respublikasi hukumat portali.
7. www.mf.uz
–
O’zbekiston Moliya vazirligi rasmiy sayti.
8. www.soliq.uz
–
O’zbekistonDavlat Soliq qo’mitasi rasmiy sayti
9. www.stat.uz
–
O’zbekiston Respublikasi Davlat Statistika agentligining
rasmiy sayti.
