71
ALFRAGANUS
xalqaro ilmiy jurnal
https://journals.afu.uz
ISSN: 2992 - 8974
№
2 (11). 2024
TUROBJANOV
Murodjon Maxammadjanovich
Alfraganus university bosh
mutaxassisi
e-mail: t_murodjon@mail.ru
ORCID: 0009-0005-3701-3184
YASHIL IQTISODIYOT VA TABIIY EKOTIZIMLAR
Annotatsiya.
Ushbu maqolada tabiiy resurslar samaradorligi BRIKS
mamlakatlarida 1990 yildan 2021 yilgacha moliyaviy rivojlanish, qayta tiklanadigan
energiya, tadqiqot va ishlanmalar va globallashuv sharoitida yashil o'sishga ta'sir
qiladimi yoki yo'qligini o'rganadi. So'nggi bir necha yil ichida tabiiy resurslar
samaradorligi va yashil iqtisodiyot tobora ortib borayotganligi tahkik etilgan.
Kalit so‘zlar:
tabbiy resurslar, yashil iqtisodiyot, barqaror urbanizatsiya,
global barqarorlik, uglerod chiqindilari, qishloq xujaligida tabiiy ekotizim.
ЗЕЛЕНАЯ ЭКОНОМИКА И ЕСТЕСТВЕННЫЕ ЭКОСИСТЕМЫ
Аннотация
.
В данной статье рассматривается, влияет ли эффектив-
ность использования природных ресурсов на зеленый рост в странах БРИКС в
период с 1990 по 2021 год, принимая во внимание финансовое развитие, воз-
обновляемые источники энергии, научные исследования и разработки, а также
глобализацию. За последние несколько лет наблюдается рост исследований в
области эффективности использования природных ресурсов и зеленой эконо-
мики.
Ключевые слова:
природные ресурсы, зеленая экономика, устойчивая
урбанизация, глобальная устойчивость, выбросы углерода, естественные эко-
системы в сельском хозяйстве.
GREEN ECONOMY AND NATURAL ECOSYSTEMS
Annotation
. This paper examines whether natural resource efficiency affects
green growth in the BRICS countries from 1990 to 2021, taking into account financial
development, renewable energy, research and development, and globalization. It is
found that natural resource efficiency and green economy have been increasing
steadily in the past few years.
Keywords:
natural resources, green economy, sustainable urbanization,
global sustainability, carbon emissions, natural ecosystem in agriculture.
72
ALFRAGANUS
xalqaro ilmiy jurnal
https://journals.afu.uz
ISSN: 2992 - 8974
№
2 (11). 2024
Kirish.
Butun dunyo mamla-
katlari tabiiy resurslardan samarali
foydalanish va yashil iqtisodiyotda
muammolarga duch kelmoqda. Bu
muammolarga yashil tashabbuslar
uchun
moliyalashtirishga
che-
klangan
kirish,
yetarlicha
in-
fratuzilma va texnologiyalar hamda
iqtisodiy rivojlanish uchun raqo-
batdosh ustuvorlik kiradi. Natija
yashil iqtisodiyotni rag'batlantirish
uchun ko'p manfaatdor tomonlarn-
ing hamkorliklarini osonlashtirish
uchun iste'mol va ishlab chiqarish
modellarini barqaror o'zgartirish
qo'llab-quvvatlanishini tushuntiradi.
Bundan tashqari, yashil may-
donlarning tavakkalchilik va daro-
madlilik profillari mavjud xususiy
moliyalashtirish mexanizmlari bo'yi-
cha an'anaviy tarmoqlardan farq qi-
ladi. Butun dunyo mamlakatlaridagi
siyosatchilarga yashil oʻsish orqali
barqaror rivojlanishni taʼminlash
uchun tabiiy resurslardan samarali
foydalanish, qayta tiklanadigan en-
ergiya manbalari, yerdan barqaror
foydalanish amaliyoti, barqaror ur-
banizatsiya va yashil texnologiya-
larni qabul qilishni ragʻbatlantirish
taklif etiladi.
Yashil o'sish iqtisodiy o'sish va
rivojlanishni rag'batlantirishni angla-
tadi, shu bilan birga butun hayot
omon qolishi bog'liq bo'lgan ekotizim
va resurslarni saqlab qoladi (Chen
va boshq., 2023). Shaharlar yashil
iqtisodiyot va global barqarorlik
uchun resurslardan samaraliroq
bo'lishi kerak. Iqtisodiy faoliyatga ya-
qinligi natijasida ular samaradorlik
va texnologik innovatsiyalarni olib
kelishi, resurslar va energiya sarfini
kamaytirishi va iste'molchilarning
tanlovi va barqarorligini oshirishi
mumkin. Hukumatlar yashil iqti-
sodiyotdan barqaror sektorlarga,
jumladan,
toza
texnologiyalar,
sanoat, qayta tiklanadigan energiya,
suv,
transport,
chiqindilarni
boshqarish, yashil qurilish, barqaror
qishloq xoʻjaligi va oʻrmon ishlab
chiqarishga yoʻnaltirilgan siyosa
t, in-
vestitsiyalar
va
xarajatlarni
shakllantirish va yoʻnaltirish uchun
foydalanishi mumkin. Yashil iqti-
sodiyot past uglerod chiqindilari,
resurslar samaradorligi va ijtimoiy
inklyuzivlik bilan tavsiflanadi: resurs-
lar g'oyaning markaziy o'rinni egal-
laydi va ularni standart birliksiz o'l-
chash qiyin. Shunga qaramay, in-
soniyat harakatlarining iqlimga sezi-
larli ta'sirini baholash uchun at-
mosferaga chiqarilgan CO2 emis-
siyasining bir tonna ekvivalenti
mavjud. Iqlim o'zgarishi bo'yicha
ilmiy munozaralarga kelsak, ushbu
yagona umumiy til elementi va
standarti
modellarning
paydo
bo'lishiga hissa qo'shdi, bu mamla-
katlar o'rtasida almashishi mumkin
bo'lgan stsenariylar va ko'rsatmalar
korpusiga olib keldi .
73
ALFRAGANUS
xalqaro ilmiy jurnal
https://journals.afu.uz
ISSN: 2992 - 8974
№
2 (11). 2024
Yashil iqtisodiyot past uglerodli,
resurslardan tejamkor va ijtimoiy
inklyuziv sifatida tavsiflanadi. Yashil
iqtisodiyotda ish bilan bandlik va
daromadning o'sishi uglerod chi-
qindilari va ifloslanishini kamaytirish,
energiya va resurslar samaradorlig-
ini oshirish, shuningdek, biologik
xilma-xillik va ekotizim xizmatlarin-
ing yo'qolishining oldini olish im-
konini beruvchi iqtisodiy faoliyat, in-
fratuzilma va aktivlarga davlat va
xususiy investitsiyalarni jalb qilish
orqali amalga oshiriladi. Bugungi
kunda global miqyosda ekologik
muammolarning keskinlashuvi va
iqlim oʼzgarishi sababli yashil iqti-
sodiyotga oʼtish dolzarb masalaga
aylandi. Yashil iqtisodiyot nafaqat
iqtisodiy rivojlanishni taʼminlash,
balki tabiiy resurslarni muhofaza qi-
lish
va
ekologik
xavfsizlikni
saqlashga yoʼnaltirilgan. Tabiiy
ekotizimlar esa yashil iqtisodiyotning
asosiy negizi boʼlib, inson va tabiat
oʼrtasidagi muvozanatni taʼminlaydi.
Yashil iqtisodiyot
—
bu iqtisodiy
oʼsishni ekologik barqarorlik bilan
uygʼunlashtiruvchi iqtisodiy mod-
eldir. Uning asosiy maqsadi tabiiy
resurslardan oqilona foydalanish,
chiqindilarni kamaytirish va at-
mosferaga
zararli
moddalar
chiqarilishini qisqartirishdan iborat.
Yashil iqtisodiyot faoliyati qayta ti-
klanadigan energiya manbalaridan
foydalanish,
ekologik
toza
texnologiyalarni joriy etish va chi-
qindilarni
qayta
ishlashga
asoslangan.
Yashil iqtisodiyotning asosiy
tamoyillari quyidagilardan iborat:
▪
Ekologik barqarorlik
—
tabi-
atga minimal zarar keltirishni taʼmin-
lash.
▪
Iqtisodiy oʼsish va ijtimoiy fa-
rovonlik
—
inson salomatligi va tur-
mush sifatiga ijobiy taʼsir koʼrsatu-
vchi rivojlanish.
▪
Tabiiy resurslardan oqilona
foydalanish
—
qayta tiklanmaydigan
resurslarni tejash va qayta tiklanadi-
gan manbalardan foydalanish.
▪
Chiqindilarni kamaytirish va
qayta ishlash
—
chiqindilarni mini-
mallashtirish va ulardan qayta ishlab
chiqarish maqsadida foydalanish.
▪
Iqlim oʼzgarishini kamaytirish
—
uglerod izini qisqartirish va qayta
tiklanadigan energiyadan keng foy-
dalanish.
Ushbu yashil investitsiyalar
maqsadli davlat xarajatlari, siyosat
islohotlari va soliqqa tortish va tart-
ibga solishdagi o'zgarishlar orqali
faollashtirilishi va qo'llab-quvvatlani-
shi kerak. Birlashgan Millatlar Tash-
kiloti Atrof-muhit, tabiiy kapitalni mu-
him iqtisodiy aktiv va ijtimoiy
manfaatlar
manbai
sifatida
tushunadigan
rivojlanish
yo'lini
targ'ib qiladi, ayniqsa turmushi tabiiy
resurslarga bog'liq bo'lgan kam-
bag'al odamlar uchun. Yashil
74
ALFRAGANUS
xalqaro ilmiy jurnal
https://journals.afu.uz
ISSN: 2992 - 8974
№
2 (11). 2024
iqtisodiyot tushunchasi barqaror
rivojlanishning o‘rnini bosmaydi,
balki butun Osiyo va Tinch okeani
mintaqasida iqtisodiyot, investitsiya-
lar, kapital va infratuzilma, bandlik
va malakalarga hamda ijobiy ijtimoiy
va ekologik natijalarga yangi e’ti-
borni yaratadi.
Dunyoning koʼplab mamla-
katlari yashil iqtisodiyotga oʼtish
yoʼlida strategiyalar ishlab chiqib,
ularni amaliyotga tadbiq etmoqda.
Jumladan, Yevropa Ittifoqi yashil
bitim orqali uglerod chiqindilarini ka-
maytirish va qayta tiklanadigan en-
ergiya manbalarini kengaytirishga
qaratilgan chora-tadbirlarni amalga
oshirmoqda. Barqaror rivojlanish
uchun yashil iqtisodiyot, barqaror
iste'mol va ishlab chiqarish va
resurslar samaradorligining o'rni:
Barqaror iste'mol va ishlab chiqarish
jarayonlar va mahsulotlarning butun
hayoti davomida resurslarni iste'mol
qilish, chiqindilarni ishlab chiqarish
va chiqindilarni kamaytirish uchun
ishlab chiqarish jarayonlari va
iste'mol
amaliyotlarini
takomil-
lashtirishga
qaratilgan
bo'lsa,
Resurs samaradorligi jamiyatga
resurslar va emissiya qiymatini ka-
maytirish va etkazib berish usullarini
nazarda tutadi. ishlab chiqarilgan
chiqindilar, mahsulot yoki xizmat
birligi uchun. Yashil iqtisodiyot in-
vestitsiyalar, bandlik va malakalarga
asosiy e'tibor qaratgan holda
barqaror iqtisodiy o'sish uchun mak-
roiqtisodiy yondashuvni ta'minlaydi.
Tabiiy ekotizimlar
—
bu yer,
suv, havo va biologik xilma-xillikdan
iborat murakkab tizimlar boʼlib, ular
inson hayoti va iqtisodiyot uchun za-
rur resurslarni taʼminlaydi. Ekotizim-
lar iqlimni barqarorlashtirish, tuproq
unumdorligini saqlash va suv
zaxiralarini boshqarish kabi muhim
xizmatlarni
amalga
oshiradi.
Shuningdek, ular biologik xilma-xilli-
kni saqlash va tabiatdagi ekologik
muvozanatni taʼminlashda muhim
ahamiyat kasb etadi.
Tabiiy
ekotizimlarni
asrab-
avaylash
yashil
iqtisodiyotning
muvaffaqiyatli rivojlanishi uchun
asosiy omildir. Inson faoliyatining
atrof-
muhitga salbiy taʼsirini mini-
mallashtirish uchun ekotizimlarni
muhofaza qilish dolzarb masala
boʼlib qolmoqda.
Tabiiy ekotizimlar
—
bu yer,
suv, havo va biologik xilma-xillikdan
iborat murakkab tizimlar boʼlib, ular
inson hayoti va iqtisodiyot uchun za-
rur resurslarni taʼminlaydi. Ekotizim-
lar iqlimni barqarorlashtirish, tuproq
unumdorligini saqlash va suv
zaxiralarini boshqarish kabi muhim
xizmatlarni
amalga
oshiradi.
Shuningdek, ular biologik xilma-xilli-
kni saqlash va tabiatdagi ekologik
muvozanatni taʼminlashda muhim
ahamiyat kasb etadi.
75
ALFRAGANUS
xalqaro ilmiy jurnal
https://journals.afu.uz
ISSN: 2992 - 8974
№
2 (11). 2024
Yashil iqtisodiyot va tabiiy
ekotizimlar oʼzaro uzviy bogʼliqdir.
Yashil
iqtisodiyotning
samarali
rivojlanishi tabiiy ekotizimlarning
yaxlitligini
saqlashga
bogʼliq.
Quyidagi omillar ushbu bogʼliqlikni
taʼminlaydi:
Yashil iqtisodiyot va tabiiy
ekotizimlar
oʼrtasidagi
oʼzaro
bogʼliqlikni taʼminlash nafaqat iqti-
sodiy barqarorlikka, balki atrof-mu-
hitni muhofaza qilishga ham xizmat
qiladi. Bu bogʼliqlikni mustahkam-
lash uchun iqtisodiy faoliyatni
ekologik talablarga muvofiq rav-
ishda tashkil etish zarur.
Yashil iqtisodiyot bo'yicha
joriy
ishning
uchta
asosiy
yo'nalishi:
1) Mintaqaviy, submintaqaviy
va milliy forumlar orqali barqaror iqti-
sodiy o'sish uchun makroiqtisodiy
yondashuvni targ'ib qilish.
2) Yashil moliya, texnologiya va
investitsiyalardan
foydalanishga
asosiy e'tiborni qaratgan holda
Yashil iqtisodiyot yondashuvlarini
namoyish qilish
3) Yashil iqtisodiyotga o'tishni
qo'llab-quvvatlash uchun makroiqti-
sodiy siyosatni ishlab chiqish va
asosiy oqimga kiritish nuqtai nazari-
dan mamlakatlarni qo'llab-quvvat-
lash
Yashil iqtisodiyotning asosiy
yondashuvi qanday bo'lishidan qat'i
nazar, u iqtisodiy va ekologik
siyosatni iqtisodiy o'sishning yangi
manbalari imkoniyatlarini ko'rsa-
tadigan tarzda birlashtirish muhim-
ligini ta'kidlaydi, shu bilan birga ta-
biiy aktivlarning sifati va miqdoriga
barqaror bo'lmagan bosimni oldini
oladi. Bu soliqlar, subsidiyalar va
savdo sxemalari kabi iqtisodiy
vositalardan tortib, tartibga solish
siyosati, jumladan standartlarni bel-
gilash, ixtiyoriy yondashuvlar va ax-
borot bilan ta'minlash kabi iqtisodiy
bo'lmagan
chora-tadbirlargacha
bo'lgan
chora-tadbirlar
aralashmasini o'z ichiga oladi.
Global tanazzuldan eng yomon
ta'sirlangan mamlakatlar o'zlarining
so'nggi baholarida yashil ish o'rinlari
va o'sishni ta'kidlaydilar. Energetika
sohasini qamrab oluvchi baholash-
lar keng tarqalgan bo'lib, qayta ti-
klanadigan energiya manbalari va
energiya samaradorligiga qaratil-
gan. Bundan tashqari, birlamchi va
qazib olish tarmoqlariga qaram bo'l-
gan mamlakatlar ham tabiiy resurs-
lardan samarali foydalanishga e'ti-
bor qaratishadi.
Samarali baholash milliy yoki
mintaqaviy qarorlar qabul qilish ja-
rayonining markazida yashil iqti-
sodiyot strategiyasini talab qiladi.
Hozirgi vaqtda baholashlar muay-
yan, lekin umuman tor sohalarda,
masalan, qayta tiklanadigan ener-
giya ulushining ortishi, yashil davlat
xaridlari yoki yashil ish o'rinlari bilan
76
ALFRAGANUS
xalqaro ilmiy jurnal
https://journals.afu.uz
ISSN: 2992 - 8974
№
2 (11). 2024
bog'liq bo'lgan siyosat masalalarini
hal qiladi. Umuman olganda, iqti-
sodiy siyosatni yuritish uchun
baholashlar, hatto strategik xilma-
xillik ham qanday qo'llanilishi aniq
emas. Agar yashil iqtisodiyot mam-
lakatning ishlab chiqarish va iste'mol
qilish, savdo qilish va boshqarish
usullarini o'zgartirish bilan bog'liq
bo'lsa, unda baholash iqtisodiy va
siyosiy
strategiyalarning
chekkalarida emas, balki markazida
bo'lishi kerak.
Bugungi kunda butun dunyoda
o’tkazilib kelinayotgan konfer-
ensiyasining ikkinchi asosiy mavzusi
- iqtisodiyotni yashillashtirish: atrof-
muhitni iqtisodiy rivojlanishga mos-
lashtirish.
Ushbu
maqolaning
maqsadi ham yashil iqtisodiyot va
resurslar samaradorligi bilan bog'liq
baholashlarning hozirgi holatini
ko'rib
chiqishdir.
Bu
umumiy
Yevropa va O’rta Osiyo davlatlari
hisobotlari va baholash jarayonlari
uchun asos yaratishga yordam be-
radi va atrof-muhitni yaxshilash
uchun markaziy bo'lgan ushbu keng
qamrovli tushunchalar doirasida
mintaqada insonlarning tabiatga
bo’lgan munosabatlarini o’zgar-
tirishga va tabiatni asrashda barcha
insonlar birdek mas’ul ekanligini
tushunishda yordam beradi.
Xulosa.
Yashil iqtisodiyot va ta-
biiy ekotizimlar oʼrtasidagi inte-
gratsiya iqtisodiy rivojlanish bilan
birgalikda
ekologik
xavfsizlikni
taʼminlaydi. Barqaror rivojlanishga
erishish uchun yashil texnologiya-
larni keng joriy qilish va tabiiy resurs-
larni
asrab-avaylash
muhim
ahamiyatga ega. Inson va tabiat
oʼrtasidagi muvozanatni saqlash
barqaror kelajakning kafolatidir.
Shuningdek,
yashil
iqti-
sodiyotga oʼtish atrof
-muhit muhofa-
zasi bilan birgalikda ijtimoiy va iqti-
sodiy barqarorlikni taʼminlaydi. Bu
jarayonda yangi ish oʼrinlari yarati-
lishi, aholining ekologik madaniyatini
oshirish va innovatsion yechimlarn-
ing tadbiq etilishi muhim ahamiyat
kasb etadi. Davlat siyosati, xususiy
sektor ishtiroki va jamoatchilikning
faol ishtiroki bilan yashil iqtisodiyot-
ning amaliy rivojlanishiga erishish
mumkin. Barqaror kelajak uchun ta-
biat va iqtisodiyot oʼrtasidagi mu-
vozanatni saqlash asosiy vazifadir.
Atrof-muhitni saqlab qolish va
uning afzalliklaridan foydalanishni
davom ettirish uchun biz atrof-mu-
hitdan olinadigan material miqdori
kamayishi kerak. Bunga erishish
uchun mahsulot va xizmatlarni ish-
lab chiqarish va iste'mol qilishni
o'zgartirish kerak. Iqtisodiyotimizni
yashillashtirish kerak. Yashil iqti-
sodiyot - bu jamiyat farovonligi va
atrof-muhitni hisobga olgan holda
mahsulot va xizmatlarni tanlaydigan
iqtisodiyot. Ushbu atamaning bir
nechta ta'riflari mavjud, ammo u
77
ALFRAGANUS
xalqaro ilmiy jurnal
https://journals.afu.uz
ISSN: 2992 - 8974
№
2 (11). 2024
odatda ishlab chiqarish va iste'mol
qiladigan iqtisodiyotni anglatadi.
ADABIYOTLAR
1.
O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2019 yil 4-
oktabrdagi “2019 —
2030-
yillar davrida O‘zbekiston Respublikasining “yashil” iqtisodiyotga o‘tish
strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PQ
-4477 Qarori.
2.
Порфирьв Б.П.,”Зеленая” экономика: реалии, перспективы и пределы
роста.
- M
. Карнеги, 2013.
3.
Karimov S. “Yashil” iqtisodiyot: nazariya va amaliyot. Toshkent: Iqtisodiyot
nashriyoti. 2021.
4. World Bank. The Role of Green Investments in Emerging Economies.
Washington, D.C. 2023.
5. www.unep.org - Birlashgan Millatlar Atrof-muhit dasturining rasmiy sayti
