Ўзбекистон
Республикаси
Банк
-
молия
академияси
Қўлёзма
ҳуқуқида
УДК
: 336.14 (575.1)
Хайриддинов
Азамат
Ботирович
МАҲАЛЛИЙ
БЮДЖЕТЛАР
ДАРОМАД
БАЗАЛАРИНИНГ
БАРҚАРОРЛИГИНИ
ТАЪМИНЛАШ
ЙЎЛЛАРИ
08.00.07 – «
Молия
,
пул
муомаласи
ва
кредит
»
Иқтисод
фанлари
номзоди
илмий
даражасини
олиш
учун
тақдим
этилган
диссертация
А
В
Т
О
Р
Е
Ф
Е
Р
А
Т
И
Тошкент
– 2011
2
Диссертация
иши
Тошкент
Молия
институтида
бажарилган
.
Илмий
раҳбар
:
иқтисод
фанлари
доктори
,
профессор
Маликов
Тоҳир
Сатторович
.
Расмий
оппонентлар
:
иқтисод
фанлари
доктори
,
профессор
Олимжонов
Одил
Олимович
;
иқтисод
фанлари
номзоди
,
доцент
Маманазаров
Абдуҳаким
Бозорович
.
Етакчи
ташкилот
:
Ўзбекистон
Республикаси
Молия
вазирлиги
.
Ҳимоя
Ўзбекистон
Республикаси
Банк
-
молия
академияси
ҳузуридаги
иқтисод
фанлари
доктори
илмий
даражасини
олиш
учун
диссертациялар
ҳимояси
бўйича
Д
.005.25.01
рақамли
Бирлашган
ихтисослашган
кенгашнинг
2011
йил
“____” ______________
соат
____
да
ўтадиган
мажлисида
бўлади
.
Манзил
: 100000,
Ташкент
шаҳри
,
Ҳ
.
Орипов
кўчаси
, 16-
уй
.
Диссертация
билан
Ўзбекистон
Республикаси
Банк
-
молия
академияси
кутубхонасида
танишиш
мумкин
.
Автореферат
2011
йил
“___” ______________
да
тарқатилди
.
Бирлашган
ихтисослашган
кенгаш
илмий
котиби
,
иқтисод
фанлари
доктори
Ф
.
И
.
Мирзаев
3
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ
УМУМИЙ
ТАВСИФИ
Мавзунинг
долзарблиги
.
Маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлиги
мамлакатимиз
маъмурий
ҳудудларининг
қуйи
бўғинларида
,
яъни
вилоятлар
,
туманлар
,
шаҳарлар
ва
бошқалар
доирасида
амалга
оширилаётган
иқтисодий
ислоҳотларнинг
муваффақиятини
белгилаб
беришда
муҳим
аҳамиятга
эга
.
Чунки
маҳаллий
бюджетлар
барқарор
даромад
базаларига
эга
бўлса
,
улар
хизмат
қилувчи
маҳаллий
ҳудудлар
доирасида
иқтисодий
ислоҳотларни
молиявий
жиҳатдан
таъминлашда
муаммолар
бўлмайди
ёки
улар
бир
қадар
осонлик
билан
ҳал
қилиниши
мумкин
.
Мавзунинг
долзарблиги
дунёда
давом
этаётган
жаҳон
молиявий
-
иқтисодий
инқирози
шароитида
“...
ишлаб
чиқариш
ҳажмининг
пасайиши
ва
қисқариши
,
ишсизлик
даражасининг
ўсиши
ва
аҳоли
реал
даромадларининг
чекланиши
солиқ
тушумларининг
жиддий
камайишига
,
бюджет
тақчиллигининг
ошишига
олиб
келиши
... ...
мумкин
”
1
ги
билан
алоҳида
аҳамият
касб
этади
.
Мамлакатимизда
мустақиллик
йилларида
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлаш
борасида
салмоқли
ишлар
қилинаётган
бўлишига
қарамасдан
,
ҳозирги
кунда
ҳам
баъзи
вилоятлар
ва
кўплаб
қишлоқ
туманлари
бюджетлари
дотация
олаяпти
,
туманларда
маҳаллий
бюджет
харажатларининг
50
фоиздан
кўпроғи
вилоят
ва
республикадан
олинадиган
дотация
ҳисобига
қопланмоқда
2
.
Кейинги
беш
йил
давомида
дотация
олувчи
вилоятлар
сони
кескин
қисқарган
бўлишига
қарамасдан
,
унга
тўлиқ
эришишнинг
иложи
бўлмаяпти
.
Республикамизнинг
Наманган
вилояти
2011
йилда
ҳам
дотационлигича
қолмоқда
ва
ушбу
вилоят
харажатларининг
дотацияланиш
даражаси
3,1%
га
тенг
бўлмоқда
3
.
Шу
билан
биргаликда
,
маҳаллий
бюджетлар
даромадлари
ва
харажатларини
баланслаштириш
мақсадида
уларга
катта
миқдордаги
субвенциялар
ҳам
ажратилаяпти
.
Ажратилган
субвенцияларнинг
миқдори
2,5
трилл
.
сўмдан
ортиб
,
у
2011
йил
учун
мўлжалланган
Ўзбекистон
Республикаси
Давлат
бюджети
харажатларининг
15,0%
га
яқинини
ва
маҳаллий
бюджетлар
харажатларининг
қарийб
27,0%
ини
ташкил
этмоқда
4
.
Бунинг
устига
харажатларининг
маълум
бир
қисми
субвенцияланаётган
вилоятлар
сонининг
кескин
камайиши
содир
бўлмаяпти
.
Таҳлилларимиз
кўрсатишича
,
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлаш
амалиёти
ва
тартиби
такомиллаштиришга
муҳтож
.
Бу
нарса
инқирозга
қарши
чоралар
дастурини
амалга
ошириш
шароитида
алоҳида
аҳамият
касб
этади
ва
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлашда
маҳаллий
солиқларнинг
роли
етакчи
бўлмай
,
умумдавлат
солиқларидан
ажратмалар
ҳал
қилувчи
аҳамиятга
эга
бўлиб
қолмоқда
.
Бу
эса
,
ўз
навбатида
,
мамлакатимизнинг
айрим
минтақаларидаги
дотация
олувчи
туманларда
1
Каримов
И
.
А
.
Асосий
вазифамиз
–
Ватанимиз
тараққиёти
ва
халқимиз
фаровонлигини
янада
юксалтиришдир
.
–
Т
.: “
Ўзбекистон
”, 2010. –
Б
. 52-53.
2
Каримов
И
.
А
.
Мамлакатни
модернизация
қилиш
ва
иқтисодиётимизни
барқарор
ривожлантириш
йўлида
. –
Т
.:
“
Ўзбекистон
”, 2008. –
Б
. 198-199.
3
Ўзбекистон
Республикаси
Президентининг
2010
йил
24
декабрдаги
ПҚ
-1449-
сонли
“
Ўзбекистон
Республикасининг
2011
йилги
асосий
макроиқтисодий
кўрсаткичлари
прогнози
ва
Давлат
бюджети
параметрлари
тўғрисида
”
ги
қарори
маълумотлари
асосида
муаллиф
ҳисоб
-
китоблари
.
4
Ўзбекистон
Республикаси
Президентининг
2010
йил
24
декабрдаги
ПҚ
-1449-
сонли
“
Ўзбекистон
Республикасининг
2011
йилги
асосий
макроиқтисодий
кўрсаткичлари
прогнози
ва
Давлат
бюджети
параметрлари
тўғрисида
”
ги
қарори
маълумотлари
асосида
муаллиф
ҳисоб
-
китоблари
.
4
боқимандалик
кайфиятининг
ривожланишига
сабаб
бўлмоқда
.
Маҳаллий
бюджет
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлашнинг
назарий
ва
амалий
жиҳатлари
етарли
ўрганилмаганлиги
танланган
мавзунинг
долзарблигини
ва
илмий
-
амалий
аҳамиятга
эга
эканлигини
белгилайди
.
Муаммонинг
ўрганилганлик
даражаси
.
Давлат
бюджети
ва
унинг
таркибий
қисми
бўлган
маҳаллий
бюджетлар
,
улар
даромадларининг
таркиби
ва
тузилмаси
,
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
шаклланишига
доир
масалалар
хорижлик
иқтисодчи
-
олимлардан
О
.
В
.
Врублевская
,
Т
.
В
.
Гуйда
,
Л
.
А
.
Дробозина
,
Е
.
Н
.
Евстиг
-
неев
,
Р
.
Кэмпбелл
,
М
.
Ф
Каширина
,
В
.
А
.
Каширин
,
Г
.
Я
.
Киперман
,
В
.
Г
.
Князева
,
Л
.
Макконнелл
,
Н
.
Л
.
Марголина
,
О
.
В
.
Мещерякова
,
П
.
С
.
Никольский
У
.
Петти
,
Л
.
М
.
Павлова
,
В
.
Г
.
Пансков
,
Г
.
Б
.
Поляк
,
С
.
Г
.
Пепеляев
,
В
.
М
.
Родионова
,
Д
.
Рикардо
,
М
.
В
.
Романовский
,
А
.
Смит
,
Л
.
Стэнли
Брю
,
С
.
Ф
.
Сутырин
,
Б
.
М
.
Сабанти
,
О
.
Ф
.
Тимо
-
феева
,
Н
.
Н
.
Тютюрюков
,
Д
.
Г
.
Черник
,
С
.
Д
.
Шаталовлар
томонидан
тадқиқ
қилинган
5
.
Маҳаллий
бюджетларга
тегишли
бўлган
муаммолар
хусусида
илмий
изланишлар
олиб
борган
мамлакатимиз
иқтисодчи
-
олимларидан
О
.
Қ
.
Абдураҳмонов
,
М
.
И
.
Альмардонов
,
А
.
В
.
Ваҳабов
,
А
.
В
.
Ваҳобов
,
Э
.
Ф
.
Гадоев
,
А
.
С
.
Жўраев
,
Ҳ
.
Н
.
Жамо
-
лов
,
Т
.
С
.
Маликов
,
О
.
О
.
Олимжонов
,
З
.
Х
.
Срожиддинова
,
Ш
.
А
.
Тошматов
,
Б
.
Э
.
Тошму
-
радова
,
Б
.
К
.
Тухлиев
,
Қ
.
А
.
Яҳъёев
,
Н
.
Ҳ
.
Ҳайдаровлар
илмий
ишларини
алоҳида
таъкидлаб
ўтиш
мумкин
6
.
Бевосита
маҳаллий
бюджетларни
шакллантириш
ва
улар
ижроси
самарадорлигини
оширишнинг
амалий
жиҳатлари
С
.
Б
.
Жубаев
,
А
.
Б
.
Мама
-
назаров
,
Б
.
С
.
Умаров
,
Ж
.
Т
.
Есмурзаев
,
Қ
.
Т
.
Тожибоева
,
Ҳ
.
А
.
Қобулов
,
Г
.
Қ
.
Қосимова
Ғ
.
А
.
Сафаровлар
томонидан
тадқиқ
қилинган
7
.
Масалан
,
Ҳ
.
А
.
Қобуловнинг
илмий
иши
ҳудудий
иқтисодиёт
ва
маҳаллий
бюджетлар
имкониятларини
ошириш
йўналишлари
,
А
.
Б
.
Маманазаровнинг
диссертация
иши
маҳаллий
бюджетларни
барқарорлаштиришда
солиқларнинг
ролини
ошириш
,
Ж
.
Т
.
Есмурзаевнинг
номзодлик
диссертацияси
иқтисодиётни
эркинлаштириш
шароитида
маҳаллий
солиқлар
ва
йиғимларни
ундириш
механизмини
такомиллаштириш
,
А
.
С
.
Сувановнинг
5
Бюджетная
система
Российской
Федерации
:
Учебник
.
Под
ред
.
М
.
В
.
Романовского
,
О
.
В
.
Врублевской
. –
М
.:
Юрайт
, 2001. - 368
с
.;
Государственные
и
муниципальные
финансы
:
учебное
пособие
/
под
ред
.
Г
.
Б
.
Поляка
. –
М
.: «
ЮНИТИ
-
ДАНА
», 2008. – 376
с
.;
Романовский
М
.,
Врублевская
О
.,
Сабанти
Б
.
Финансы
:
Учебник
для
вузов
. –
М
.:
Юрайт
, 2009. – 498
с
.;
Финансы
:
учебник
/
Под
ред
.
М
.
В
.
Романовского
и
др
. –
М
.: «
Высшее
образование
», 2010. – 462
с
.;
Финансы
:
учебник
/
Под
ред
.
Г
.
Б
.
Поляка
. –
М
.: «
ЮНИТИ
-
ДАНА
», 2009. – 703
с
.;
Финансы
:
учебник
/
Под
ред
.
А
.
И
.
Архипова
,
И
.
А
.
Погасова
. –
М
.: «
Проспект
», 2009. – 640
с
.;
Финансы
и
кредит
:
учебник
/
Под
ред
.
Г
.
В
.
Поляка
. –
М
.: «
Влотерс
Клувер
», 2010. – 800
с
.;
Ковалева
В
.
Финансы
организаций
(
предприятий
):
учебник
. –
М
.: «
Проспект
», 2010. -352
с
.
6
Вахабов
А
.
В
.,
Срожиддинова
З
.
Х
.
Государственный
бюджет
:
учебник
. –
Т
.: “
Иқтисод
-
молия
”, 2007. – 456
с
.;
Вахобов
А
.
В
.,
Срожиддинова
З
.
Х
.
Ўзбекистон
Республикаси
Давлат
бюджети
:
ўқув
қўлланма
. –
Т
.: “
Иқтисод
-
молия
”, 2002. – 378
б
.;
Вахобов
А
.
В
.,
Жамолов
Х
.
Н
.
Согласование
межбюджетных
отношений
:
учеб
.
пос
. –
Т
.:
“
Иқтисод
-
молия
”, 2003. – 264
б
.;
Ваҳобов
А
.,
Қосимова
Г
.,
Жамолов
Х
.
Бюджет
-
солиқ
сиёсати
яхлитлиги
:
ўқув
қўлланма
. –
Т
.: “
Иқтисод
-
молия
”, 2005. - 248
б
.;
Юлдашев
З
.
Ю
.,
Срожиддинова
З
.
Х
.,
Мирзаев
У
.
А
.
Местные
бюджеты
.
Учебное
пособие
. –
Т
.:
ТФИ
, 2001. - 204
с
.;
Маликов
Т
.
С
.,
Ҳайдаров
Н
.
Ҳ
.
Молия
:
умумдавлат
молияси
/
Ўқув
қўлланма
. –
Тошкент
: “Iqtisod-moliya”, 2009. – 556
б
.;
Маликов
Т
.
С
.,
Ваҳобов
Д
.
Р
.
Молия
:
чизмаларда
/
Ўқув
қўлланма
. –
Тошкент
: “Iqtisod-moliya”, 2010. – 662
б
.;
Ҳайдаров
Н
.
Давлат
молиясини
бошқариш
. –
Т
.:
Академия
, 2005. – 226
б
.
7
Есмурзаев
Ж
.
Т
.
Иқтисодиётни
эркинлаштириш
шароитида
маҳаллий
солиқлар
ва
йиғимларни
ундириш
механизмини
такомиллаштириш
(
Қорақалпоғистон
Республикаси
мисолида
):
и
.
ф
.
н
. ...
дисс
.
автореферати
. -
Тошкент
,
БМА
, 2007. – 20
б
.
Маманазаров
А
.
Б
.
Маҳаллий
бюджетларни
барқарорлаштиришда
солиқларнинг
ролини
ошириш
масалалари
:
и
.
ф
.
н
. ...
дисс
.
автореферати
. -
Тошкент
,
БМА
, 2002. – 21
б
.
Жубаев
С
.
Проблемы
формирования
местных
бюджетов
.
Автореферат
дисс
.
канд
.
экон
.
наук
. -
Ташкент
,
БФА
, 2004. – 20
С
.
Суванов
А
.
Маҳаллий
бюджетлар
ижроси
самарадорлигини
ошириш
йўналишлари
:
и
.
ф
.
н
. ...
дисс
.
автореферати
. -
Тошкент
,
БМА
, 2005. – 18
б
.
5
диссертацияси
маҳаллий
бюджетлар
ижроси
самарадорлигини
ошириш
йўналишлари
,
С
.
Ж
.
Жубаевнинг
илмий
изланиши
эса
,
маҳаллий
бюджетлар
даромадларини
шакллантириш
муаммоларига
бағишланган
.
Иқтисодиётни
модернизациялаш
шароитида
республикамиз
маҳаллий
бюджетлари
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлаш
муаммолари
иқтисодий
адабиётда
кам
ўрганилган
илмий
-
амалий
муаммо
бўлиб
,
диссертация
мавзуси
сифатида
танланишига
асос
бўлди
.
Диссертация
ишининг
илмий
-
тадқиқот
режалари
билан
боғлиқлиги
.
Диссертация
иши
Тошкент
Молия
институтининг
илмий
-
тадқиқот
ишлари
режалари
доирасида
амалга
оширилган
.
Тадқиқотнинг
мақсади
–
иқтисодиётни
модернизациялаш
шароитида
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
молиявий
барқарорлигини
таъминлашга
қаратилган
илмий
таклиф
ва
амалий
тавсиялар
ишлаб
чиқишдан
иборат
.
Тадқиқот
вазифалари
:
-
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлашнинг
назарий
асосларини
тадқиқ
этиш
ва
уни
мустаҳкамлаш
йўналишларини
аниқлаш
;
-
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигининг
иқтисодий
моҳиятини
очиб
бериш
ва
уни
аниқлашга
хизмат
қилувчи
кўрсаткичлар
тизимини
ишлаб
чиқиш
;
-
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлашнинг
объектив
зарурлигини
асослаш
ва
унга
таъсир
этувчи
омилларни
аниқлаш
ҳамда
уларни
туркумлаштириш
;
-
мамлакатимизда
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлиги
даражасининг
амалдаги
ҳолатини
баҳолаш
,
уларни
бириктирилган
ва
тартибга
солувчи
даромадлари
кесимида
таҳлил
қилиш
,
мавжуд
жойда
бўлган
муаммолар
ва
уларнинг
келиб
чиқиш
сабабларини
аниқлаш
;
-
инқирозга
қарши
чоралар
дастурини
амалга
ошириш
шароитида
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлаш
ва
уни
янада
мустаҳкамлаш
йўналишларига
доир
илмий
таклиф
ва
амалий
тавсиялар
ишлаб
чиқиш
.
Тадқиқотнинг
объекти
сифатида
Ўзбекистон
Республикаси
маҳаллий
бюджетлари
,
уларнинг
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлаш
ва
мустаҳ
-
камлаш
жараёнлари
танланган
.
Тадқиқотнинг
предмети
ни
маҳаллий
бюджет
даромад
базалари
барқарор
-
лигини
таъминлаш
жараёнида
вужудга
келадиган
молиявий
муносабатлар
йиғиндиси
ташкил
этади
.
Тадқиқот
методлари
.
Диссертацияда
кузатиш
,
умумлаштириш
,
гуруҳлаш
,
таққослаш
ва
бошқа
иқтисодий
-
статистик
усуллардан
фойдаланилди
.
Тадқиқот
гипотезаси
.
Тадқиқот
ишида
ишлаб
чиқилган
илмий
таклиф
ва
амалий
тавсияларнинг
амалиётда
қўлланилиши
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлаши
ва
унинг
янада
мустаҳкамланишига
олиб
келиши
мумкин
.
Ҳимояга
олиб
чиқиладиган
асосий
ҳолатлар
қуйидагилардан
иборат
:
6
-
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлаш
ва
мустаҳкамлаш
амалиётининг
иқтисодиётни
модернизациялаш
шароитида
такомиллаштириш
зарурлиги
асосланди
;
-
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
комплекс
тарзда
ўрганиш
имконини
берувчи
кўрсаткичлар
тизими
аниқланди
ва
уларни
ҳисоблаш
формулалари
таклиф
этилди
;
-
инқирозга
қарши
чоралар
дастурини
амалга
ошириш
шароитида
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлаш
йўналишлари
ишлаб
чиқилди
;
-
ўрта
муддатли
истиқболда
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
янада
таъминлашга
қаратилган
илмий
таклиф
ва
амалий
тавсиялар
ишлаб
чиқилди
.
Илмий
янгилиги
:
-
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигининг
иқтисодий
моҳияти
очиб
берилди
,
унинг
«
маҳаллий
» – «
маҳаллий
бюджетлар
» – «
маҳаллий
бюджетлар
даромадлари
» – «
маҳаллий
бюджетлар
даромадлари
базалари
» -
«
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлиги
»
каби
тушунчалари
синтезидан
иборат
эканлиги
асосланди
ва
унинг
моҳиятини
ифодаловчи
«
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлиги
»
тушунчасига
муаллифлик
таърифи
берилди
;
-
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлашнинг
объектив
зарурлиги
асосланди
;
-
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлашга
таъсир
этувчи
омиллар
таркиби
аниқланди
,
улар
маълум
бир
мезонлар
асосида
тизимга
келтирилди
ва
туркумлаштирилди
;
-
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлиги
амалдаги
даража
-
сининг
таҳлили
бириктирилган
ва
тартибга
солувчи
даромадлар
аспектида
амалга
оширилиб
,
уларга
баҳо
берилди
;
-
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлаш
,
мустаҳкамлашнинг
устувор
йўналишлари
белгиланди
ва
улар
илмий
-
амалий
жиҳатдан
асосланди
;
-
ўрта
муддатли
истиқболда
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлаш
,
мустаҳкамлашга
қаратилган
илмий
таклиф
ва
амалий
тавсиялар
ишлаб
чиқилди
.
Тадқиқот
натижаларининг
илмий
ва
амалий
аҳамияти
.
Тадқиқот
натижаларининг
илмий
аҳамияти
илмий
ишда
илгари
сурилган
илмий
-
назарий
ва
амалий
ғоялар
,
ишлаб
чиқилган
илмий
таклиф
ва
амалий
тавсиялардан
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлашга
қаратилган
келгусидаги
махсус
илмий
-
тадқиқот
ишларида
фойдаланиш
мумкинлиги
билан
белгиланади
.
Тадқиқот
ишининг
амалий
аҳамияти
Ўзбекистон
Республикаси
бюджет
тизими
,
бюджет
сиёсати
,
маҳаллий
бюджет
,
бюджет
даромади
ва
харажатлари
барқарорлигини
таъминлаш
ва
самарадорлигини
оширишга
қаратилган
илмий
таклиф
ва
амалий
тавсиялардан
маҳаллий
бюджет
даромад
базалари
комплекс
ривожланишининг
мақсадли
давлат
дастурлари
ишлаб
чиқилишида
фойдаланиш
мумкин
.
Диссертация
материалларидан
олий
ўқув
юртларида
«
Молия
», «
Солиқлар
7
ва
солиққа
тортиш
», «
Ўзбекистон
Республикасининг
бюджет
тизими
», «
Бюджет
-
солиқ
сиёсати
яхлитлиги
», «
Бюджетлараро
муносабатларни
мувофиқлаштириш
»
фанларининг
ўқув
дастурларини
такомиллаштириш
ва
ўқитиш
жараёнида
фойдаланиш
мумкин
.
Натижаларнинг
жорий
қилиниши
.
Тадқиқот
жараёнида
ишлаб
чиқилган
илмий
таклиф
ва
амалий
тавсиялар
Ўзбекистон
Республикаси
Молия
вазирлиги
(
далолатнома
№
ЁТ
/20-01-32-15/70, 12
февраль
2010
йил
)
томонидан
амалиётга
жорий
қилиш
учун
қабул
қилинган
.
Диссертация
материалларидан
Тошкент
Молия
институтида
(
далолатнома
№
30/458, 1
март
2010
йил
) «
Молия
», «
Давлат
бюджети
»,
«
Маҳаллий
бюджет
», «
Солиқлар
ва
солиққа
тортиш
»
фанларини
ўқитишда
фойдаланилмоқда
.
Ишнинг
синовдан
ўтиши
.
Тадқиқот
ишининг
асосий
ғоя
ва
натижалари
«
Бюджет
сиёсатининг
ижтимоий
йўналтирилганлиги
–
аҳоли
фаровонлигини
ошириш
кафолати
» (
Тошкент
, 2005), «
Банк
тизимини
ислоҳ
қилиш
ва
эркинлаштиришнинг
устувор
йўналишлари
» (
Тошкент
, 2006), «
Плеханов
ўқишлари
»
да
(
Москва
, 2006
ва
2007), «
Международный
опыт
создания
финансово
-
промышленных
групп
и
проблемы
совершенствования
корпоративного
управления
в
Узбекистане
» (
Ташкент
, 2008), «
Давлат
молиясини
ислоҳ
этишнинг
долзарб
муаммолари
» (
Тошкент
, 2009)
мавзуларидаги
халқаро
ва
республика
илмий
-
амалий
конференцияларида
маъруза
кўриншида
баён
қилинган
ва
маъқулланган
.
Тадқиқот
иши
Тошкент
Молия
институти
кафедралараро
илмий
семинарида
ва
Банк
-
молия
академияси
ҳузуридаги
Бирлашган
ихтисослашган
кенгаш
қошидаги
илмий
семинар
мажлисларида
муҳокама
қилинган
ва
ҳимояга
тавсия
этилган
.
Натижаларнинг
эълон
қилинганлиги
.
Диссертация
иши
мазмуни
ва
асосий
ғоялари
нашр
этилган
13
та
илмий
мақола
ва
тезисларда
ўз
аксини
топган
.
Диссертациянинг
тузилиши
ва
ҳажми
.
Диссертация
иши
таркибий
жиҳатдан
кириш
,
уч
боб
,
хулосалар
,
фойдаланилган
адабиётлар
рўйхати
ва
иловалардан
иборат
.
Тадқиқот
матни
125
бетдан
иборат
бўлиб
, 17
та
жадвал
ва
тўртта
расмни
ўз
ичига
олади
.
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ
АСОСИЙ
МАЗМУНИ
Маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлиги
мураккаб
,
кўпқиррали
иқтисодий
категория
бўлиб
,
унинг
иқтисодий
моҳиятини
оддий
ва
примитив
шаклда
алоҳида
олинган
ва
қуйидаги
кетма
-
кетликда
ифодаланган
воқеликни
ўзида
мужассам
этувчи
сўзлар
ва
сўз
бирикмалари
орқали
акс
этувчи
тушунчалар
синтезидан
иборат
,
деб
ҳисоблаш
мумкин
,
яъни
: «
маҳаллий
» – «
маҳаллий
бюджетлар
» – «
маҳаллий
бюджетлар
даромадлари
» – «
маҳаллий
бюджетлар
даромадлари
базалари
» - «
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлиги
».
«
Маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлиги
»
дейилганда
,
биринчи
навбатда
,
уларнинг
турғунлиги
,
мустаҳкамлиги
,
ўзгармаслик
ҳолати
назарда
тутилади
.
Фикримизча
,
бу
ердаги
«
турғунлик
»
ва
«
ўзгармаслик
ҳолати
»
ни
«
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлиги
»
га
нисбатан
«
ўзгармайдиган
», «
бир
хилдаги
»
ёки
«
қотиб
қолган
»
шаклда
ишлатиш
мақсадга
мувофиқ
эмас
.
Агар
,
ҳақиқатдан
ҳам
«
барқарорлик
»
мазкур
маъноларда
ишлатиладиган
бўлса
,
бундай
барқарорлик
«
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
8
барқарорлиги
»
нинг
асл
моҳиятини
бузиб
кўрсатган
бўлади
.
Барча
иқтисодий
воқеликлар
ёки
ҳолатлар
сингари
, «
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлиги
»
ҳам
нисбий
характерга
эга
.
Яъни
, «
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлиги
»,
ўз
-
ўзидан
,
нимага
нисбатан
барқарор
бўлиши
кераклигини
ҳам
аниқлашни
тақозо
этади
.
Бусиз
,
бизнингча
, «
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлиги
»
нинг
ҳақиқий
ёки
том
маънодаги
иқтисодий
моҳиятини
аниқлаб
бўлмайди
.
Ушбу
масалага
аниқлик
киритишда
,
фикримизча
,
маҳаллий
бюджетларнинг
харажатлар
кўлами
муҳим
роль
ўйнайди
.
Ҳақиқатдан
ҳам
, «
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлиги
»
тўғрисида
фикр
юритганда
,
дастлаб
,
уларнинг
харажатларга
нисбатан
барқарорлиги
назарда
тутилади
.
Бу
шундай
барқарорликки
,
у
маҳаллий
бюджет
харажатларининг
ўз
вақтида
амалга
оширилиши
ва
тўлиқ
молиялаштирилишини
таъминлашга
имкон
беради
.
Агар
маҳаллий
бюджет
харажатларини
ўз
вақтида
ва
тўлиқ
молиялаштиришни
амалга
оширишнинг
имконияти
бўлмаса
, «
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлиги
»
тўғрисида
гапириш
мантиқан
маъносига
эга
эмас
.
«
Маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлиги
»
нинг
иқтисодий
моҳиятини
очиб
беришга
хизмат
қилувчи
яна
бир
муҳим
ҳолат
шундан
иборатки
,
яъни
,
фикримизча
,
маҳаллий
бюджетлар
даромадлари
республикамиз
амалиётида
шакллантирилиши
таркибига
бориб
тақалади
.
Маълумки
,
амалдаги
тартибга
кўра
,
маҳаллий
бюджетлар
даромадлари
шартли
равишда
қуйидаги
икки
таркибий
кўринишга
эга
:
а
)
бириктирилган
даромадлар
;
б
)
тартибга
солувчи
даромадлар
.
Юзаки
қаралганда
,
айрим
ҳолларда
, «
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлиги
»
нинг
иқтисодий
моҳиятини
очиб
беришда
унга
тегишли
бўлган
даромадлар
бир
қисмининг
«
бириктирилган
даромадлар
»
ва
иккинчи
қисмининг
эса
,
«
тартибга
солувчи
даромадлар
»
деб
номланиши
принципиал
аҳамиятга
эга
эмасдек
,
туюлади
. «
Маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлиги
»
ни
шу
бюджет
даромадларининг
икки
тури
,
яъни
бириктирилган
даромадлар
ва
тартибга
келтирувчи
(
солувчи
)
даромадлар
белгилаб
берар
экан
,
фикримизча
,
барқарорликни
белгилаб
беришда
улар
ҳар
бирининг
таъсирини
ўрганиш
муҳим
аҳамиятга
эга
.
«
Маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлиги
»
нинг
иқтисодий
моҳиятини
очиб
беришда
маҳаллий
бюджетлар
харажатларининг
белгиланган
суммалар
миқдорида
ва
ўз
вақтида
молиялаштирилиши
муҳим
аҳамиятга
эга
.
Шундай
қилиб
,
юқоридагилардан
келиб
чиққан
ҳолда
,
фикримизча
, «
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлиги
»
нинг
иқтисодий
моҳиятини
қуйидагича
таърифлаш
мумкин
:
маълум
бир
нисбатдаги
бириктирилган
ва
тартибга
солувчи
даромадлардан
иборат
бўлган
,
алоҳида
олинган
маҳаллий
маъмурий
ҳудуд
доирасидаги
бюджет
тадбирларини
ўз
вақтида
ва
белгиланган
суммаларда
узлуксиз
молиялаштириш
имкониятини
таъминлашга
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базаларининг
барқарорлиги
,
дейилади
.
Маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
аниқлашда
қатор
кўрсаткичлардан
иборат
бўлган
алоҳида
олинган
тизимдан
фойдаланиш
лозим
.
Уларнинг
энг
муҳимлари
қуйидагилардан
иборат
:
а
)
маҳаллий
бюджетларнинг
харажатлари
даражасида
уларнинг
шунга
тенг
бўлган
даромадлар
базаси
билан
таъминланганлиги
;
б
)
республика
бюджетидан
маҳаллий
бюджетларнинг
даромадларига
қайта
бериладиган
даромадларни
ҳисобга
олган
ҳолда
маҳаллий
9
бюджетларнинг
даромадлари
даражасини
характерловчи
кўрсаткич
;
в
)
маҳаллий
бюджетлар
харажатларининг
ўз
вақтида
ва
белгиланган
суммаларда
тўлиқ
молиялаштирилганлигини
ифодаловчи
кўрсаткич
;
г
)
маҳаллий
бюджетларнинг
даромад
базалари
сифатида
эътироф
этилган
даромадларнинг
белгиланган
суммаларда
ва
ўз
вақтида
бюджетга
тўлиқ
тушиб
туришини
кўрсатувчи
кўрсаткич
;
д
)
маҳаллий
бюджетлар
умумий
даромадларининг
таркибида
бириктирилган
даромадларнинг
салмоғи
орқали
ифодаланувчи
кўрсаткич
;
е
)
маҳаллий
бюджетлар
умумий
даромадларининг
таркибида
тартибга
солувчи
даромадларнинг
салмоғи
орқали
ифодаланувчи
кўрсаткич
;
ё
)
маҳаллий
бюджетларни
мақсадли
субвенциялаштириш
кўрсаткичи
;
ж
)
маҳаллий
бюджетлар
харажатлари
бир
қисмининг
дотациялар
ҳисобидан
қопланиш
даражаси
орқали
ифодаланувчи
кўрсаткич
(
харажатларнинг
дотацияланиш
коэффициенти
).
Маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлашнинг
объектив
зарурлиги
,
биринчи
навбатда
,
ҳозирда
республикамиз
амалиётида
қўлланилиб
келинаётган
тартиб
билан
белгиланади
.
Унга
кўра
,
мамлакатимиздаги
барча
маҳаллий
бюджетлар
балансли
даромадлар
ва
харажатларга
эга
бўлиши
керак
ҳамда
уларнинг
тақчиллигига
йўл
қўйилмайди
.
Шунингдек
,
қуйидаги
ҳолатлар
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлашни
объектив
зарур
қилиб
қўяди
:
фан
,
таълим
,
маданият
,
соғлиқни
сақлаш
,
жисмоний
тарбия
ва
спортга
доир
тадбирлар
асосий
қисмининг
маҳаллий
бюджетлар
ҳисобидан
молиялаштирилаётганлиги
(
маҳаллий
бюджетлардан
молиялаштириладиган
бюджет
ташкилотлари
бўйича
);
маҳаллий
бюджетлардан
ижтимоий
таъминот
ва
аҳолини
бевосита
ижтимоий
ҳимоя
қилиш
билан
боғлиқ
бўлган
харажатларнинг
тўлиқ
молиялаштирилаётганлиги
;
маҳаллий
давлат
ҳокимияти
органлари
фаолиятини
таъминлаш
,
иқтисодиёт
турли
тармоқларининг
бюджет
ташкилотларини
сақлаш
,
иқтисодиёт
тармоқларини
ривожлантиришнинг
мақсадли
дастурлари
ва
тадбирларини
амалга
оширишнинг
зарурлиги
;
иқтисодиёт
тармоқларини
ривожлантиришнинг
мақсадли
дастурлари
ва
тадбирларини
амалга
оширишнинг
лозимлиги
;
Ўзбекистон
Республикаси
бўйича
республика
бюджетидан
маҳаллий
бюджетларнинг
даромадларига
қайта
бериладиган
даромадларни
ҳисобга
олган
ҳолда
,
маҳаллий
бюджетлар
даромадлари
даражасининг
амалиётда
ҳамон
нисбатан
паст
даражада
эканлиги
,
айрим
маъмурий
ҳудудларда
ушбу
кўрсаткич
даражасининг
кескин
ортиш
тенденциясига
эга
бўлаётганлиги
,
унинг
100,0%
лик
даражасига
эришган
вилоятлар
таркибида
бирор
-
бир
ўзгаришларнинг
содир
бўлмаётганлиги
;
ижтимоий
нафақалар
,
марказлаштирилган
инвестициялар
ва
ижтимоий
суғурталарга
ажратмаларни
молиялаштиришга
субвенцияларнинг
мавжудлиги
ҳамда
шу
тоифага
кирувчи
маъмурий
ҳудудларга
,
бир
-
биридан
фарқ
қилувчи
,
турли
манзараларнинг
хос
эканлиги
;
маҳаллий
бюджетлар
харажатлари
бир
қисмининг
амалиётда
дотацияланаётганлиги
ва
бошқалар
.
Бир
вақтнинг
ўзида
,
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлиги
ва
мустаҳкамлаш
йўналишларини
ишлаб
чиқиш
билан
боғлиқ
бўлган
вазифани
уларнинг
барқарорлигини
таъминлашга
таъсир
этувчи
омилларни
аниқламасдан
туриб
амалга
оширишнинг
иложи
йўқ
.
Тадқиқот
иши
жараёнида
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлашга
таъсир
этувчи
омиллар
аниқланди
,
тизимлаштирилди
ва
туркумланди
.
10
Тадқиқот
ишида
бириктирилган
даромадларни
маҳаллий
бюджетларнинг
даромадлар
базалари
барқарорлигига
қандай
таъсир
этишига
қараб
,
шартли
равишда
қуйидаги
икки
гуруҳга
:
а
)
маҳаллий
бюджетлар
даромадлар
базалари
барқарорлигига
бевосита
таъсир
кўрсатадиган
ва
б
)
билвосита
таъсир
кўрсатадиган
бириктирилган
даромадларга
ажратилган
ҳамда
уларга
хос
бўлган
таркиб
,
таркибий
тузилма
,
ўзгариш
ва
тенденциялар
аниқланган
, (1-
жадвал
).
Хусусан
,
маҳаллий
бюджетлар
бириктирилган
даромадларининг
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлашдаги
роли
кучайиб
бормоқда
.
Бу
нарса
маҳаллий
бюджетлар
бириктирилган
даромадларининг
маҳаллий
бюджетлар
жами
даромадларидаги
салмоғи
орқали
ифодаланувчи
таркиб
топган
тенденциядан
яққол
кўриниб
турибди
.
Чунки
,
унинг
даражаси
2005
йилда
33,7%
ни
ташкил
этган
бўлса
, 2009
йилга
келиб
36,9%
га
тенг
бўлди
.
Фикримизча
,
ушбу
ҳолатни
ижобий
баҳолаш
мумкин
.
Шу
муносабат
билан
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
мустаҳкамлашни
ушбу
йўналишда
давом
эттириш
мақсадга
мувофиқдир
.
Таҳлилларимиз
кўрсатишича
,
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигига
бевосита
таъсир
кўрсатувчи
тартибга
келтирувчи
даромадлар
2005
йил
билан
таққосланганда
кейинги
йилларда
3,0%
дан
– 10,9%
гача
ошган
бўлса
-
да
,
лекин
,
уларнинг
ўсиш
суръатларини
олдинги
йилга
нисбатан
мусбат
ишорада
сақлаб
туришнинг
иложи
бўлмаган
.
Шунингдек
,
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигига
сезиларли
таъсир
этувчилар
гуруҳига
киритилган
тартибга
келтирувчи
даромадларнинг
жами
бириктирилган
даромадлардаги
салмоғи
асосий
қисмни
ташкил
этиб
, 71,1%
дан
– 79,5%
га
тенг
бўлса
-
да
, 2007
йилдан
бошлаб
уларнинг
ҳам
ўсиш
суръатлари
пасайган
, (2-
жадвал
).
Маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигига
билвосита
таъсир
этувчилар
гуруҳига
киритилган
тартибга
келтирувчи
даромадларнинг
маҳаллий
бюджетлар
жами
даромадларидаги
салмоғи
ва
уларнинг
жами
тартибга
келтирувчи
даромадлардаги
улуши
2005-2009
йилларда
узлуксиз
ўсиш
тенденциясига
эга
бўлган
.
Фикримизча
,
маҳаллий
бюджетлар
тартибга
келтирувчи
даромадларининг
роли
кейинги
йилларда
улар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлашда
бирмунча
пасайиб
бормоқда
.
Ушбу
ҳолат
маҳаллий
бюджетлар
тартибга
келтирувчи
даромадлари
маҳаллий
бюджетларнинг
жами
даромадларидаги
салмоғи
орқали
ифодаланувчи
таркиб
топган
тенденциядан
яққол
кўриниб
турибди
.
Чунки
,
унинг
даражаси
2005
йилда
65,8%
ни
ташкил
этган
ҳолда
, 2009
йилда
63,1%
га
тенг
бўлиб
,
пасайиш
тенденциясига
эга
бўлган
.
Ушбу
жараённи
характерловчи
умумий
ўртача
кўрсаткич
манфий
ишорали
бўлиб
, -1,1
га
тенг
бўлганлиги
ҳам
шундан
далолат
беради
.
Умуман
олганда
,
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлашда
тартибга
келтирувчи
даромадлар
ролининг
кейинги
йилларда
пасаяётганлигини
ижобий
баҳолаш
мумкин
.
Албатта
,
ушбу
ҳолат
узоқ
даврни
талаб
этса
-
да
,
унинг
суръатларини
тезлаштириш
билан
боғлиқ
бўлган
масалаларни
ҳал
этиш
муҳим
аҳамият
касб
этади
.
Тадқиқот
ишида
инқирозга
қарши
чоралар
дастурини
амалга
ошириш
талабидан
келиб
чиқиб
,
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлаш
,
мустаҳкамлашнинг
устувор
йўналиши
сифатида
бириктирилган
ва
тартибга
келтирувчи
даромадлар
ўртасидаги
нисбатни
оптималлаштиришга
эришиш
11
1-
жадвал
Ўзбекистон
Республикасида
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигига
бевосита
ва
билвосита
таъсир
этувчи
бириктирилган
даромадлардаги
ўзгаришлар
8
(%
ҳисобида
)
Й
и
л
л
а
р
Т
/
р
Кўрсаткичлар
2005 2006 2007 2008 2009
Ўрта
-
часи
1.
Маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигига
бевосита
таъсир
этувчи
жами
бириктирилган
даромадларнинг
маҳаллий
бюджетлар
жами
даромадларидаги
салмоғи
-
шу
салмоқнинг
олдинги
йилга
нисбатан
ўзгариши
, (+, -)
30,7
-
33,0
+7,5
32,9
-0,3
33,3
+1,2
31,6
-5,1
32,3
+0,8
2.
Маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигига
бевосита
таъсир
этувчи
бириктирилган
даромадларнинг
жами
бириктирилган
даромадлардаги
салмоғи
-
шу
салмоқнинг
олдинги
йилга
нисбатан
ўзгариши
, (+, -)
91,1
-
94,6
+3,8
94,5
-0,2
93,3
-1,3
83,6
-10,4
91,4
-2,0
3.
Маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигига
билвосита
таъсир
этувчи
бириктирилган
даромадларнинг
маҳаллий
бюджетлар
жами
даромадларидаги
салмоғи
-
шу
салмоқнинг
олдинги
йилга
нисбатан
ўзгариши
, (+, -)
3,0
-
1,9
-36,7
1,9
-
2,4
+26,3
4,4
+83,3
2,7
+18,2
4.
Маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигига
билвосита
таъсир
кўрсатувчи
бириктирилган
даромадларнинг
жами
бириктирилган
даромадлардаги
салмоғи
-
шу
салмоқнинг
олдинги
йилга
нисбатан
ўзгариши
, (+, -)
8,9
-
5,4
-39,4
5,6
+3,7
6,7
+19,6
16,4
+144,8
6,6
+32,2
5.
Маҳаллий
бюджетларнинг
жами
бириктирилган
даромадлари
100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0
6.
Маҳаллий
бюджетлар
бириктирилган
даромадларининг
маҳаллий
бюджетлар
жами
даромадларидаги
салмоғи
-
шу
салмоқнинг
олдинги
йилга
нисбатан
ўзгариши
, (+, -)
33,7
-
34,9
+11,6
34,8
-0,3
35,7
+2,6
36,9
+3,4
34,8
+4,3
7.
Махаллий
бюджетларнинг
жами
даромадлари
100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0
8
Тадқиқот
натижаларига
кўра
диссертант
ҳисоб
-
китоблари
.
12
2-
жадвал
Ўзбекистон
Республикасида
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базаларининг
барқарорлигига
бевосита
ва
билвосита
таъсир
кўрсатаётган
тартибга
солувчи
даромадлардаги
ўзгаришлар
9
(%
ҳисобида
)
Й
и
л
л
а
р
Т
/
р
Кўрсаткичлар
2005
2006
2007
2008
2009
Ўрта
-
часи
1.
Маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигига
бевосита
таъсир
этувчи
жами
тартибга
келтирувчи
даромадларнинг
маҳаллий
бюджетлар
жами
даромадларидаги
салмоғи
-
шу
салмоқнинг
олдинги
йилга
нисбатан
ўзгариши
, (+, -)
46,8
-
51,9
+10,9
51,3
-1,2
49,9
-2,7
51,4
+3,0
50,3
+2,5
2.
Маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигига
бевосита
таъсир
этувчи
тартибга
келтирувчи
даромадларнинг
жами
тартибга
келтирувчи
даромадлардаги
салмоғи
-
шу
салмоқнинг
олдинги
йилга
нисбатан
ўзгариши
, (+, -)
71,1
-
79,5
+11,8
78,3
- 1,5
77,7
-0,8
74,9
-3,6
76,3
+1,5
3.
Маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигига
билвосита
таъсир
кўрсатувчи
тартибга
солувчи
даромадларнинг
маҳаллий
бюджетлар
жами
даромадларидаги
салмоғи
-
шу
салмоқнинг
олдинги
йилга
нисбатан
ўзгариши
, (+, -)
12,3
-
13,4
+8,9
14,2
+6,0
14,3
+0,7
16,2
+13,3
14,1
+7,2
4.
Маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигига
билвосита
таъсир
кўрсатувчи
тартибга
келтирувчи
даромадларнинг
жами
тартибга
келтирувчи
даромадлардаги
салмоғи
-
шу
салмоқнинг
олдинги
йилга
нисбатан
ўзгариши
, (+, -)
18,9
-
20,5
+8,5
21,7
+5,9
22,3
+2,8
25,1
+12,6
21,7
+7,5
5.
Маҳаллий
бюджетларнинг
жами
тартибга
солувчи
даромадлари
100,0
100,0
100,0
100,0 100,0 100,0
6.
Маҳаллий
бюджетлар
тартибга
солувчи
даромадларининг
маҳаллий
бюджетлар
жами
даромадларидаги
салмоғи
-
шу
салмоқнинг
олдинги
йилга
нисбатан
ўзгариши
, (+, -)
65,8
-
65,3
-0,8
65,5
+0,3
64,2
-2,0
63,1
-1,7
65,2
-1,1
7.
Маҳаллий
бюджетларнинг
жами
даромадлари
100,0
100,0
100,0
100,0 100,0 100,0
9
Тадқиқот
натижаларига
кўра
диссертант
ҳисоб
-
китоблари
.
13
учун
шу
нисбатнинг
таркибида
бириктирилган
даромадларнинг
салмоғини
ошириш
лозимлиги
асосланди
.
Ушбу
муаммонинг
ечими
комплекс
характерга
эга
бўлиб
,
мамлакатимиз
тараққиётидаги
маълум
бир
даврни
ўз
ичига
олиб
, «
Ўзбекистон
Республикасида
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлаш
ва
мустаҳкамлашнинг
махсус
Дастури
»
да
акс
этмоғи
керак
.
«
Дастур
»
да
маҳаллий
бюджетларнинг
бириктирилган
ва
тартибга
келтирувчи
даромадлари
ўртасидаги
нисбатни
оптималлаштириш
,
бунинг
учун
ушбу
нисбатни
ифодалашда
бириктирилган
даромадларнинг
салмоғини
амалдаги
даражага
нисбатан
бирмунча
ошириш
учун
бажарилиши
лозим
бўлган
чора
-
тадбирлар
ҳам
акс
эттирилиши
зарур
.
Жумладан
,
энг
аввало
,
ушбу
масалада
ҳозирги
пайтдагидек
,
маҳаллий
бюджетларнинг
бириктирилган
даромадлари
тақдирини
фақат
маҳаллий
солиқлар
ва
йиғимлар
белгилаб
қолмасдан
,
балки
,
маҳаллий
бюджетларга
қатъий
ҳиссаларда
ва
доимий
асосда
қайтадан
берилган
умумдавлат
солиқлари
ва
йиғимларидан
ажратмалар
ҳам
ташкил
этиши
керак
.
Биз
томонимиздан
маҳаллий
бюджетларнинг
бириктирилган
ва
тартибга
келтирувчи
даромадлари
ўртасидаги
нисбатни
оптималлаштириш
мақсадида
ушбу
нисбатни
ифодалашда
бириктирилган
даромадларнинг
салмоғини
амалдаги
даражага
нисбатан
бирмунча
ошириш
кўзда
тутилади
.
Маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлаш
,
янада
мустаҳкамлаш
учун
уларнинг
бириктирилган
ва
тартибга
солувчи
даромадлари
ўртасидаги
нисбатни
оптималлаштиришга
эришиш
мақсадида
бириктирилган
даромадларнинг
салмоғини
амалдаги
даражага
нисбатан
бирмунча
ошириш
лозимлигини
кўзда
тутиб
,
бундай
таклиф
ишлаб
чиқилаётган
пайтда
умумдавлат
солиқларидан
ажратмаларнинг
ҳақиқатдан
ҳам
қанчалик
қатъий
ҳиссада
ва
қанчалик
доимий
асосда
эканлигини
таъминлашга
эътибор
бериш
керак
.
Юқоридагилардан
келиб
чиққан
ҳолда
,
фикримизча
,
ҳар
бир
маҳаллий
маъмурий
ҳудуддаги
солиқ
тизими
томонидан
ундирилиши
лозим
бўлган
умумдавлат
солиқлари
бўйича
солиқ
суммаларининг
маълум
бир
қисмини
бевосита
маҳаллий
бюджетларнинг
ихтиёрларига
бириктирилган
даромадлар
кўринишида
қатъий
ҳиссада
ва
доимий
асосда
қолдирилиши
олдиндан
белгиланиб
қўйилиши
керак
.
Буни
амалга
оширишнинг
қатор
вариантлари
бўлиши
мумкин
.
Бизнинг
назаримизда
,
мамлакатимиз
тараққиётининг
ҳозирги
босқичида
,
биз
томонимиздан
таклиф
этилаётган
тартибни
дастлаб
умумдавлат
солиқларининг
алоҳида
олинган
аниқ
бир
турига
нисбатан
қўллаб
кўриш
мақсадга
мувофиқ
ҳисобланади
.
Бунда
таклиф
этилаётган
тартибни
дастлаб
умумдавлат
солиқларининг
қайси
бирига
нисбатан
қўллаш
масаласини
ҳал
этиш
алоҳида
аҳамият
касб
этади
.
Фикримизча
,
экспериментал
тарзда
жорий
этилиши
лозим
бўлган
ушбу
тартибни
,
дастлаб
,
юридик
шахслардан
олинадиган
фойда
солиғига
нисбатан
қўллаш
мақсадга
мувофиқ
ҳисобланади
.
Бизнинг
назаримизда
,
юқоридаги
мақсадга
эришиш
учун
таклиф
қилинаётган
вариантлар
,
дастлаб
,
мамлакатимизнинг
алоҳида
олинган
бир
ёки
бир
неча
маъмурий
ҳудудлари
доирасида
бир
неча
йил
давомида
экспериментал
тарзда
синаб
кўрилиши
мақсадга
мувофиқ
.
Ундан
сўнг
эса
,
ушбу
«
эксперимент
»
натижаларини
ҳисобга
олган
ҳолда
,
таклиф
қилинаётган
вариантлар
бошқа
умумдавлат
солиқлари
,
жумладан
,
қўшилган
қиймат
солиғи
ва
акцизларга
нисбатан
қўлланилиши
ҳам
14
мумкин
.
«
Ўзбекистон
Республикасида
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлаш
ва
мустаҳкамлашнинг
махсус
Дастури
»
да
юқорида
қайд
этилганлардан
ташқари
яна
қуйидагиларни
киритиш
мақсадга
мувофиқ
ҳисобланади
:
а
)
маҳаллий
бюджетларга
йўналтириладиган
маҳаллий
солиқлар
,
йиғимлар
,
божлар
ва
бошқа
мажбурий
тўловларнинг
тўлиқ
ва
ўз
вақтида
ундирилишига
эришиш
;
б
)
давлат
мулки
объектларини
жойлаштириш
,
фойдаланишга
беришдан
олинган
даромадларнинг
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлаш
ва
мустаҳкамлашдаги
ролини
ошириш
;
в
)
юридик
ва
жисмоний
шахслардан
,
шунингдек
,
чет
эл
давлатларидан
келган
қайтарилмайдиган
пул
тушумларининг
маҳаллий
бюджетларга
тушиб
туришини
таъминлаш
;
д
)
юқори
бюджетлардан
қуйи
(
маҳаллий
)
бюджетларга
бериладиган
бюджет
дотациялари
,
бюджет
субвенциялари
ва
бюджет
ссудалари
бериш
механизмини
такомиллаштириш
ва
бошқалар
.
Диссертацияда
дотация
ва
субвенцияларнинг
афзалликлари
ва
камчиликлари
аниқланган
,
шулар
асосида
тегишли
мантиқий
хулосалар
чиқарилган
, (1
-
расм
).
Таҳлилларимиз
кўрсатишича
,
дотация
ва
субвенциялар
,
бир
вақтнинг
ўзида
қарама
-
қарши
табиатга
эга
.
Фикримизча
,
ҳозирги
шароитда
дотация
ва
субвенциялар
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлашда
муҳим
элемент
сифатида
сақланиб
қолмоғи
мақсадга
мувофиқ
ва
улар
вақтинчалик
характерига
эга
бўлмоғи
лозим
.
Маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлаш
ва
мустаҳкамлашнинг
муҳим
йўналиши
сифатида
дотация
ва
субвенциялар
бериш
механизмини
такомиллаштириш
зарур
экан
,
бизнинг
фикримизча
,
бу
йўналишда
илғор
хориж
тажрибасига
ҳам
мурожаат
этмоқ
лозим
.
Хусусан
,
Ғарбий
Европа
мамлакатлари
,
АҚШ
,
Япония
ва
шунингдек
,
Россия
Федерациясида
алоҳида
олинган
маъмурий
ҳудудлар
бюджетлари
даромадлар
базалари
барқарорлигини
таъминлашда
махсус
фонднинг
маблағларидан
фойдаланиш
амалиёти
кенг
тарқалган
бўлиб
,
у
ўзининг
ижобий
самарасини
бермоқда
.
Шу
муносабат
билан
бизнинг
мамлакатимизда
ҳам
,
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлаш
,
мустаҳкамлаш
учун
дотация
ва
субвенциялар
бериш
механизмини
такомиллаштириш
зарур
экан
,
бунда
Минтақаларни
молиявий
қўллаб
-
қувватлаш
фондига
(
ММҚФ
)
асос
солиш
,
фикримизча
,
муҳим
аҳамият
касб
этади
.
Диссертацияда
ММҚФни
шакллантириш
,
маблағлардан
самарали
фойдаланишнинг
методологик
масалалари
тадқиқ
этилган
.
ХУЛОСА
Тадқиқот
жараёнида
қуйидаги
илмий
хулосалар
олинди
:
1.
Маълум
бир
нисбатдаги
бириктирилган
ва
тартибга
солувчи
даромадлардан
иборат
бўлган
,
алоҳида
олинган
маҳаллий
маъмурий
ҳудуд
доирасидаги
бюджет
тадбирларини
ўз
вақтида
ва
белгиланган
суммаларда
узлуксиз
молиялаштириш
имкониятини
таъминлашга
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базаларининг
барқарорлиги
,
дейилади
.
2.
Мамлакатимиздаги
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлаш
,
дастлаб
,
шу
бюджетларнинг
бириктирилган
ва
тартибга
келтирувчи
даромадларига
бевосита
боғлиқ
бўлади
.
15
1-
расм
.
Дотация
ва
субвенцияларнинг
камчиликлари
ва
афзалликлари
,
улардан
келиб
чиқадиган
мантиқий
хулосалар
10
10
Тадқиқот
натижаларига
кўра
муаллиф
томонидан
ишлаб
чиқилган
.
Дотация
ва
субвенциялар
Афзалликлари
Камчиликлари
даромад
ва
харажатларни
балан
слаштиради
харажатларнинг
ўз
вақтида
молиялашт
ирилишини
таъминлайди
кассавий
узилишларга
йўл
қўймайди
ссудалар
учун
эҳтиёж
қо
лм
ай
ди
молиявий
тенглаштириш
сиёсатини
ам
алга
оширишга
хизмат
қилади
ре
ж
ал
аш
тир
ил
га
н
тадби
рла
рни
молияла
ш
тиришда
қат
ор
му
амм
о
-
ларни
келтириб
чиқари
ши
мумкин
молиявий
назоратни
сусайтиради
даромадлар
қисмининг
ортиғи
билан
бажариш
имкониятини
пасайтиради
хўжалик
ташаббускор
лигини
рағбатлантирмайди
боқимандалик
кайфиятини
вужудга
келтиради
Ҳали
яшовчанлигидан
дарак
беради
рағбатлантирувчи
маблағлар
эмас
Такомиллаштиришни
тақозо
этади
16
3.
Бозор
иқтисодиётининг
талабларидан
келиб
чиққан
ҳолда
,
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлашда
уларнинг
бириктирилган
даромадларига
устуворлик
бериш
мақсадга
мувофиқ
.
4.
Маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлашда
уларнинг
бириктирилган
ва
тартибга
келтирувчи
даромадлари
ўртасида
ҳозирги
амалиётда
таркиб
топган
нисбат
мукаммал
эмас
ва
ушбу
нисбатни
яқин
истиқболда
такомиллаштириш
зарур
.
5.
Амалиётда
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
бириктирилган
ва
тартибга
келтирувчи
даромадлар
ҳисобидан
тўлиқ
таъминлашнинг
иложи
бўлмаяпти
.
Бунга
эришиш
учун
республика
бюджетидан
маҳаллий
бюджетларга
катта
миқдордаги
субвенциялар
ажратилмоқда
ва
дотациялаш
механизмидан
ҳам
фойдаланилмоқда
.
6.
Бириктирилган
ва
тартибга
келтирувчи
даромадлар
ўртасидаги
нисбатни
оптималлаштириш
–
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлаш
ва
мустаҳкамлашнинг
устувор
йўналиши
ҳисобланади
.
Диссертация
ишида
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлаш
ва
мустаҳкамлашга
қаратилган
қуйидаги
илмий
таклиф
ва
амалий
тавсиялар
ишлаб
чиқилди
:
1.
Маҳаллий
бюджетларнинг
бириктирилган
ва
тартибга
солувчи
даромадлари
ўртасидаги
нисбатни
оптималлаштиришга
қаратилган
махсус
Дастурни
яратиш
лозим
.
Ушбу
муаммонинг
ечими
комплекс
характерга
эга
бўлиб
«
Ўзбекистон
Республикасида
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлаш
ва
мустаҳкамлашнинг
махсус
Дастури
»
да
акс
эттирилмоғи
керак
. «
Дастур
»
да
маҳаллий
бюджетларнинг
бириктирилган
ва
тартибга
келтирувчи
даромадлари
ўртасидаги
нисбатни
оптималлаштиришга
қаратилган
бириктирилган
даромадларнинг
салмоғини
амалдаги
даражага
нисбатан
бирмунча
ошириш
учун
бажарилиши
лозим
бўлган
чора
-
тадбирлар
ҳам
акс
эттирилиши
зарур
.
2.
Ҳар
бир
маҳаллий
маъмурий
ҳудуддаги
солиқ
тизими
томонидан
ундирилиши
лозим
бўлган
умумдавлат
солиқлари
бўйича
солиқ
суммаларининг
маълум
бир
қисмини
тўғридан
-
тўғри
(
бевосита
)
маҳаллий
бюджетларнинг
ихтиёрларига
бириктирилган
даромадлар
кўринишида
қатъий
ҳиссада
ва
доимий
асосда
қолдирилиши
(
энг
аввало
,
юридик
шахслардан
олинадиган
фойда
солиғи
бўйича
)
олдиндан
белгиланиб
қўйилиши
керак
.
Таклиф
қилинаётган
вариантлар
,
дастлаб
,
мамлакатимизнинг
алоҳида
олинган
минтақаси
ёки
бир
неча
маъмурий
ҳудудлари
доирасида
бир
неча
йил
давомида
экспериментал
тарзда
синаб
кўрилиши
мақсадга
мувофиқ
.
Ундан
сўнг
эса
,
ушбу
«
эксперимент
»
натижаларини
ҳисобга
олган
ҳолда
,
улар
бошқа
умумдавлат
солиқлари
,
жумладан
,
қўшилган
қиймат
солиғи
ва
акцизларга
нисбатан
қўлланилиши
мумкин
.
3.
Дотация
ва
субвенцияларда
бир
камчиликлар
бўлишига
қарамасдан
,
маҳаллий
бюджетларни
зарурий
молиявий
маблағлар
билан
таъминлаш
методи
сифатида
сақланиб
қолиши
мақсадга
мувофиқ
ва
бу
вақтинчалик
характерига
эга
бўлмоғи
лозим
.
4.
Хорижий
мамлакатларнинг
илғор
тажрибаларини
инобатга
олган
ҳолда
,
бизнинг
мамлакатимизда
ҳам
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлаш
,
мустаҳкамлаш
учун
дотация
ва
субвенциялар
бериш
17
механизмини
такомиллаштиришда
Минтақаларни
молиявий
қўллаб
-
қувватлаш
фондига
(
ММҚФ
)
асос
солиш
мақсадга
мувофиқ
.
5.
ММҚФ
маблағлари
мамлакатнинг
дотация
ва
субвенцияга
муҳтож
бўлган
маъмурий
ҳудудлари
ўртасида
тақсимлаш
жараёнида
,
дастлаб
,
қуйидагилар
ҳисобга
олиниши
керак
:
а
)
таққослайдиган
шароитларга
келтирилган
дотация
ва
субвенцияга
муҳтож
бўлган
Ўзбекистон
Республикаси
маъмурий
ҳудудларининг
ўртача
жон
бошига
тўғри
келувчи
бюджет
даромадлари
;
б
)
трансфертларни
олиш
ҳуқуқига
эга
бўлган
Ўзбекистон
Республикасининг
маъмурий
ҳудудлари
;
в
)
ММҚФнинг
режалаштирилган
ҳажми
даражаси
.
ЭЪЛОН
ҚИЛИНГАН
ИШЛАР
РЎЙХАТИ
1.
Хайриддинов
А
.
Б
.,
Хаитов
Ш
.
Х
.
Маҳаллий
бюджетлар
даромадлари
ҳудудлар
ижтимоий
тараққиётининг
молиявий
асоси
сифатида
//
Бюджет
сиёсатининг
ижтимоий
йўналтирилганлиги
–
аҳоли
фаровонлигини
ошириш
кафолати
:
республика
илмий
-
амалий
конференцияси
материаллари
. –
Тошкент
:
“
Молия
”, 2005. –
Б
.70-72.
2.
Хайриддинов
А
.
Б
.,
Хаитов
Ш
.
Х
.
Маҳаллий
бюджетлар
ва
уларнинг
ҳудудларни
ижтимоий
-
иқтисодий
ривожлантиришда
тутган
ўрни
//
Бюджет
сиёсатининг
ижтимоий
йўналтирилганлиги
–
аҳоли
фаровонлигини
ошириш
кафолати
:
республика
илмий
-
амалий
конференцияси
материаллари
. –
Тошкент
:
“
Молия
”, 2005. –
Б
.59-61.
3.
Жамолов
Х
.,
Иминохунов
А
.,
Хайриддинов
А
.
Механизм
финансового
выравнивания
местных
бюджетов
//
Девятнадцатые
международные
Плехановские
чтения
.
Часть
П
. –
Москва
: 2006. –
С
. 203-204.
4.
Жамолов
Х
.,
Қодиров
М
.,
Хайриддинов
А
.
Совершенствование
системы
регулирования
местных
бюджетов
//
Девятнадцатые
международные
Плехановские
чтения
.
Часть
П
. –
Москва
: 2006. –
С
. 204-205.
5.
Хайриддинов
А
.,
Жамолов
Х
.
Бюджетлараро
трансфертлар
:
моҳияти
ва
ҳозирги
замон
муаммолари
//
Банк
тизимини
ислоҳ
қилиш
ва
эркинлаштиришнинг
устувор
йўналишлари
: II
республика
анъанавий
илмий
-
амалий
конференцияси
материаллари
. –
Тошкент
, 2006. –
Б
.120-121.
6.
Хайриддинов
А
.
Маҳаллий
бюджетларнинг
молиявий
имкониятлари
//
Жамият
ва
бошқарув
. –
Тошкент
, 2007. -
№
4. –
Б
. 92-93.
7.
Хайриддинов
А
.
Б
.
Оптимизация
системы
регулирующих
доходов
–
важный
фактор
в
формировании
доходной
базы
местных
бюджетов
//
Двадцатые
международные
Плехановские
чтения
. –
Москва
: 2007. –
С
. 279-280.
8.
Хайриддинов
А
.
Б
.
Маҳаллий
бюджетлар
молиявий
имкониятларини
самарали
бошқариш
масалалари
//
Актуальные
аспекты
современного
состояния
и
перспектив
развития
государственных
финансов
.
Международная
научно
-
практическая
конференция
. –
Ташкент
, 2008. –
С
.184-189.
9.
Хайриддинов
А
.
Б
.
Вопросы
совершенствования
институциональной
структуры
доходной
базы
местных
бюджетов
//
Международный
опыт
создания
финансово
-
промышленных
групп
и
проблемы
совершенствования
корпоративного
управления
в
Узбекистане
:
материалы
международной
научно
-
практической
конференции
.
Часть
1. –
Москва
: 2008. –
С
. 250-252.
18
10.
Хайриддинов
А
.
Маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
аниқловчи
кўрсаткичлар
тизими
//
Молия
. –
Тошкент
, 2009.-
№
4.–
Б
. 28-33.
11.
Хайриддинов
А
.
Укрепление
финансовой
базы
местных
бюджетов
//
Перспективы
Инноваций
,
Экономики
и
Бизнеса
. –
Прага
, 2009.-
№
1. –
С
. 69-70.
12.
Хайриддинов
А
.
Маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлаш
ва
уни
мустаҳкамлашнинг
айрим
масалалари
//
Давлат
молиясини
ислоҳ
этишнинг
долзарб
муаммолари
.
Республика
илмий
-
амалий
конференцияси
материаллари
.-
Тошкент
, 2009.-
Б
.184-189.
13.
Хайриддинов
А
.
Маҳаллий
бюджетлар
даромад
базаларининг
барқарорлигини
таъминлашга
таъсир
этувчи
омиллар
//
Жамият
ва
бошқарув
. –
Тошкент
, 2010. -
№
1.-
Б
. 83-85.
19
Иқтисод
фанлари
номзоди
илмий
даражасига
талабгор
Хайриддинов
Азамат
Ботировичнинг
08.00.07 – «
Молия
,
пул
муомаласи
ва
кредит
»
ихтисослиги
бўйича
«
Маҳаллий
бюджетлар
даромад
базаларининг
барқарорлигини
таъминлаш
йўллари
»
мавзусидаги
диссертациясининг
РЕЗЮМЕСИ
Таянч
сўзлар
:
маҳаллий
бюджетлар
,
маҳаллий
бюджетларнинг
даромад
базалари
,
бириктирилган
ва
тартибга
солувчи
даромадлар
,
дотация
ва
субвенциялар
.
Тадқиқот
объектлари
:
Ўзбекистон
Республикаси
маҳаллий
бюджетлари
даромад
базаларининг
барқарорлигини
таъминлаш
жараёнлари
.
Ишнинг
мақсади
:
иқтисодиётни
модернизациялаш
шароитида
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базаларининг
молиявий
барқарорлигини
таъминлашга
қаратилган
илмий
таклиф
ва
амалий
тавсиялар
ишлаб
чиқиш
.
Тадқиқот
методлари
:
кузатиш
,
умумлаштириш
,
гуруҳлаш
,
таққослаш
,
иқтисодий
-
статистик
.
Олинган
натижалар
ва
уларнинг
янгилиги
:
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлаш
ва
мустаҳкамлаш
амалиётининг
иқтисодиётни
модернизациялаш
шароитида
такомиллаштириш
зарурлиги
асосланган
;
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлаш
ва
уни
мустаҳкамлашнинг
устувор
йўналишлари
ишлаб
чиқилган
ва
улар
илмий
-
амалий
жиҳатдан
асосланган
;
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигининг
иқтисодий
моҳияти
очиб
берилган
,
шу
моҳиятни
ифодаловчи
«
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базаларининг
барқарорлиги
»
тушунчасига
муаллифлик
таърифи
берилган
;
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
комплекс
аниқлаш
имконини
берувчи
кўрсаткичлар
тизими
аниқланган
ва
уларни
ҳисоблаш
формулалари
таклиф
этилган
;
ўрта
муддатли
истиқболда
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
янада
таъминлашга
қаратилган
илмий
таклиф
ва
амалий
тавсиялар
ишлаб
чиқилган
.
Амалий
аҳамияти
:
тадқиқот
ишининг
илмий
таклиф
ва
амалий
тавсияларидан
маҳаллий
бюджетлар
даромад
базалари
барқарорлигини
таъминлашда
фойдаланиш
мумкин
.
Татбиқ
этиш
даражаси
ва
иқтисодий
самарадорлиги
:
тадқиқотнинг
асосий
илмий
натижалари
Ўзбекистон
Республикаси
Молия
вазирлиги
томонидан
амалиётда
фойдаланиш
учун
қабул
қилинган
.
Диссертация
материалларидан
олий
ўқув
юртларида
«
Молия
», «
Солиқлар
ва
солиққа
тортиш
», «
Ўзбекистон
Республикасининг
бюджет
тизими
», «
Бюджет
-
солиқ
сиёсати
яхлитлиги
», «
Бюджетлараро
муносабатларни
мувофиқлаштириш
»
фанларининг
ўқув
дастурларини
такомиллаштиришда
ва
ўқув
жараёнида
фойдаланиш
мумкин
.
Қўлланиш
соҳаси
:
Молия
вазирлиги
,
олий
ўқув
юртлари
.
20
РЕЗЮМЕ
диссертации
Хайриддинова
Азамата
Ботировича
на
тему
«
Пути
обеспечения
стабильности
доходной
базы
местных
бюджетов
»
на
соискание
ученой
степени
кандидата
экономических
наук
по
специальности
08.00.07 – «
Финансы
,
денежное
обращение
и
кредит
»
Ключевые
слова
:
местный
бюджет
,
доходная
база
местных
бюджетов
,
собственные
и
регулирующие
доходы
,
дотации
и
субвенции
.
Объекты
исследования
:
процессы
обеспечения
стабильности
доходной
базы
местных
бюджетов
Республики
Узбекистан
Цель
работы
:
разработка
научных
предложений
и
практических
рекомендаций
,
направленных
на
обеспечение
финансовой
стабильности
доходной
базы
местных
бюджетов
в
условиях
модернизации
экономики
.
Методы
исследования
:
наблюдение
,
обобщение
,
группировка
,
сравнение
,
экономико
-
статистические
.
Полученные
результаты
и
их
новизна
:
обоснована
необходимость
обеспечения
стабильности
доходной
базы
местных
бюджетов
и
совершенствования
практики
ее
укрепления
в
условиях
модернизации
экономики
;
разработаны
и
научно
-
практически
обоснованы
основные
направления
обеспечения
и
укрепления
стабильности
доходной
базы
местных
бюджетов
;
раскрыта
экономическая
сущность
стабильности
доходной
базы
местных
бюджетов
;
дано
авторское
определение
,
описывающее
сущность
понятия
«
стабильность
доходной
базы
местных
бюджетов
»;
определена
система
показателей
,
позволяющих
комплексно
определить
устойчивость
доходной
базы
местных
бюджетов
,
предложены
формулы
их
расчетов
;
разработаны
научные
предложения
и
практические
рекомендации
,
направленные
на
дальнейшее
обеспечение
стабильности
доходной
базы
местных
бюджетов
.
Практическая
значимость
:
научные
предложения
и
практические
рекомендации
диссертационной
работы
могут
применяться
в
обеспечении
стабильности
доходной
базы
местных
бюджетов
.
Степень
внедрения
и
экономическая
эффективность
:
основные
научные
результаты
исследования
приняты
Министерством
финансов
Республики
Узбекистан
для
внедрения
на
практике
.
Материалы
диссертационной
работы
могут
быть
использованы
в
совершенствовании
учебных
программ
курсов
«
Финансы
», «
Налоги
и
налогообложение
»,
«
Бюджетная
система
Республики
Узбекистан
», «
Единство
налогово
-
бюджетной
политики
», «
Регулирование
межбюджетных
отношений
»
и
в
процессе
их
преподавания
в
высших
учебных
заведениях
.
Область
применения
:
Министерство
финансов
,
высшие
учебные
заведения
.
21
RESUME
Thesis of Azamat Botirovich Khayriddinov on the scientific degree
competition of the candidate of economic sciences on specialty 08.00.07 -
«Finance, monetary circulation and credit», subject: «The ways of maintenance
stability of local budgets profitable base»
Key words:
local budgets, profitable base of local budgets, fixed and adjusted
revenues, grants and subventions.
Subjects of research:
local budgets of Republic of Uzbekistan, process of
maintenance of stability of profitable base.
Purpose of work:
elaboration scientific offers practical suggestions directed
on maintenance of financial stability of local budgets profitable base in the conditions
of modernization economy
Methods of research:
supervision, generalization, grouping, comparison,
imperative analysis and other economic-statistical methods.
The results obtained and their novelty:
necessity of maintenance stability of
local budgets profitable base and perfection practice of its strengthening in the
conditions of economy modernization is proved; the basic directions maintenance and
strengthening of stability of local budgets profitable base are developed and
scientifically-practically proved; the economic essence stability of local budgets
profitable base is opened; the author's definition describing essence of concept
«stability of local budgets profitable base» is made; the system of the indicators
allowing in a complex to define stability of local budgets profitable base is defined,
formulas of their calculations are offered; scientific offers and the practical
recommendations directed on the further maintenance of stability of local budgets
profitable base are developed.
Practical value:
scientific offers and practical recommendations of
dissertational work can be applied in maintenance stability of local budgets profitable
base.
Degree of embed and economic effictivity:
The basic scientific results of
research are accepted by the Ministry of Finance of Republic Uzbekistan for
introduction in practice. Materials of dissertational work can be used in perfection
curriculums of courses «Finance», «Taxes and taxation», «Budgetary system of
Republic Uzbekistan», «Unity tax and budgetary policy», «Regulation of
interbudgetary relations» and in the course of their teaching in higher educational
institutions.
Field of application:
the Ministry of Finance, higher educational institutions.
Тадқиқотчи
