83
ALFRAGANUS
xalqaro ilmiy jurnal
https://journals.afu.uz
ISSN: 2992 - 8974
№
2 (11). 2024
NURMATOV
Bobir Abdusattorovich
Farg‘ona davlat universiteti
tadqiqotchisi
е
-mail:
bobirnurmatov724@gmail.com
ORCID: 0009-0001-6120-7801
SAYFIDDIN QUTUZ MEROSINING IJTIMOIY-FALSAFIY TAHLILI VA
VATANPARVARLIK QADRIYATLARI TIZIMIDA TUTGAN O‘RNI
Annotatsiya.
Insoniyat tarixida shunday shaxslar bo‘lgan va borki, ularn-
ing faoliyati nafaqat o‘z davrining geosiyosiy muhitiga, balki keyingi avlodlarn-
ing dunyoqarashi, ijtimoiy ong va milliy xotirasiga ham bevosita ta’sir
ko‘rsatgan.
Kalit soʻzlar.
Istilo, himoya, murakkab, mas’uliyat, safarbar, l
iderlik, kul-
minatsiya, moʻgʻul,
magʻlubiyat.
СОЦИАЛЬНО
-
ФИЛОСОФСКИЙ АНАЛИЗ НАСЛЕДИЯ САЙФИДДИНА
КУТУЗА И ЕГО МЕСТА В СИСТЕМЕ ПАТРИОТИЧЕСКИХ ЦЕННОСТЕЙ
Аннотация.
В истории человечества были и есть личности, дея-
тельность которых оказывала непосредственное влияние не только на
геополитическую обстановку своего времени, но и на мировоззрение, об-
щественное сознание и национальную память последующих поколений.
Ключевые слова.
Завоевание, оборона, комплекс, ответствен-
ность, мобилизация, лидерство, кульминация, монголы, поражение.
SOCIAL-PHILOSOPHICAL ANALYSIS OF SAYFIDDIN KUTUZ'S
HERITAGE AND ITS PLACE IN THE SYSTEM OF PATRIOTIC VALUES
Abstract.
In the history of mankind, there have been and are such indi-
viduals whose activities have directly influenced not only the geopolitical envi-
ronment of their time, but also the worldview, social consciousness and na-
tional memory of subsequent generations.
Keywords.
Invasion, defense, complex, responsibility, mobilization,
leadership, culmination, Mongol, defeat.
84
ALFRAGANUS
xalqaro ilmiy jurnal
https://journals.afu.uz
ISSN: 2992 - 8974
№
2 (11). 2024
KIRIRSH
Sayfiddin Qutuz ana shunday
tarixiy shaxslardan biridirki, u Misrni
mo‘g‘ullar
istilosidan
himoya
qilishd
ek murakkab va mas’uli
yatli
vazifani zimmasiga olib, o‘zining
liderlik fazilatlari, harbiy-diplomatik
iste’dodi
va
yuksak
axloqiy
qarashlari
bilan
nafaqat
zamonasida,
balki
keyingi
bosqinchlarda ham kuchli ijtimoiy
rezonans uyg‘otgan. Mazkur bobda
Sayfiddin Qutuz merosi ijtimoiy-
falsafiy tahlil asosida ko‘rib
chiqiladi.
Avvalo, vatanparvarlikning mohiyati,
uning
qadriyatlar
tizimidagi
epistemologik o‘rni, ya’ni bilish va
idrok qilish jarayonidagi ahamiyati
Qutuz faoliyati orqali tahlil qilinadi.
Zero, uning jasorati va fidoyiligi xalq,
yurt va din manfaatlarini mutlaq
ustun
qo‘ygan
ijtimoiy
-falsafiy
pozitsiyaning yorqin namunasidir.
Shuningdek, Qutuz liderligining
aksiologik talqini
–
qadriyatlar
haqidagi bilimlar doirasida
–
tarixiy
ong, ijtimoiy xotira va milliy identitet
bilan uzviy bog‘liq holda o
chib
beriladi. Bunday yondashuv Qutuz
shaxsiyatini zamonaviy falsafiy va
ijtimoiy tafakkur doirasida anglashga
imkon
beradi.
U
boshqargan
jamiyatda
axloqiy
barqarorlik,
intizom
va
ijtimoiy
birlik
tamoyillarining qay darajada muhim
bo‘lganini o‘rganish orqali, bugungi
davr uchun ham dolzarb xulosalar
chiqarish mumkin. Bundan tashqari,
Qutuzning harbiy va diplomatik
faoliyatida aks etgan ijtimoiy birlik,
intizom va axloqiy qat’i
yat prinsiplari
ijtimoiy-falsafa nuqtayi nazaridan
tahlil qilinadi. Chunki bu jihatlar
jamiyat
barqarorligini ta’minla
shda
hal qiluvchi
omil bo‘lib xizmat qiladi.
Qutuz faoliyatining tarixiy dalillari
asosida bu prinsiplarning amaliy
natijalari va ularning hozirgi davr
uchun ibratli jihatlari yoritiladi.
METODOLOGIK ASOSLAR.
Umuman olganda, Sayfiddin
Qutuz
merosini
ijtimoiy-falsafa
nuqtayi nazaridan o‘rganish nafaqat
tarixiy xotirani jonlantirish, balki
vatanparvarlik
qadriyatlarining
shakllanishi,
jamiyatda
ijtimoiy
birdamlik, axloqiy meyorlar va
yetakchilik madaniyatini chuqur
anglashga xizmat qiladi. Shu
asosda mazkur bobda Qutuz
faoliyatining har bir jihati ijtimoiy-
falsafiy tafakkur kontekstida tahlil
etiladi.
Vataparvarlik
insoniyat
ongining
qadimiy
va
uzviy
shakllaridan biridir. Bu tushuncha
nafaqat ijtimoiy hissiyot yoki siyosiy
g‘oya, balki jami
yatning tarixiy
xotirasi, ma’naviy barqarorligi va
o‘zligini
angla
shidagi
falsafiy
epistemologik
asosdir.
Vataparvarlikni
ijtimoiy-falsafiy
85
ALFRAGANUS
xalqaro ilmiy jurnal
https://journals.afu.uz
ISSN: 2992 - 8974
№
2 (11). 2024
jihatdan tahlil qilganimizda, biz uni
milliy ongning shakllanishi, axloqiy
dunyoqarashning
yuksalishi
va
epistemologik
haqiqatni
izlash
jarayon
i sifatida ko‘ramiz. Ayniqsa,
tarixiy
shaxslar
faoliyati
bu
tushunchaning amaliy namunasini
ifodalaydi. Sulton Qutuzning qisqa,
ammo mazmunli faoliyati buning
yorqin ifodasi bo‘la oladi.
Sulton
Qutuz XIII asrda Misrda hukmronlik
qilgan va ayni paytda Yaqin
Sharqdagi musulmon jamiyatini
mo‘g‘ullar tahdididan asragan tarixiy
shaxsdir. Uning nomi ayni damda
vataparvarlik,
haqiqat
va
sadoqatning timsoli sifatida tarixiy
xotirada saqlanadi.
Vatanparvarlik insoniyat tarixiy
ongining eng qadimiy va doimiy
mezonlaridan biri bo‘lib, u
shaxsiy
fidoyilik, ijtimoiy birdamlik va tarixiy
xotiraning yagona ifodasi sifatida
qaraladi. Falsafiy nuqtai nazardan
vatanparvarlik bu
—
insonning o‘z
milliy mavjudotini anglash, uni
muqaddas deb tan olish va bu yo‘lda
aqliy, ma’naviy, jismoniy jihatdan
harakat qilishidir. U shunchaki
hissiyot emas, balki ijtimoiy ongning
muayyan bosqichida shakllanadigan
tafakkur jarayonidir. Bu jarayonni
eng yorqin misollardan biri sifatida
Memluk sultoni Seyfiddin Qutuz
faoliyatini tahlil qilish mumkin.
TAHLIL
Qutuz hayoti zamonaviy ijtimoiy
falsafa
nuqtai
nazaridan
vatanparvarlikning
epistomologik
tabiati
—
ya’ni u qanday
shakllanadi,
qanday bilimlar orqali ijtimoiy ongda
paydo bo‘ladi va qanday institutlar
orqali mustahkamlanadi
—
kabi
savollarga javob izlashda muhim
dalildir. Qutuz tarix sahnasiga 13-
asrda, Misr xalifaligi
eng og‘ir
sinovlarga duch kelgan bir davrda
chiqqan [4]
. Mo‘g‘ullar tomonidan
xalifalik
markazi
Bag‘dodning
vayron qilinishi
, xalifa o‘ldirili
shi va
musulmonlarning ijtimoiy-madaniy
ruhiyat
i barbod bo‘
lishi
—
bu
davrning murakkab fonini tashkil
etgan. Aynan shu kontekstda
Qutuzning siyosiy-harbiy harakati,
ayni
vaqtda
ijtimoiy-axloqiy
uyg‘onish harakati sifatida talqin
qilinadi.
Qutuzning harbiy g‘alabasi —
Ayn Jalutdagi mo‘g‘ullarga qar
shi
zafar
—
bu oddiy strategik
muvaffaqiyat emas, balki ijtimoiy
ontologik yuksalishdir [3]. U milliy
g‘urur, dinga sadoqat va ijtimoiy
adolat timsoli sifatida vujudga keldi.
Ijtimoiy falsafa nuqtai nazaridan
olganda, Qutuz vatanparvarlikni uch
darajada ifoda etgan.
Tarixiy ongni aktual holga
keltirdi. U musulmon jamiyatining
madaniy xotirasini jonlantirib, uni
harakatga
keltirishga
muvaffaq
bo‘ldi. Bu, Fukoning “diskursiv ong”
86
ALFRAGANUS
xalqaro ilmiy jurnal
https://journals.afu.uz
ISSN: 2992 - 8974
№
2 (11). 2024
nazariyas
iga ko‘ra, jami
yat ongidagi
quvvatlanayotgan voqelikni ijtimoiy
harakatga aylantirish demakdir.
Qutuz voqelikni diskursga, diskursni
esa mobilizatsiyaga aylantira oldi.
Qadriyatlarni
institutlashtirdi.
Uning
davrida
vatanparvarlik
nafaqat shaxsiy fidoyilik darajasida,
balki davlat siyosati, soliq siyosati,
harbiy
safarbarlik
va
diniy
legitimatsiya orqali tizimlashtirildi.
Masalan, u qozilardan qonuniy fatvo
olib, xalqqa soliq yuk
ini og‘irla
shtirdi,
biroq bu og‘irlik “vatan himo
yas
i”
kabi yuksak maqsadlar orqali
asoslantirilgan edi [1].
Memorativ mexanizmlar orqali
qadriyatlarni
mustahkamladi.
Keyingi
Mamluk
hukmdorlari
tomonidan Qutuz siymosi qadrlanib,
masjidlar, madrasalar, vaqflar orqali
yodga olinib bordi. Bu esa
vatanparvarlikni
shaxsiy
tajriba
emas, balki jamiyatga xos bilim va
axloqiy
mezon
sifatida
mustahkamladi [2]
XULOSA
Qutuz
fenomenida
falsafa,
siyosat, din va tarix bir-biri bilan
uyg‘unla
shg
an. Bu uyg‘unlikda
vatanparvarlik
—
bu hissiy yoki
instinktiv javob emas, balki bilimga
asoslangan,
ijtimoiy
ongda
shakllangan va tarixiy haqiqatga
tayanuvchi amaliy faoliyatdir. U bu
qadriyatni
epistomologik
mustahkamlikka
ega
fenomen
sifatida tarix sahnasiga olib chiqdi.
Shu nuqtai nazardan qaralganda,
vatanparvarlik
ijtimoiy-falsafiy
tushuncha
sifatida to‘liq faoli
yat
ni o‘z
ichiga oladi: bu
—
bilish (qayerda
yashayotganini tushunish), tan olish
(uning qadriyatlarini qabul qilish) va
harakat qilish (uni himoya qilish).
Qutuz bularning uchalasini ham
uyg‘unla
shtirdi. U mamlakatni tanidi,
xalqni birdamlikka chaqirdi va unga
yetakchilik qildi. Qutuz faoliyati
bugungi kunda vatanparvarlikni
yangicha talqin qilishd
a misol bo‘la
oladi.
U
bizga
o‘rgatadiki,
vatanparvarlik
—
bu qahramonlik
emas, balki ongli tanlov, bilimga
tayangan
harakat
va
tarixiy
mas’uli
yatdir.
Bu
qadriyatni
institutlashtirish, xotirada saqlash va
ongda jonlantirish esa ijtimoiy
falsafa zimmasidagi eng muhim
vazifadir.
87
ALFRAGANUS
xalqaro ilmiy jurnal
https://journals.afu.uz
ISSN: 2992 - 8974
№
2 (11). 2024
ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Ali, H. (2022). Aynicâlût Savaşı: Moğollarni to‘xtatgan jang.
APJIR, 6(2),
292
–
308.
2.
Flinterman, W. (2017). The Cult of Qalāwūn: Waqf, Commemoration, and
Dynasty. Amsterdam University.
3. Bourdieu, P. (1986). The Forms of Capital. In: Richardson, J. (Ed.), Hand-
book of Theory and Research for the Sociology of Education, pp. 241
–
258.
4. Weber, M. (1922/1978). Economy and Society: An Outline of Interpretive
Sociology. University of California Press.
