10
ALFRAGANUS
xalqaro ilmiy jurnal
https://journals.afu.uz
ISSN: 2992 - 8974
№
2 (11). 2024
TUYCHIYEV
Zafar Nardanqulovich,
Farg‘ona davlat universiteti
mustaqil tadqiqotchisi
O‘ZBEK XALQI MADANIYATIDA SO‘FIYLIK G‘OYASINING ZAMONAVIY
IJTIMOIY-FALSAFIY JIHATLARI
Annotatsiya
Mazkur maqolada so‘fiylik g‘oyasi orqali O‘zbek xalq madaniyatida insoni
ma’naviy kamolotga erishish yollari
haqida fikr-mulohazalar keltirilgan. Shuningdek,
uning ijtimoiy-
falsafiy va axloqiy tamoyillari xalqning ma’naviy hayotida va milliy
madaniyatida chuqur o‘rin olganligiga
munosabat bildirilgan.
Kalit so‘zlar:
Modernizm, transformatsiyasi, sekulyarizm, aspekt, sadoqat,
zohidlik, tariqat, tasavvuf, zikr
, komillik, ta’limot, ma’rifat.
СОВРЕМЕННЫЕ СОЦИО
-
ФИЛОСОФСКИЕ АСПЕКТЫ ИДЕИ СУФИЗМА В
КУЛЬТУРЕ УЗБЕКСКОГО НАРОДА
Аннотация
В данной статье представлены мнения о путях достижения духовной зре
-
лости в узбекской народной культуре через идею суфизма. Высказывалось
также, что его социально
-
философские и нравственные принципы имеют глу
-
бокое место в духовной жизни и национальной культуре народа.
Ключевые слова:
модернизм, трансформация, секуляризм, аспект,
преданность, аскетизм, секта, мистика, воспоминание, совершенство, учение,
просвещение.
CONTEMPORARY SOCIO-PHILOSOPHICAL ASPECTS OF THE IDEA OF SU-
FISM IN THE CULTURE OF THE UZBEK PEOPLE
Abstract
This article presents opinions on the ways of achieving spiritual maturity in Uz-
bek folk culture through the idea of Sufism. It was also stated that its socio-philosoph-
ical and moral principles have a deep place in the spiritual life and national culture of
the people.
Key words:
modernism, transformation, secularism, aspect, devotion, asceti-
cism, sect, mysticism, remembrance, perfection, teaching, enlightenment.
11
ALFRAGANUS
xalqaro ilmiy jurnal
https://journals.afu.uz
ISSN: 2992 - 8974
№
2 (11). 2024
Kirish
(Introduction).
O‘zbekiston xalqining madaniyatida
so‘fiylik
g‘oyasining
ijtimoiy
-
madaniy transformatsiyasi mavzusi,
butun tarixiy davrlarda jamiyatning
ma’naviy, madaniy va ijtimoiy
rivojlanishini tushunishga yordam
beradi. So‘fiylik, odatda, ijtimoiy va
madaniy qadriyatlar bilan birgalikda
shakllangan
va
jamiyatning
ma’naviy hayotida muhim rol
o‘ynagan.
- Mavzuga oid adabiyotlarn-
ing tahlili (Literature review).
1. So‘fiylik g‘oyalari o‘zining
ma’naviy qiymatlari orqali ijtimoiy
hayotda ichki tasvirni va odamlar
orasidagi muammolarni hal qilishga
yordam beradi. So‘fiylik, ko‘pincha,
insonlarning ma’naviy rivojlanishi va
ichki kamolotiga yordam berishga
qaratiladi.
So‘fiylik
g‘oyalari
jamiyatda
ijtimoiy
barqarorlikni
ta’minlashda muhim rol
o‘ynaydi.
Ular, odatda, insonlarning bir-biri
bilan
yaqin
va
samimiy
munosabatlarni
o‘rnatish,
ziddiyatlarni tinchlik yo‘li bilan hal
qilishga ko‘maklashadi.
2. So‘fiylik madaniyatning bir
qismi bo‘lgan va o‘zining o‘zgacha,
noyob madaniy an’analarini va
ijtimoiy amallarni saqlab qolgan.
So‘fiylik
g‘oyalarining
transformatsiyasi,
madaniy
merosning qanday saqlanishini va
o‘zgarishlarini kuzatish imkonini
beradi. So‘fiylik g‘oyalari zamonning
o‘zgarishlari va jamiyatdagi yangi
ijtimoiy talablarga moslashishga
intiladi. Bunday transformatsiya,
g‘oyalarning zamon bilan qanday
munosabatda bo‘lishini va ularning
jamiyatga qanday ta’sir ko‘rsatishini
ko‘rsatadi.
3. So‘fiylik g‘oyalarining ijtimoiy
transformatsiyasida, ularning eski
modellariga qarshilik ko‘rsatish va
yangi ijtimoiy formatlarning paydo
bo‘lishi mumkin. Bu o‘zgarishlar,
jamiyatdagi
yangi
ijtimoiy
standartlarning
shakllanishini
ko‘rsatadi. Ushbu ijti
moiy-falsafiy
xulosalar,
so‘fiylik
g‘oyasining
jamiyatdagi o‘rni va unga bo‘lgan
munosabatlarni
tushunishga
yordam beradi.
4. So‘fiylik, u o‘z vaqtida
Islomdagi ichki ma’naviy va ruhiy
yo‘nalishlardan biri sifatida keng
tarqalgan bo‘lsa
-da, zamonaviy
globallashuv va sekulyarizmning
ta’siri bilan ko‘plab o‘zgarishlarga
duch kelgan. So‘fiylik, Islomning
birinchi asrlarida paydo
bo‘lgan
bo‘lib, u axloqiy va ruhiy
o‘zgarishlarga
erishishga
yo‘naltirilgan. So‘fiylikning maqsadi
insonning ishtiyoq va intilishlarini
o‘sish va ma’naviy kamolga
yetkazishdir. So‘fiylik ta’limoti Islom
jamiyatining ma’naviy hayotida
muhim o‘rin tutadi va
uning
12
ALFRAGANUS
xalqaro ilmiy jurnal
https://journals.afu.uz
ISSN: 2992 - 8974
№
2 (11). 2024
ta’limotlari, amallari va uslublari
doimiy ravishda taraqqiy etgan.
5.
Zamonaviylik
va
sekulyarizmning
taraqqiyoti,
dunyoviy
yondoshuvlarning
kuchayishi bilan birga, tasavvufning
ijtimoiy va madaniy roli o‘zgargan.
Sekulyarizm, ya’ni din va davlatning
ajratilishi, dunyoviy qarorlar qabul
qilishda dinning ta’sirini cheklayd
i.
Bu, o‘z navbatida, tasavvufning
ijtimoiy pozitsiyasiga ham ta’sir
ko‘rsatgan.
Sekulyarizmning
taraqqiyoti natijasida so‘fiylikning
mazmun va amallari ko‘pincha
ko‘ngildan chiqqan va ijtimoiy
hayotdagi o‘rni kamaygan.
6.
Modernizmning
ishlab
chiqargan
yangiliklari
va
globallashuv jarayonlari so‘fiylik
ta’limotlarini yangi konteksta ko‘rib
chiqishni talab qilmoqda. Islomdagi
modernizatsiya,
shariat
va
tasavvufning
muammolari
va
ularning ijtimoiy rivojlanish bilan
qanday
muomalada bo‘lishi mavjud.
So‘fiylik ta’limoti, aynan zamonaviy
sharoitlarda, axloqiy va ma’naviy
idoralarini mustahkamlashda muhim
rol o‘ynashi mumkin. Islomning
madaniy va ma’naviy jihatlarini
qayta tiklash, so‘fiylik va modernizm
o‘rtasidagi muvozanatni
saqlash
imkonini yaratadi. Ushbu nuqtalarni
hisobga olib, so‘fiylikning zamonaviy
ijtimoiy va falsafiy mavqeini tahlil
qilish mumkin. Sekulyarizm va
modernizmning ta’siri bilan birga,
so‘fiylikning o‘zgarishi va yangi
shart-sharoitlarga
moslashishi
ijtimoiy hayotdagi ma’naviy va
axloqiy
masalalarga
e’tiborni
yanada oshirishga yordam beradi.
7. O‘rta Osiyoda tasavvufning
taraqqiyoti va O‘zbekiston xalq
madaniyatidagi o‘rni juda muhim.
Xoja Ubaydulloh Ahrorning “Alloh
taolo menga pok shariatni yoyish va
Islom millatini qo‘llab
-quvvatlashni
iroda
qildi”
degan
iborasi
tasavvufning Islom shariatini yoyish
va Islom dinini mustahkamlashga
qaratilganligini ko‘rsatadi. Buni
shariat va tariqatning bir-biri bilan
bog‘liq
ekanligini,
ularning
maqsadlari bir-
biri bilan uyg‘unligini
ko‘rsatadi.
8. Axloq so‘zi insonning xulq
-
atvorini
belgilaydi
va
Islom
axloqining asosiy manbalari Qur’on
va sunnatdir. Axloqdagi qadriyatlar
insonning ma’naviy va ijtimoiy
jihatdan yuksalishini ta’minlaydi.
Islomda
axloq
va
odobning
muhimligi shundaki, ular insonning
ichki
dunyosi
va
tashqi
munosabatlari o‘rtasida muvofiqlikni
ta’minlaydi.
Odob
so‘zi,
o‘z
navbatida,
nafsning
kamolotga
yetganligini, uning intizomliligi va
xayrda
ekanligini
ko‘rsatadi.
So‘fiylikda odob va axloqning
ahamiyati
yuqori
baholanadi.
So‘fiylar
orasida “tasavvuf –
xulqdir,
13
ALFRAGANUS
xalqaro ilmiy jurnal
https://journals.afu.uz
ISSN: 2992 - 8974
№
2 (11). 2024
kimning go‘zal xulqi ziyoda bo‘lsa,
tasavvufi ham ziyoda bo‘ladi” degan
gap tartib qilingan. Bu tasavvufning
axloqiy va ma’naviy kamolotga
bo‘lgan
munosabatini
yaqqol
ko‘rsatadi.
9. O‘rta Osiyoda tasavvuf
madaniyatning bir qismi sifatida
shakllangan. So‘fiylik rituallari,
yoshlar
o‘rtasidagi
ijtimoiy
munosabatlar va axloqiy qadriyatlar
bu
madaniyatning
asosiy
elementlaridir.
So‘fiylarning
yozishlari va ta’limotlari odamlarning
ma’naviy
o‘sishini
qo‘llab
-
quvvatlashga qaratilgan. Ular o‘z
o‘rnida
axloq
va
odobni
mustahkamlash uchun turli usullar
va ta’limotlar taklif qilishgan.
10. O‘rta Osiyoda tasavvufning
taraqqiyoti va O‘zbekiston xalq
madaniyatidagi o‘rni, shubhasiz,
ijtimoiy va ma’naviy hayotda muhim
rol o‘ynadi. Tasavvufning axloq va
odobga
bo‘lgan
yondashuvi,
odamlarning ma’naviy o‘sishini
qo‘llab
-quvvatlaydi va buning orqali
Islom madaniyatiga hissa qo‘shadi.
Bu munosabatlar xalqnin
g ma’naviy
va ijtimoiy hayotida ulug‘vor o‘rin
tutadi.
11. So‘fiylik g‘oyalari, qonun
-
qoidalardan ko‘ra, insonning ruhiy
va ma’naviy rivojlanishini birinchi
o‘ringa qo‘yadi. Zamonaviy ijtimoiy
sharoitlarda
bu
g‘oyalar
odamlarning
ichki
olamlarini
tushunish va ma’naviy sabr
-toqatni
oshirishga yordam berishi mumkin.
So‘fiylikda insonlarning bir
-birlariga
muhabbat
va
hurmat
bilan
munosabatda bo‘lishlari ta’riflanadi.
Bu g‘oya zamonaviy ijtimoiy muhitda
ijtimoiy hamjihatlik va mo‘yinchilikni
qo‘llab
-quvvatlash uchun muhimdir.
12. So‘fiylik adolat va tinchlikni
kuchaytirishga
yordam
beradi.
Zamonaviy jamiyatda tenglik va
adolatni ta’minlashda, shuningdek,
ijtimoiy zo‘ravonlik va keraksiz
qarashlarga qarshi turishda bu
g‘oyalar ahamiyatli bo‘lishi mumkin.
13. So‘fiylik tabiat va uning
elementlariga
alohida
e’tibor
qaratadi.
Zamonaviy
ekologiya
masalalarida tabiatga muhabbat va
ehtiyotchilik ko‘rsatish kerakligi
bo‘yicha so‘fiylikning ta’siri sezilarli
bo‘lishi mumkin. So‘fiylik, shaxsiy
ma’naviy rivojlanish
bilan birga
ijtimoiy mas’uliyatni ham ta’riflaydi.
-
Та
dqiqot metodologiyasi
(Research
Methodology).
Tasavvuf
O‘rta Osiyoda milliy
ma’naviyatni rivojlantirishda o‘ziga
xos rol o‘ynagan. Bu jarayon nafaqat
diniy, balki ijtimoiy hayotga ham
chuqur
ta’sir
ko‘rsatgan.
So‘fiylikdagi insoniy poklik va
axloqiy tarbiya g‘oyalari milliy
o‘zlikning ajralmas qismidir, chunki
ular
nafaqat
shaxsga,
balki
jamiyatga ham ma’naviy yuksalish
yo‘lini
ko‘rsatgan.
Tasavvuf
14
ALFRAGANUS
xalqaro ilmiy jurnal
https://journals.afu.uz
ISSN: 2992 - 8974
№
2 (11). 2024
insoniyatning foniy hayotdan boqiy
hayotga
bo‘lgan
qarashini
anglashga yordam bergan va bu
g‘oyalar o‘zbek xalqining milliy
qadriyatlari
va
o‘zligini
shakllantirishda
asosiy
yo‘nalishlardan biriga aylangan.
Shunday qilib, so‘fiylik g‘oyalari
o‘zbek xalqining milliy o‘zligini
shakllantirishda va ma’naviy
-axloqiy
qadriyatlarini
mustahkamlashda
muhim ahamiyatga ega bo‘lib, bu
qadriyatlar hozirgi kunda ham
dolzarb
hisoblanadi.
Shayx
Muhammad
Sodiq
Muhammad
Yusuf tasavvufni sunniy tasavvuf va
falsafiy tasavvufga ajratadi. U ochiq
yozadi: “Hozirgi kunimizda bu
masala bizning diyorimizda unut
bо‘lgan edi. Shuning uchun boshqa
bir tortishuvli masalalar qatori
vahdatul vujudni qayta maydonga
chiqishini istamas edik. Men
о‘zim
bu masalani birovning esiga tushib
qolishini aslo istamas edim. Bu ma-
saladan xabardor birodarlarga ham
uni q
о‘zg‘almaslik kerakligini aytib
yurar edim” [
1, 204].
Та
hlil va natijalar (Analysis
а
nd results).
Mujohida
–
nafsni
mahv etishga qat’iy intilish, tanga
mashaqqatni ravo ko‘rib, ma’naviyat
uchun jihod, ya’ni tangga kirish va
g‘alaba qilish, demak, Manna
shunday jiddu jahd, shiddatli ruhiy
iztiroblarda keyin solik Haq jamolini
mushohida
eta
boshlaydi,
mushohida (ko‘rish) esa o‘z
navbatida
g‘ayb
pardalarning
ochilib, ilohiy sirlarining kashf
etilishiga yo‘l ochadi –
mukoshifa
martabasi hosil bo‘ladi»
[2, 30-31].
Х
ulosa va takliflar (Conclu-
sion/Recommendations).
So‘fiylik
insonlar o‘rtasida bag‘rikenglik,
mehr-shafqat
va
birdamlikka
asoslangan. Bu esa o‘zbek
jamiyatidagi ijtimoiy muvozanat va
hamjihatlikka
muhim
hissa
qo‘shgan. Milliy o‘zlikning bir qismi
sifatida
o‘zbek
xalqining
madaniyatidagi
bag‘rikenglik
tamo
yili
so‘fiylik
g‘oyalaridan
oziqlangan.
Hazrati
Ahmad
Yassaviy va Bahouddin Naqshband
kabi mashhur so‘fiylar o‘z asarlari
orqali o‘zbek xalqining ma’naviy
kamoloti va axloqiy qadriyatlariga
katta ta’sir ko‘
rsatgan.
Zamonaviy jamiyatda shaxsiy
va ijtimoiy mas’uliyatni oshirishda bu
g‘oyalar muhim rol o‘ynashlari
mumkin. Bu aspektlarni tahlil qilish,
so‘fiylik g‘oyasining zamonaviy
O‘zbekistondagi
ijtimoiy
-falsafiy
jihatlarini
yanada
chuqurroq
tushunishga yordam beradi.
15
ALFRAGANUS
xalqaro ilmiy jurnal
https://journals.afu.uz
ISSN: 2992 - 8974
№
2 (11). 2024
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1
Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф. Тасаввуф ҳақида тасаввур. –
Т.: “Мовароуннаҳр”, 2004. –
204-
б.
2.
Комилов Н. Тасаввуф ёки комил инсон ахлоқи. Биринчи китоб. Тош-
кент: Ёзувчи, 1996. 30
-31-
бет.
