Авторы

  • Икром Бултаков
    Ташкентский государственный университет востоковедения

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.autoabstract.36799

Ключевые слова:

египетская поэзия традиционная касыда «новая поэзия» «‟аш-ши„ру-л-ңурр» «шу„арāу-р-рафǘ» аруз таф„ила монорим сплетенная рифма исторический образ символический образ поэтический стиль поэтический язык художественные приѐмы

Аннотация

Объекты исследования: поэтическое творчество Амаля Дункуля на основе его поэтических сборников «Плач перед Зарка ал-Иамама», «Убийство луны», «Грядущий завет», «Не мирись», «Полное собрание стихов».
Цель работы: на основе анализа стихов яркого представителя «новой поэзии» Египта Амаля Дункуля исследовать факторы обновления поэзии, ее содержание, сущность и систему образов, возможности художественного отображения.
Метод исследования: сравнительно-исторический, аналитический.
Полученные результаты и их новизна: впервые на основе творчества Амаля Дункуля изучены специфические особенности египетской «новой поэзии», связь «свободного стиха» с традиционной метрикой - арузом; взаимоотношения в новой поэзии содержания и формы; впервые в научный оборот введено цельное монографическое исследование о поэтическом творчестве известного египетского поэта Амаля Дункуля.
Практическая значимость: материалы диссертации могут быть использованы при создании учебников и учебных пособий, общих историко-литературных и специальных курсов по арабской и, в частности, египетской литературе, а также при создании теоретических работ, посвященных процессам обновления поэзии.
Степень внедрения и экономическая эффективность: результаты исследования отражены в 6 опубликованных в научных журналах статьях и 4 выступлениях на научно-теоретических конференциях. Материалы диссертации использовались при чтении лекций по общему историко-литературному курсу «Новая арабская литература», по специальным курсам «Новая арабская поэзия» (бакалавриат) и «Поэзия Египта» (магистратура).
Область применения: литературоведение, в частности, арабская филология.


background image

ЍЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ

ОЛИЙ ВА ЍРТА МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ

ТОШКЕНТ ДАВЛАТ ШАРЌШУНОСЛИК ИНСТИТУТИ

Қѝлѐзма ћуќуќида

УДК: 893.1-1

Б-94

БУЛТАКОВ ИКРОМ ЮСУПОВИЧ

МИСР АДАБИЁТИДА «ЯНГИ ШЕЪРИЯТ»

ЋАРАКАТИ ВА АМАЛ ДУНЌУЛ ИЖОДИ

10.01.06 – Осиѐ ва Африка мамлакатлари халќларининг адабиѐти

Филология фанлари номзоди илмий даражасини

олиш учун ѐзилган диссертация

А В Т О Р Е Ф Е Р А Т И

Тошкент – 2006


background image

2

Тадќиќот Тошкент давлат шарќшунослик институтининг Хорижий шарќ

мамлакатлари адабиѐти кафедрасида бажарилган.

Илмий раћбар:

- филология фанлари доктори, профессор

ХОДЖАЕВА Раъно Умаровна

Расмий оппонентлар:

- филология фанлари доктори

ЋАСАНОВ Саидбек

- филология фанлари номзоди, доцент

АБДУЛЛАЕВ Абдулћай Болтабоевич

Етакчи ташкилот:

- Мирзо Улуѓбек номидаги Ѝзбекистон Миллий

университети

Ћимоя 2006 йил «____»____________соат_____да Тошкент давлат шарќшу-

нослик институти ћузуридаги филология фанлари бѝйича диссертацияларни
ћимоя ќилишга мѝлжалланган ДК 067.70.02 раќамли Ихтисослашган кенгаш
йиѓилишида ѝтказилади (700047, Тошкент шаћри, Шаћрисабз кѝчаси, 25-уй).

Диссертация билан Тошкент давлат шарќшунослик институтининг асосий

кутубхонасида танишиш мумкин (700047, Тошкент шаћри, Шаћрисабз кѝчаси,
25-уй).

Автореферат 2006 йил «_____»___________да тарќатилди.

Ихтисослашган кенгаш

фил.ф.д., проф.

илмий котиби:

Ќ.П. СОДИЌОВ


background image

3

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ УМУМИЙ ТАВСИФИ

Мавзунинг долзарблиги.

Мустаќиллигимиз тобора мустаћкамланиб, ѝзининг

самараларини бера бошлаган бугунги кунда халќимиз олдида ћаѐтнинг моддий ва
маънавий асосларидан келиб чиќадиган янги-янги улкан вазифалар турибдики,
уларни амалга оширишда адабиѐт ва санъатнинг роли бенићоя каттадир. Бу ћодиса-
лар, ѝз навбатида, миллий адабиѐтимиз билан бир ќаторда хорижий халќлар адаби-
ѐтига ћам тааллуќли бѝлиб, унинг атоќли сѝз усталари асарларида илгари сурилган
ватанпарварлик, инсонга мећр, ѝзаро ћамкорлик ва дѝстлик, юксак ќадриятларга
мућаббат ѓоялари замонамиз кишилари учун, айниќса, аћамиятлидир.

Бутун тарих давомида жаћон адабиѐти хазинасига ѝзининг улкан ћиссасини

ќѝшган араб адабиѐти ћам, бир томондан, ѝз миллий анъаналари доирасида ри-
вожланиб, янги босќичларга кѝтарилган бѝлса, иккинчи томондан, дунѐнинг
бошќа минтаќаларида тараќќий этиб келган адабиѐтлар билан фаол муносабатда
бѝлди ва у адабиѐтларга ѝз ижобий таъсирини ћам кѝрсатди.

Кѝћна араб адабиѐти ривожига ѝзининг улкан ћиссасини ќѝшган шеърият

эса ќадим замонлардан буѐн араб маданияти ва миллий меросининг мућим
ќисми ћисобланади. Шеърият араб оламидаги бугунги ижтимоий-иќтисодий ва
сиѐсий ѝзгаришлар даврида ћам араб халќи маънавий ћаѐтида ѝз моћиятини
йѝќотмади. XIX асрнинг иккинчи ярмидан араб маданиятининг ѝчоѓи Миср
адабий мућити янги замон араб шеъриятининг вужудга келиши ва ривожла-
нишида мућим роль ѝйнади. Ѝтган асрнинг бир неча ѝн йилликлари давомида
Миср шеъриятида янги оќимлар ва йѝналишлар вужудга келди, жумладан, мум-
тоз ќасида жанри ћам шаклан, ћам мазмунан ѝзгаришларга учради, анъана ва
янгиланиш тамойиллари ѝртасида кураш кучайди.

Араб адабиѐти, айниќса, Миср адабиѐти тарихининг ривожланиш жараѐнла-

рини ѝрганиш шарќшунос олимларнинг доимо диќќат марказида бѝлган. Миср-
нинг янги замон бадиий насри арабшунослик соћасида етарлича ѝрганилган
бѝлса-да, ХХ асрда анъанавий аруз вазнидаги ќасидадан янги турдаги шеъргача
бѝлган мураккаб ривожланиш йѝлини босиб ѝтган Миср шеърияти, жумладан,
ХХ асрнинг иккинчи ярмида вужудга келган «янги шеърият» («‟аш-ши„ру-л-
ңадҝǒ») ћаракати тадќиќотчилар томонидан ћали тѝлиќ ѝрганилмаган. «Янги
шеърият» ХХ асрнинг иккинчи ярмида Миср адабиѐтининг асосий йѝналишла-
ридан бирига айланди. «Янги шеърият» янги дунѐќарашнинг шаклланиши ва
миллатнинг ѝз-ѝзини англашида, янги давр рућиятини акс эттиришда ћам асо-
сий омиллардан бири бѝлиб ќолди.

Миср «янги шеърият»и Салоћ Абдуссабур (1927–1981), Аћмад Ћижозий

(1934), айниќса, Амал Дунќул (1940–1983) каби шоирлар ижодида ѝз аксини
топди. «Янги шеърият» айни Амал Дунќул ижодида такомилга эришди. Амал
Дунќул шеърияти ХХ асрнинг иккинчи ярмидаги Миср ижтимоий-сиѐсий ва
мафкуравий ћаѐти, миллат рућияти ва кайфиятининг инъикоси, маданий меро-
сининг ажралмас ќисми десак, адашмаймиз. Шу хусусиятлари учун адабиѐтшу-
носликда Амал Дунќул асарларини тадќиќ этиш катта аћамият касб этади.


background image

4

Миср шеърияти босиб ѝтган бу мућим даврни, янги шеърий шакллар,

шеърий оќимларнинг вужудга келиш сабаблари ва улар ѝртасидаги алоќаларни,
унинг намояндалари ижодини тадќиќ этмай туриб, замонавий Миср миллий
адабиѐти ћаќида тѝлиќ тасаввур этиш мумкин эмас. Ушбу тадќиќотнинг

дол-

зарблиги

мана шу масалаларда кѝринади.

Муаммонинг ѝрганилганлик даражаси.

Миср янги шеъриятининг XIX

аср охири ХХ асрдаги ривожи ћаќида шарќшунос олимлар И.Ю. Крачковский

1

,

А.Б. Куделин

2

, А.Е. Крымский

3

, О.Б. Фролованинг

4

тадќиќотларида маълумот-

лар учрайди. Ѝзбек шарќшуноси Р.У. Хѝжаеванинг «Миср шеъриятининг риво-
жланиш тарихидан очерклар»

5

номли монографияси ва «ХХ асрнинг биринчи

ярмида Миср шеърияти: бадиий тафаккур эволюцияси»

6

номли докторлик

дисертациясида ХХ асрнинг биринчи ярмида Миср шеъриятининг тараќќиѐти,
романтизм йѝналишининг пайдо бѝлиши, бадиий тафаккур ривожи, «янги
шеърият»нинг вужудга келишида ѝзининг катта ћиссасини ќѝшган «Девон» ва
«Аполлон» жамиятларининг араб шеъриятидаги ѝрни, бу жамиятлар вакилла-
рининг шеърий техника ва назария соћасидаги ютуќлари баѐн этилган.

Араб адабиѐтшунослигида Миср янги шеърияти кенг ѝрганилган бѝлиб, бу

борада Моћир Ћасан Фаћмийнинг «Мисрда янги араб шеъриятининг ривожи»

7

,

Мућаммад Мандурнинг «Миср шеърияти Шавќийдан сѝнг»

8

, Иброћим ал-

Ћавийнинг «Араб шеъриятида замонавий танќидчилик»

9

, Нозик ал-Малоика-

нинг «Замонавий шеърият муаммолари»

10

, Изиддин Исмоилнинг «Замонавий

араб шеърияти: муаммолар ва унинг бадиий-маънавий кѝринишлари»

11

номли

китоблари замонавий араб шеъриятига баѓишланган назарий тадќиќотлардир.
Уларда биз «янги шеърият»нинг вужудга келиши, унинг илк ќадамлари, ѝзига
хос хусусиятлари ћаќида маълумотларга эга бѝламиз.

Амал Дунќул ижоди ћаќидаги дастлабки маълумотларни эса рус шарќшуноси

А.Т. Коцаревнинг «Миср ѐзувчилари. ХХ аср» китобида учратамиз. Китобда шо-
ирнинг «Зарќа ал-Йамама ќошида йиғи» тѝплами ћаќида маълумот бериб ѝтилган

1

Крачковский И.Ю. Избранные сочинения. В 6-и т. – М. - Л., 1956. Т.3.

2

Куделин А.Б. Пути развития современной арабской поэзии // Взаимосвязи африканских

литератур и литератур мира. – М.: Наука, 1975. – С. 7-24.

3

Крымский А.Е. История новой арабской литературы ХIХ – начало ХХ в. – М.: Наука, 1971.

4

Фролова О.Б. Египетская поэзия на народно-разговорном языке. Автореф…. д-ра

филол. наук. – М., 1975.

5

Ходжаева Р.У. Очерки развития египетской поэзии. – Т.: Фан, 1985.

6

Ходжаева Р.У. Египетская поэзия в первой половине ХХ в.: эволюция художественного

сознания. Автореф.... д-ра филол. наук. – Т., 1994.

7

نسح رهام يمهف

.

رصم يف ثيدحلا يبرعلا رعشلا روطت

.

ةرهاقلا

:

،يرصملا باتكلا راد

٨٥٩١

.

8

دمحم رودنم

.

يقوش دعب يرصملا رعشلا

.

ثلاثلا ةقلحلا

.

ةرهاقلا

:

،ةلاسرلا ةعبطم

٨٥٩١

.

9

ميهاربا يواحلا

.

يبرعلا رعشلا يف رصاعملا ثيدحلا دقنلا ةكرح

.

توريب

:

،ةلاسرلا ةسسؤم

٨٥١١

.

10

كزان ةكئلاملا

.

رصاعملا رعشلا اياضق

.

ب

توري

:

،ةدوعلا راد

٨٥٩١

.

11

نيدلا زع ليعامسا

.

ةيونعملاو ةينفلا ةرهاوظو اياضق رصاعملا يبرعلا رعشلا

.

ةرهاقلا

:

،باتكلا راد

٨٥٩١

.


background image

5

холос

1

. В.Н. Кирпиченко ва В.В. Сафроновнинг «ХIХ–ХХ асрдаги Миср адабиѐти

ти тарихи» китобининг 2-жилдида Амал Дунќул энг кѝзга кѝринган Миср шоири
сифатида зикр этилиб, ижодига ќисќача таъриф берилган

2

.

Араб адабиѐтшунослигида Амал Дунќул ижоди ћаќида кѝплаб маќолалар

учраса-да, унга бағишланган махсус яхлит тадќиќот йѝќ. Жумладан, «Ибда»
журналида нашр этилган Салама Адам

3

, Абдулазиз ал-Муќолић

4

, Аћмад Дар-

виш

5

, Мидћат ал-Жайѐр

6

маќолаларини, Луис Аваднинг «ал-Аћрам» газетасида

да чоп этилган «Қаршилик шоирлари»

7

маќоласини айтиб ѝтиш мумкин. Бу

маќолаларда шоир ижодига назар ташланиб, унинг турли мавзулардаги бир
ќанча шеърлари таћлил ќилинган.

Тадќиќот манбалари.

Диссертацияда юќорида зикр этилган адабиѐтлар билан

бир ќаторда тадќиќотнинг асосий ќисмини ташкил этган замонавий Миср шоири
Амал Дунќул ижодини ѐритишда, асосан, шоирнинг тѝпламларидан фойдаланилди.

Жумладан, бу борада унинг Байрутда нашр этилган «Зарќа ал-Йамама ќошида
йиѓи»

8

, «Ойнинг ќатл ќилиниши»

9

, «Бѝлажак аћд»

10

, «Муросага келма»

11

ва «Тѝла

шеърий асарлар тѝплами»

12

тадќиќот учун асосий манба бѝлиб хизмат ќилди.

Диссертация ишининг илмий-тадќиќот ишлари режалари билан боѓ-

лиќлиги.

Диссертация Тошкент давлат шарќшунослик институти илмий ишла-

ри режаси доирасида бажарилган бѝлиб, Осиѐ ва Африка мамлакатлари халќла-

рининг адабиѐтини ѝрганишда адабий жараѐннинг таћлили, шарќ халќлари
адабиѐтининг алоќалари ћамда ѝзаро таъсирини аниќлаш соћасидаги илмий
тадќиќот ишлари режалари билан боѓлиќ.

Тадќиќот маќсади.

Мазкур тадќиќот ѝз олдига Миср шеъриятидаги инќи-

лобий янгиланиш – «янги шеърият»нинг мазмун ва моћиятини, жанрлар тизи-
ми, шакл ва бадиий хусусиятларини аниќлашни маќсад ќилиб ќѝйган. Бу илмий

маќсадни амалга ошириш учун «янги шеърият»нинг энг ѐрќин вакилларидан
бири Амал Дунќул ижодининг ѝзига хос хусусиятлари тадќиќ ќилинди.

1

Коцарев А.Т. Писатели Египта. ХХ век. – М.: Наука, 1975. – С. 94.

2

Кирпиченко В.Н., Сафронов В.В. История египетской литературы XIX–XX вв. В 2-х т.

-М.: Восточная литература, 2003. Т.2. – С. 81.

3

.مدآ هملاس

،عادبا ةلجم // ابصلا و ةلوفطلا نم قاروأ

٨٥١١

.رشاعلا ددعلا .

٨٨

١

4

ةطاسبلا ةدوشنا و لقند لما .حلاقملا زيزعلا دبع

،عادبا ةلجم //

٨٥١١

.رشاعلا ددعلا .

١٣

١٨

5

محا

"لويخلا" ةديصق يف ءانبلا و زمرلا .شيورد د

،عادبا ةلجم //

٨٥١١

.رشاعلا ددعلا .

١٩

١١

6

لقند لما دنع رعشلا ميناقا .رايجلا تحدم

،عادبا ةلجم //

٨٥١١

.رشاعلا ددعلا .

٥١

١٥

7

ضفرلا ءارعش .سيول ضوع

//

،مارهلأا

٨٥١١

.

١

ويلوي

.

٩

8

لمأ لقند

.

قرز نيب ءاكبلا

.ةماميلا ءا

توريب

:

،ةدوعلا راد

٨٥٩٥

.

9

لمأ لقند

.

رمقلا لتقم

.

توريب

:

،ةدوعلا راد

٨٥١١

.

10

لمأ لقند

.

يتلآا دهعلا

.

توريب

:

،ةدوعلا راد

٨٥١٩

.

11

لمأ لقند

.

حلاصت لا

.

توريب

:

،ةدوعلا راد

٨٥١٥

.

12

لمأ لقند

.

ةلماكلا ةيرعشلا لامعلاا

.

توريب

:

،ةدوعلا راد

٨٥١٩

.


background image

6

Тадќиќот вазифалари.

Юќоридаги илмий маќсадни амалга ошириш учун

ќуйидаги вазифалар белгиланди:

«Янги шеърият»нинг шаклланишида асосий роль ѝйнаган ички ва ташќи

омилларни аниќлаш, унинг ривожланиш босќичларини таћлил ќилиш;

«‟аш-ши„ру-л-ңурр» («эркин шеър»)нинг анъанавий ќасида шаклидан

фарќи ва муштараклигини кѝрсатиб бериш;

Амал Дунќул шеъриятининг етакчи мавзу ва ѓояларини аниќлаб, уларни ѝша

давр сиѐсий, ижтимоий ва мафкуравий шароити билан боѓлиќ ћолда талќин ќилиш;

Амал Дунќул ижодининг «янги шеърият» ћаракатидаги ѝрнини ва моћия-

тини белгилаш;

Амал Дунќул шеъриятининг бадиий-услубий хусусиятларини аниќлаш.

Илмий янгилиги.

«Янги шеърият»нинг вужудга келиш жараѐни, унинг намо-

яндалари, хусусан, Амал Дунќул ижоди рус ва ѝзбек шарќшунослигида ћали тѝлиќ
ѝрганилмаган. Миср «янги шеърият»ининг шаклланиш жараѐни ва ривожланиш
босќичларини Салоћ Абдуссабур, Аћмад Ћижозийлар билан бир ќаторда Амал
Дунќул шеъриятисиз тасаввур ќилиб бѝлмайди. Чунки кѝпгина тадќиќотчилар,
жумладан, Саййид ал-Баћравий Мисрдаги «янги шеърият»нинг ћаќиќий шаклла-
нишини айнан Амал Дунќул ижоди билан боѓлайди

1

. Тадќиќотда илк бор Амал

Дунќул ижоди мазмун ва шакл жићатидан кенг кѝламда таћлил этилди.

Тадќиќотнинг услубий асослари.

Диссертацияда ќѝйилган маќсад ва вази-

фаларни ѐритишда жаћон, хусусан, ѝзбек, рус, араб адабиѐтшунослигидаги
назарий

ќарашларга,

жумладан,

И.Ю. Крачковский,

А.Е. Крымский,

А.Б. Куделин, О.Б. Фролова, Ю.Н. Кочубей, В.Н. Кирпиченко, В.В. Сафронов,
Н.И. Иброћимов, Р.У. Хѝжаева, М.Х. Акбарова, Э.Т. Талабов каби рус ва ѝзбек
олимлари; Мућаммад Мандур, Иброћим ал-Ћавий, Нозик ал-Малоика, Шавќий
Дайф, Луис Авад, Абдулќодир Ќутт, Сайиид ал-Баћравий каби араб олимлари-
нинг тадќиќот ва маќолаларига таянилди. Тадќиќот усули сифатида тарихий-
ќиѐсий ва таћлилий методлар белгиланди.

Тадќиќот натижаларининг илмий ва амалий аћамияти.

Ушбу тадќиќот,

энг аввало, Миср янги шеърияти, хусусан, Амал Дунќул ижодига баѓишланган
биринчи илмий тадќиќот эканлиги билан аћамиятга моликдир. Унда ХХ аср-
нинг иккинчи ярми Миср адабиѐтида «янги шеърият»нинг вужудга келиши жа-
раѐни ва ривожланиш босќичлари, бу ћаракатнинг мамлакат фикрий, маданий,
ижтимоий тараќќиѐтида тутган ѝрни, бу шеъриятнинг ѝзига хос бадиий-услубий
хусусиятлари ва замонавий Миср адабиѐтининг ривожланишидаги аћамияти
ѝрганилди. «Янги шеърият»нинг атоќли намояндаси Амал Дунќул ижоди ќам-
ровли равишда тадќиќ этилганлиги сабабли эришилган натижалар нафаќат
Миср адабиѐти, балки бу даврда шаклланган янги араб шеърияти хусусиятлари-
ни чуќурроќ тушунишга йѝл очади. Тадќиќот натижалари олий ѝќув юртлари

1

ديس يوارحبلا

.

لقند لما رعش يف ةيبرعلا ةثدحلا

//

توريب شارج ناجرهم .لقندو يواحلاو بايسلا لامعا يف ةيدقنلا تاساردلا

،نامح

۹۱٩٩

.

ص

.

٨١١

٨٨١


background image

7

филология факультетлари, магистратура, хусусан, араб филологияси бѝлими
талабалари учун дарслик ва ѝќув ќѝлланмалари яратишда, янги давр араб
адабиѐти бѝйича махсус курс тайѐрлашда ва талабаларни замонавий араб
шеърияти билан таништиришда амалий аћамият касб этади.

Натижаларнинг жорий ќилиниши.

Диссертация муаллифи томонидан

«Ѝзбекистонда арабшуносликнинг долзарб муаммолари» (ТошДШИ, 1997) илмий
анжуманида, «Ѝзбекистон ва хорижий Шарќ: сиѐсий, иќтисодий, адабий, тарихий
мулоќот» (ТошДШИ, 1999) мавзуидаги биринчи илмий-амалий мактаби, профес-
сор-ѝќитувчиларнинг илмий-назарий ва услубий анжуманларида (ТошДШИ,
2001, 2004) маърузалар ќилинди. Диссертация натижаларидан ТошДШИда «Янги
араб адабиѐти» умумий тарихий-адабий курс, «Янги замон араб шеърияти» ва
«Миср шеърияти» махсус курсларини ѝќитиш жараѐнида фойдаланилмоќда.

Ишнинг синовдан ѝтиши.

Диссертация Тошкент давлат шарќшунослик

институтининг Хорижий шарќ мамлакатлари адабиѐти

кафедрасида

(22.04.2005), Ѝзбекистон жаћон тиллари университети (07.11.2005) ва Тошкент
ислом университети (07.12.2005) ќошидаги илмий семинарларда мућокама
ќилиниб, ћимояга тавсия этилган.

Натижаларнинг эълон ќилинганлиги.

Диссертациянинг асосий мазмуни му-

аллиф томонидан илмий журналларда чоп этилган 6 та маќолада ѝз аксини топган.

Диссертациянинг тузилиши ва ћажми.

Диссертация кириш, уч боб, уму-

мий хулосалар ћамда фойдаланилган адабиѐтлар рѝйхатидан ташкил топган.
Диссертациянинг умумий ћажми 162 бетдан иборат.

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ

Диссертациянинг кириш ќисмида тадќиќот мавзусининг долзарблиги, маќ-

сад ва вазифалари, илмий янгилиги, назарий ва амалий аћамияти, объекти ва
методологияси ѐритилган.

Биринчи боб

«Миср адабиѐтида «янги шеърият» ћаракати ва унинг ху-

сусиятлари»

деб номланган. Ушбу бобда ХХ асрнинг иккинчи ярмида Мисрда

янги ижтимоий-сиѐсий ва маданий мућитнинг вужудга келиши натижасида
фикрий янгиланишнинг юзага келиши, «янги шеърият» ћаракатининг вужудга
келишига сабаб бѝлган омиллар, «янги шеърият»нинг ривожланиш босќичлари
ва ѝзига хос хусусиятлари, «‟аш-ши„ру-л-ңурр» («эркин шеър») шакли, унинг
анъанавий ќасидадан фарќи ва муштарак томонлари кѝрсатиб берилди.

Бобнинг

«Янги шеърият»нинг вужудга келиши ва ривожланишидаги

омиллар

деб номланган биринчи фаслида XX асрнинг 50-йилларида Миср жа-

миятида вужудга келган янги ижтимоий-иќтисодий ва сиѐсий шароит билан
Миср адабиѐтида рѝй берган янгиланиш ћаракатлари боѓлиќ ћолда ѝрганилди.

Миср адабиѐтида вужудга келган «янги шеърият» («‟аш-ши„ру-л-ңадиǒ»)

ћаракати давр ва замондаги ѝзгаришларга мос асарлар яратиш, янги воќеликни
янги шеърий шакл ва вазнлар орќали бадиий талќин ќилиш ћамда улар ѐрдами-

да мураккаб ижтимоий-сиѐсий жараѐнларни ѝзида акс эттирган асарлар яратиш


background image

8

зарурияти билан боѓлиќ эди. «Янги шеърият замонавий ћодисаларни акс этти-
рувчи омиллардан бири бѝлиб дунѐга келди»

1

.

1952 йилги Миср инќилобидан кейин жуда кѝп шоирлар ѝз ижодларини

мамлакатнинг тарихий ва ижтимоий-сиѐсий ћаѐти билан боѓладилар. Бу даврга
келиб Миср шеърияти ћам ѝзининг мавзулар доирасини кенгайтирди, янги ша-

клларнинг вужудга келиши билан ажралиб турди. Миср адабиѐтининг намоян-
даларидан бири Иброћим Абу Синна ««Янги шеърият»нинг пайдо бѝлиши – бу
араб шеъриятининг ћаѐтийлиги ва ќудратидан далолатдир. Бу шеърият му-

стамлакачиликка ќарши кураш ва ижтимоий тараќќиѐтга интилиш даврида
ћаќќоний воќелик билан уйѓунлашиб, ривожлана бошлади»

2

деб ѐзган эди.

Адабий танќидчилик XX асрнинг иккинчи ярмида Мисрдаги «янги шеърият»

ћаракатининг ривожида уч даврни фарќлаб кѝрсатади

3

.

«Янги шеърият»нинг биринчи даврдаги ривожи 1948 ва 1967 йиллардаги

урушлар орасидаги давр сифатида ќаралиб, бу даврда ижодга кириб келган шо-

ирларни «кашфиѐтчилар авлоди» («жҝлу-р-руввāд») ѐки «фалокатлар авлоди»
(«жҝлу-н-наќба») номи билан юритадилар. Бу давр барча араб давлатларида
оѓир алам билан ќабул ќилинган ва адабий-бадиий тафаккур тарзини тубдан

ѝзгартириб юборган 1948 йилги Фаластин уруши воќеалари билан боѓланган.
1952 йилги Миср инќилоби «янги шеърият» ривожига кучли туртки бѝлиши
билан бир ќаторда, унга юксак кайфият, инќилобдан кейинги ислоћотлар сама-

раси ва тѝкин ћаѐтга бѝлган ишонч рућини олиб кирди. «Янгиланиш – бу аср
ћодисаларини кузатишгина эмас, балки унинг рућиятини англай билиш, ифода-
лай олишдир»

4

, - деб ѐзади таниќли мунаќќид Изиддин Исмоил.

Бу даврга келиб Миср шеъриятидаги асосий масалалардан бири поэтик тил-

ни янгилаш масаласи бѝлди. Шеъриятда шиорий-инќилобий ибораларни
ќѝллаш кучайди, шу билан бирга, тил соддалашди. Адабиѐтшунос Исо Абдул-

лоћ шеърият тили ћаќида ќуйидаги фикрни билдиради: «ХХ асрнинг иккинчи
ярмидаги шеърият тили кундалик турмуш тасвирини акс эттирувчи лексик
ќатламларни ѝзида мужассам этди. Улар аввалги ќолиплар ва сийќаси чиќќан

ибораларни сиќиб чиќарди. Бу эса шеъриятга янги ифодавий мазмун олиб кирди
ва турли-туман ћаѐтий кѝринишлар учун йѝл очиб берди»

5

.

Айни даврда адабиѐтга «янги шеърият»нинг барча ютуќларини мужассам

этган ва ѝзига хос ижодий хусусиятларга эга бѝлган шоир Амал Дунќул кириб
келди. Шоирнинг кѝплаб шеърларида тарихий шахслар, буюк шоирлар сиймо-
си, тарихий воќеалар ѝз ифодасини топди. У маънавий меросдан ѝз замонаси

муаммоларига ечим ќидирди, буюк инсонларнинг фазилатлари ва ћаѐтий
тажрибаларини ибрат сифатида ишлатди.

1

هلبع ينيورلا

.

يبونجلا

.

ةرهاقلا

:

،حابصلا داعس راد

٨٥٥١

.

٨١٨

2

ميهاربا دمحم ةنس وبا

.

رعشلا يف ةديدج تاوصا

ثيدحلا يبرعلا

//

،بتاكلا ةلجم

٨٥١١

.عبارلا ددعلا .

۱

۲۰

3

Jayyusi S.K. Trends and Movements in Contemporary Arabic Poetry. – London, 1970. – P. 149.

4

٩۳

نيدلا زع ليعامسا

.

ةيونعملاو ةينفلا ةرهاوظو اياضق رصاعملا يبرعلا رعشلا

.

ةرهاقلا

:

باتكلا راد

،

٨٥٩١

.

5

Иса Абдалла. Средства художественной выразительности арабской «новой поэзии» (вто-

рая половина ХХ в.): Автореф.…канд.филол.наук. –М., 2001. – С. 17.


background image

9

Миср ва бошќа араб мамлакатларидаги «янги шеърият»нинг шаклланиши ва

ривожланиши осон кечмади. У анъанавий шеърият тарафдорлари томонидан
кескин ќаршиликка учради. Улар «янги шеърият» вакиллари ижодини Ѓарб
адабиѐтига таќлид сифатида ќабул ќилдилар ва ћар томонлама камситишга ин-
тилдилар. Бу ћаракатга ќарши Олий Кенгашдаги адабиѐт ва санъат ишлари
бѝйича бѝлимга бошчилик ќилаѐтган Маћмуд Аббос ал-Аќќад атрофида тѝплан-
ган бир гурућ шоирлар кураш олиб бордилар. Улар «янги шеърият» вакиллари-
ни асрлар давомида араб шеъриятининг асоси бѝлиб келган аруз вазнини, ќади-
мий миллий маданият асосларини бузишда, миллий ва диний меросдан воз
кечишда, уларнинг шеърлари мумтоз шоирлар ал-Мутанаббий, Ибн ар-Румий ва
Абу-л-Ала ал-Мааррий ќасидалари билан солиштирганда «саводсизларча
ѐзилган»ликда айбладилар

1

. Ћатто 20-30-йилларда шеъриятда янгиланиш бай-

роѓини кѝтариб, романтизм йѝналиши - «‟ал-‟иттижāћу-л-виждāний»ни барпо
этган шоир ал-Аќќад янги шеъриятнинг ашаддий раќибига айланди.

Замонавий Миср шоирлари ћам ѝз асарларида миллий ва диний меросга –

Ќуръони карим ривоятлари, Мућаммад пайѓамбар ћадислари, араблар тарихи,
ќадимий Миср худолари ва фиръавнлари билан боѓлиќ афсоналарга, тарихий
шахсларнинг образларига мурожаат ќилдилар. «Гарчи замонавий шоирлар ќа-
димий шеър ѐзиш шаклидан воз кечган бѝлсалар-да, улар араблар меросидан
воз кечмадилар. Бу мероснинг бебаћо бойликлари замонавий араб шеъриятини
мозий билан боѓловчи восита бѝлди»

2

.

«Янги шеърият» ћаракатининг вужудга келиши ва ривожланишида миллий

анъаналардан ташќари, ѓарб шеърияти билан яќиндан танишиш, унинг намоян-
далари, жумладан, Луи Арагон, Фредерико Гарсиа Лорка, Андре Бретон, Пол
Элюар, айниќса, Т.С. Элиот ижодининг таъсири сезиларли бѝлган.

60-йилларнинг ѝрталарига келиб Миср «янги шеърияти»да турли йѝналиш ва

оќимлар вужудга келди. Улар орасида икки оќим: реалистик ва модернистик
йѝналиш бошќалардан фарќли ѝлароќ майдонга чиќди. Реалистик оќим вакиллари
– Салоћ Абдусаббур, Аћмад Ћижозий, Камол Нашаат, Амал Дунќул ва бошќалар
ижодида Миср воќелиги ѝзининг барча ички зиддиятлари билан акс эттирилди.
Кейинги оќим вакиллари – Ћилмий Салим, Ћасан Талба, Амжад Райан, Мућам-
мад Сулаймон эса ѓарб модернистик оќимлари таъсирида ижод ќилдилар. Бу
оќим вакиллари асарларида сюрреалистик лавћалар кенг ѝрин олган бѝлиб, худди
шу оќим 70-йилларда замонавий фалсафий таълимот экзистенциализм тамойил-
ларини тарѓиб ќила бошлаган ва авангардизм йѝналишига йѝл очган эди.

«Янги шеърият» ћаракатининг иккинчи даври 70-йилларга тѝѓри келиб, бу

даврда шеърият тараќќиѐтига 1967 йилдаги олти кунлик Миср-Исроил урушида
Мисрнинг маѓлубияти туфайли ижтимоий-сиѐсий иќлимнинг ѝзгариши катта
таъсир кѝрсатди. Бу маѓлубият зиѐлиларнинг ислоћотларга бѝлган ишончини

1

ميهاربا دمحم ةنس وبا

.

ثيدحلا يبرعلا رعشلا يف ةديدج تاوصا

//

،بتاكلا ةلجم

٨٥١١

.عبارلا ددعلا .

۱

۲٩

2

٩۳

نيدلا زع ليعامسا

.

ةيونعملاو ةينفلا ةرهاوظو اياضق رصاعملا يبرعلا رعشلا

.

ةرهاقلا

:

،باتكلا راد

٨٥٩١

.


background image

10

бутунлай йѝќотди. Шеъриятда танќидий мавзулар кенг ѝрин олди, сиѐсий
шеърият ривожланди. Шоирлар урушдан кейинги даврларда халќнинг оѓир ћа-
ѐти, жамиятда ћукм сурган иллатлар ва камчиликлар, маѓлубият сабабларини
акс эттира бошладилар.

Бу даврга келиб модернистик оќим вакиллари Ћасан Талба, Ћилмий Салим,

Амжад Райан, Муфрић Карим, Фавзий Хидр каби шоирлар ћам сиѐсий мавзу-
ларни ривожлантиришга эътибор ќаратдилар. Лекин уларнинг шеърияти мурак-
каб, баъзи ћолларда ѝќувчига тушунарсиз тили билан ажралиб турарди. Бу шо-
ирлар ижодида аруз доирасидан четга чиќиш жараѐни янада жадаллашди: бир
шеърнинг ѝзида турли баћр рукнлари ќѝлланилди ѐки аруз вазнидан бутунлай
воз кечилди. Модернист шоирлар шеър мазмунига эмас, кѝпроќ шаклга эътибор
бердилар. Шу сабабли танќидчиликда мазкур шоирлар ижодига нисбатан
кескин танќидларни кузатиш мумкин.

«Янги шеърият» ривожининг 80-йиллардан бошланган учинчи даврига ке-

либ кѝпгина ѐш шоирлар ижодида таќлидгѝйликка мойиллик сезила бошлади.
Баъзи ћолатларда уларнинг шеърлари ќайсидир жићатлари билан 50-60-
йилларда ижод ќилган шоирлар ѐки ѝз замондошларининг асарларига ѝхшаб
кетарди. 70-йилларда бошланган мураккаб поэтик тил ва бадиий воситалар
ќѝллаш 80-90-йилларда ћам давом этди. Бу давр шеърияти ћозирги кунда ћам ѝз
ривожида давом этаѐтганлиги сабабли илмий тадќиќотлар эмас, балки фаќат
танќидчиликнинг диќќат марказида бѝлиб келмоќда.

ХХ асрнинг иккинчи ярмида адабий тилдаги шеърият билан бир ќаторда,

Миср лаћжасидаги шеърият ћам ривожланди. Фуад Ћаддод, Аћмад Фуад Нажм,
Абдурраћмон ал-Абнудий, Салоћ Жаћин, Саййид Ћижоб, Абдурраћмон Мансур
каби шоирлар ушбу йѝналишда ижод ќилдилар.

Бобнинг

«’аш-Ши‘ру-л-ңурр» («эркин шеър»)да шакл ва мазмун муносаба-

ти»

деб номланган иккинчи фаслида

Миср янги шеърияти хусусиятларидан бири

анъанавий шеърий шакллардаги ѝзгаришлар жараѐни таћлилга тортилди. 50-
йилларгача давом этган бу жараѐнда Миср ижодкорлари Ироќ ва Сурия шоирлари
каби ѝрта аср меросини кескин чегаралаб ќѝйиш йѝлидан бормадилар. Бу даврга
келиб жуда узоќ ва кѝп изланишлар, тажрибалар натижасида замонавий шоирлар
шеър ѐзиш низомини ѝзгартиришга муваффаќ бѝлдилар. Шундай бѝлса-да, улар
анъанавий вазн аруздан бутунлай воз кечмадилар. ««Янги шеърият», аввало,
мазмунан янги воќеликни ифодалашда кѝринди, шакл жићатидан эса, у ћам анъа-
навий ќасида, ћам замонавий шеър ѐзиш шаклларини мужассамлантирди»

1

.

Миср шеъриятидаги янгиланиш икки шаклда – эркин шеър (‟аш-ши„ру-л-

ңурр ѐки ши„ру-т-таф„ҝла) ва насрий шеър (аш-ши„ру-л-мансһр ѐки ќасидату-н-
наǒр)да намоѐн бѝлди. Насрий шеър вазн ва ќофиядан маћрум бѝлиб, китоб
саћифаларида алоћида сатрлар билан эмас, хат боши билан бериладиган бѝлди.
Бу шакл Миср шеъриятида у ќадар оммавийлашмади. Асосий эътибор ќара-

1

٩١

نيدلا زع ليعامسا

.

ةيونعملاو ةينفلا ةرهاوظو اياضق رصاعملا يبرعلا رعشلا

.

ةرهاقلا

:

،باتكلا راد

٨٥٩١

.


background image

11

тилган эркин шеър шакли анъанавий аруз вазнларига амал ќилган ћолда ву-
жудга келди ва ривожланиб борди. Шоирлар ѝз шеърларини аруз баћрларига
суянган ћолда ѐздилар. Лекин эркин шеър сатрларидаги рукнлар сони анъа-
навий ќасида мисраларида бѝлганидек бир хил миќдорда эмас, балки турлича –
рукнлар мувозанати бузилган ћолда берилди.

Эркин шеърнинг афзалликлари ва аруз билан чамбарчас боѓлиќлигини «эр-

кин шеър» назариѐтчиси Нозик ал-Малоика шундай тушунтиради: «Шоир
шеърда ѝз эркинлиги туфайли кѝзга ташланади. Унинг шеър сатрлари муайян
ѝлчамда бѝлиши ѐки унинг бошидан охирига ќадар собит ќофияни саќлаб ќо-
лиши шарт эмас. Шоир шеърини бошлар экан, осонлик билан барчани ѝзига
жалб ќилади. У ќофиялашда чекланмайди ва унинг учун рукнларнинг муайян
сони йѝќ. Чунки у эркин, эркинлик билан маст бѝлгандир. У эркинлик сарћуш-
лигида, унутиши керак бѝлмаган ќоидаларни ћам ѐддан чиќаради»

1

. Шоира ѝз

китобида бир хил рукнларга эга бѝлган «солим баћрлар» – комил, ћазаж ва ра-
жаз ѐки турли рукнларга эга бѝлган «аралаш баћрлар» – сариъ ва вофирдан за-
монавий шеъриятда фойдаланиш маќсадга мувофиќ ва ќулай деб таъкидлайди.

Замонавий шоирлар ѝз асарларида ќофия тизимига катта эътибор бердилар.

Маълумки, анъанавий ќасида байтлари бошидан то охирига ќадар бир хил ќо-
фияланар эди. Замонавий шоирлар эса бир шеърнинг ѝзида турли ќофияларни
ќѝллашга ћаракат ќилдилар. «Ќофия, - дейди Изиддин Исмоил, - «янги
шеър»нинг энг мућим хусусияти, унинг рукнидир. Шоирлар ќадимги шоир-
лардек, бир хил ќофия атрофида тѝхтаб ќолмадилар. Балки ѝзларини ќониќти-
рувчи ѝз ћиссиѐтларига мослаган ћолда ќофиялар танлаб, уларни ранг-баранг
ќилишга эришдилар»

2

.

Анъанавий ќасидада ћар бир байт тугалланган фикрга эга бѝлади, эркин

шеърда эса шоир айтмоќчи бѝлган фикрни биргина сатрда англаб олиш мушкул.
Фикр икки, уч ѐки ундан ортиќ сатрларда ифода этилади. Бу эса ѝќувчидан жид-
дий эътиборни талаб ќилади. Демак, замонавий шеърлар анъанавий ќасидалардан
кѝп жићатлари билан фарќ ќилади. Бундай шеърлар ѝзларининг ихчамлиги ва
лѝндалиги, босим ва ћаяжоннинг ѝзига хослиги билан ички кечинмаларни,
ижтимоий-сиѐсий ћаѐт муаммоларини акс эттиришда мућим роль ѝйнайди.

Бу хусусиятларнинг барчаси Амал Дунќул ижодида ѝз ифодасини топди.

Юќорида айтиб ѝтганимиздек, 60-йиллар ва ундан кейинги даврларда «янги
шеърият» ћаракатининг ғоявий-тематик, бадиий-услубий ривожланиши Амал
Дунќул ижоди билан боғлиќ ћолда кечди. Шоир шеъриятида ватан ва халќќа
мућаббат, адолатсизлик, ѐвузлик, жаћолат, жамият иллатлари ва камчиликларга
ќарши кураш ғояларининг кенг кѝламда янги ифода усуллари орќали тасвирла-
ниши «янги шеърият» ривожланишига катта таъсир кѝрсатди. Амал Дунќул
шеърлари образлар тизими, тасвирий воситалари, сатирик тилнинг ѝткирлиги,

1

كزان ةكئلاملا

.

عشلا اياضق

رصاعملا ر

.

توريب

:

،ةدوعلا راد

٨٥٩١

.

١۹

2

٩۳

نيدلا زع ليعامسا

.

ةيونعملاو ةينفلا ةرهاوظو اياضق رصاعملا يبرعلا رعشلا

.

ةرهاقلا

:

،باتكلا راد

٨٥٩١

.


background image

12

умуман, бадиий унсурларнинг мѝллиги билан ћам бошќа шоирлар ижодидан
ажралиб туради.

Иккинчи боб

«Амал Дунќул шеъриятида инсон муаммосининг тадри-

жий ривожи»

деб номланган бѝлиб, бобда Амал Дунќулнинг ижодий биогра-

фияси баѐн этилади, бадиий асарлари тадќиќ ва таћлил ќилинади. Шоир шеър-
лари орќали «янги шеърият»нинг ѝзига хос хусусиятлари кѝрсатилади, Амал
Дунќул истеъдоди, дунѐќараши, бадиий салоћияти ва ѝзига хос ифода услуби
таћлилга тортилади.

Бобнинг

«Амал Дунќул шеъриятида инсон муаммосига тарихий об-

разлар орќали ѐндашиш»

номли

фаслида замонавий Миср шеъриятининг

атоќли намояндаси, XX асрнинг иккинчи ярмида вужудга келган «янги шеъри-
ят»нинг ѐрќин вакилларидан бири Амал Дунќул ижоди ва унинг поэтик хусуси-
ятлари ѝрганилади.

Амал Дунќул шеъриятга эрта кириб келди, ижодининг илк даврида анъа-

навий шеърий вазн – арузда ќасидалар ѐзди. Амал Дунќулнинг «эркин шеър»
шаклида ѐзган илк асарлари лирик шеърлар бѝлиб, уларда чин севги ва вафо,
соѓинч ва ћижрон азоби, севгилисидан айрилган ѐрнинг ќалбида ћосил бѝлган
изтироблар акс этган эди. Шоирнинг бу даврда ѐзган лирик шеърларидан бири
«Ёмѓир» («‟ал-Маǚар»)да табиат манзараси билан лирик уйѓунликда чизилган,
майдалаб ѐѓаѐтган ѐмѓирга тикилиб хаѐлга чѝмган ва соѓинчдан ќалби эзилган
ошиќ йигитнинг рућий ћолати тасвирланган бѝлиб, умр бѝйи илк севгисини
чорлаб ѝтувчи, мућаббатига содиќ лирик ќаћрамонга дуч келамиз. Амал Дунќул
бу даврда ѐзган шеърларида соддаликка интилади, мураккаб ва мавћум ибора-
лар ќидирмайди, шеърларини турли безакларга буркамайди. Аммо у шундай
жѝшќин ва ћароратли сатрлар тизадики, улардаги жѝшќинлик ѝќувчида юксак
шеърий кайфият уйѓотади.

50-йилларнинг охири ва 60-йилларнинг бошларида кѝплаб тараќќийпарвар

кишиларнинг таъќиб ќилиниши, ќамоќларга ташланиши А. Дунќул ижодига ћам
ѝз таъсирини кѝрсатди. Унинг ижодидаги ижтимоий турмушдан норозилик
кайфияти дастлаб «Спартакнинг сѝнгги сѝзи» («Калимāт Сбāртакһсу-л-‟ахҝра»,
1962) шеърида кѝзга ташланади. Унда шоир илк бор тарихий мавзуга мурожаат
ќилиб, милоддан олдинги I асрда Римдаги ќуллар ќѝзѓалонига бошчилик ќилган
Спартак образини яратди. Шеър «Шамоллар маъбуди «шайтон»га шараф» деган
сатр билан бошланганлиги сабабли дарћол ѝќувчилар оммасини ѝзига жалб
ќилди. Гарчи А. Дунќул «шайтон» деганда Спартакни назарда тутган бѝлса-да,
шеър баъзи ѝќувчилар, диний уламолар томонидан эътирозлар билан ќабул
ќилинди. Шеърда Спартак образи орќали ижтимоий турмушдаги ћар ќандай
зѝравонлик, адолатсизликка ќарши ѝз муносабатини билдирди, оддий халќнинг
аянчли аћволда кун кѝраѐтганини ифодалади.

Шоир 60-йиллар бошида ѐзган «Охирги тун» («‟ал-„Ишā‟у-л-‟ахҝра»), «Чанќоќ-

лик... чанќоќлик...» («Ǜама‟... ǜама‟»), «Тунда юз берадиган воќеа» («‟Ашйā таңдуǒ
фҝ-л-лайл») каби шеърлари ћам юќоридаги шеърга мазмунан яќиндир. Халќ тари-


background image

13

хига мурожаат ќилиш, адолатсизлик, зулм ва истибдодга ќарши курашган буюк
шахслар сиймосини акс эттириш унинг диќќат марказида турди.

1967 йилнинг июнида Исроил ќѝшинларининг Миср ћудудига бостириб ки-

риши ва бу урушдаги Мисрнинг маѓлубияти шоир ижодида янги давр бошла-
нишига сабаб бѝлди. Маѓлубиятнинг дастлабки кунларидаѐќ А. Дунќул «Зарќа
ал-Йамама ќошида йиѓи» («‟ал-Букā байна йадай Зарќа ‟ал-Йамāма») шеърини
ѐзди. Адиб Луис Аваднинг айтишича: «Шоир шеърни ѓазаблар сѝнгунга, ѐшлар
ќуригунга, ћалќумларда аламларнинг аччиќ таъми кетгунга ќадар ѐзиб тугатган
эди»

1

. Шеърда шоир рамзий образлар орќали Миср жамиятида ћукм сурган чи-

риш аломатлари – шиорбозлик, лоќайдлик каби иллатларга ќарши чиќди,
маѓлубият сабабларини ќидирди ва уни очиб беришга ћаракат ќилди. Бу ћаќида
адиб Абдулазиз ал-Муќолић: «Бу шеър 1967 йилдан 70-йилларнинг бошларига-
ча халќ оѓзидан тушмади. Ундан олдин ћам, ундан кейин ћам бу шеърдек асар
яратилмади. Миллатнинг ќалб жароћатлари билан боѓланиб кетган бу шеър шо-
ирга жуда катта шућрат келтирди», - деган эди

2

.

Шеърда А. Дунќул Зарќа ал-Йамама ва Антара ћаќидаги ќадимги араб

афсоналарини ѝз замондошларига эслатиб, бош образ воситасида Мисрни гав-
далантирди. Софдил башоратчи яќинлашиб келаѐтган фалокатдан ѝз ќавмини
огоћлантиради, лекин нодон ќавм айш-ишратга, кибру-ћавога берилиб кетиб,
башоратни ќабул ќилмайди, натижада ћамма нарса нобуд бѝлади.

Шоир шеърда мазлум, камбаѓал халќ табаќасини Антара образи орќали

ифодалаган. Антара – енгилмас, моћир жангчи. Ѝрта асрларда кѝплаб ќаћра-
монлик эпопеяларининг яратилишига сабаб бѝлган бу ном Жоћилият даврида
яшаган жангчи шоир Антара ибн Шаддодга (525–615) бориб таќалади. Афсона-
ларда Антара енгилмас, моћир жангчи, мазлумлар ћимоячиси, олийжаноб ва
инсонпарвар шахс бѝлиб гавдаланади.

Амал Дунќул шеърда Зарќа ал-Йамама ва Антара сиймоларини араблар

орасида кенг тарќалган яна бир афсона Тадмор

3

маликаси Зайнаб

4

ва жосус Ќу-

сайр ћаќидаги афсона билан уйѓунлаштиради. Амал Дунќул малика Зайнаб
ћаќидаги афсонани эслатиб ѝтар экан, Миср халќини, ћукуматини душман ћий-
лаларига ишониб Зайнабдек ѓафлатда ќолмасликка чаќиради. Душман олдида
бѝйин эгмасликка, маликадек маѓрур ва жасоратли бѝлишга ундайди. Шоир
ѝзининг бу шеъри билан «Июнь адабиѐти» (‟ал-‟Адабу-л-ңазҝрāний) йѝналиши-
га асос солди. А. Дунќулнинг бу даврда ѐзилган кѝпгина шеърлари шакл
жићатидан анча мураккаб ва катта ћажмли эди. Шоирнинг «Сентябрь»
(«‟Айлһл», 1967), «Ѓам-алам ќироат билмас» («‟ал-Ңазн лā йа„рифу-л-ќирā‟а»,
1967), «ал-Мутанаббий эсдаликларидан» («Мин муǔаккарāти-л-Мутанаббий»,

1

ضفرلا ءارعش .سيول ضوع

//

،مارهلأا

٨٥١١

.

١

ويلوي

.

٩

2

ا ةدوشنا و لقند لما .حلاقملا زيزعلا دبع

ةطاسبل

،عادبا ةلجم //

٨٥١١

.رشاعلا ددعلا .

۰۰

3

Тадмор – юн. Пальмира. Сурия саћросида жойлашган ќадимий шаћар.

4

Зайнаб – юн.Зиновие. 266-273 йилларда ћукмронлик ќилган Тадмор маликаси.


background image

14

1968) каби шеърларининг барчаси уруш мавзусига баѓишланган бѝлиб, уларда
шоир рамз ва мажозлар орќали ѝз ватанидаги мураккаб вазиятларни тасвирга
олади. Кези келганда, бу вазиятларга билдирилган аламли ѝкинч поэтик иќрор
сифатида араб шеърияти учун янгилик эди.

А. Дунќулнинг «ал-Мутанаббий эсдаликларидан» шеърида ћукмдор Сай-

фуддавладан хафа бѝлган ал-Мутанаббий Мисрга, ћукмдор Кофур ћузурига бо-
ради ва унинг сарой шоирларидан бирига айланади. Лекин Кофурнинг ќилми-
шларидан, юрт, халќ ѓамини ѝйламай айш-ишратга берилганидан ќаттиќ наф-
ратланади. Давлатга душман хавф солиб турган пайтда Кофурнинг ћаракатсиз
ѝтирганини ѝз халќига хоинлик деб билади. Шоир тарихни ћозирги кун билан
боѓлаб, ѝз замонасининг саволларига тарихдан жавоб ќидиради. Бунинг учун
ѝзи севган ва болаликдан кѝп марта девонларини мутолаа ќилган ѝрта аср шо-
ири ал-Мутанаббий тимсолига мурожаат ќилади.

А. Дунќул 1967 йилдан кейин ѐзган шеърларида алоћида сѝз ва бирикмала-

рни тарќатиб юборди. Масалан,

فيس

– ќилич,

حلاس

– ќурол,

ةميزهلا بابسأ

– маѓлубият

сабаблари,

رمقلا

– ой,

توبكنع

– ѝргимчак,

ءاضيب فحص

– оќ саћифалар,

لافطلأا روص

– бо-

лаларнинг аћволи,

سمشلا

– ќуѐш,

ةملظ

– зулмат,

توم

– ѝлим,

رادج

– девор ва бошќа

сѝз ћамда иборалар унинг кѝплаб шеърларида такрорланади. Бу даврда ћам шо-
ир юз бераѐтган воќеа-ћодисаларни ћаќќоний акс эттиришга ћаракат ќилади.
«Ташќи олам, бѝлаѐтган ћодисалар – шу икки нарса уни ѐзишга ундайдиган асо-
сий манба бѝлди», - деб ѐзади А. Дунќулнинг бу даврдаги шеърияти билан
яќиндан таниш бѝлган шоир Аћмад Таћа

1

. Масалан, унинг «Ваћдат ќароргоћида

рѝй берган воќеага доир» («Та„лҝќ ‟алā мā ңадаǒа фҝ мухаййами-л-ваңдāт»)
шеърида Иорданияда ќѝним топган Фаластин ќочоќлар ќароргоћининг 1970 йил
сентябрда иордан ќѝшинлари томонидан ѝќќа тутилиши воќеаси ѝз аксини
топган.

70-йилларда шоир шеъриятидаги сатирик рућ кучайиб, у яна ћам кенгроќ

соћаларни ќамрай бошлади. Шу сабабли бу даврда адабий саћнага кириб келган,
ѝзларини модернистик оќим сифатида танитган кѝпгина ѐш шоирлар А. Дунќул
шеъриятини танќид остига олдилар. «Ида‟а», «Асват» каби ва бошќа бир ќанча
адабий журналларда шоир шеъриятига нисбатан турли хил фикрлар билдирил-
ди. Шоир Мућаммад Сулаймон ѝз девонининг муќаддимасида А. Дунќул шеъ-
рияти ћаќида сѝз юритиб, уни «Барча даврлар шоири» деб атайди ва «Ида‟а»
журналидаги Ћилмий Салимнинг танќидий маќоласига ѝз муносабатини билди-
ради. Адабиѐтшунос Луис Авад эса «ал-Аћрам» газетасидаги «Ќаршилик шоир-
лари» номли маќоласида шоир шеъриятини кенг таћлил ќилиб, унинг шеърий
техника, тил, бадиият соћасидаги маћоратини юќори баћолайди.

ХХ асрнинг 70-йиллари Миср жамиятида жиддий ижтимоий-сиѐсий жара-

ѐнлар даври бѝлиб, биринчиси Исроил билан муросага келишиш, иккинчиси эса

1

عادبا

.

باتكلل ةماعلا ةيرصملا ةئيهلا ،نفلاو بدلاا ةلجم

.

٨٥۳۳

لا ،

لا ددع

رشاع

.

۳۳


background image

15

«очиќ эшиклар сиѐсати»ни олиб бориш билан боѓлиќ эди. Жамиятда бу сиѐсат-
дан ћукм сурган норозилик кайфияти А. Дунќул ижодида ћам ѝз аксини топди
ва шу воќеага ѝз муносабатини билдириб, «Муросага келма» («Лā туǖāлиң»,
1976) номли шеърини ѐзди. Бу шеърда Жоћилият даврининг машћур шоири ва
жангчиларидан бири ал-Мућалћил (ваф.

531) ћаќидаги «Ќиссат аз-Зир Солим»

асаридан олинган ва араблар тарихига «ал-Басус уруши»

1

номи билан кирган

ќабилавий уруш воќеаларини акс эттирди. Шеър ѝн ќисмдан иборат бѝлиб,
унинг ћар бири Кулайбнинг укаси ал-Мућалћилга ќилган «Муросага келма!»
деган васияти билан бошланади. Шоир шеърдаги тарихий воќеаларни замона-
вий вазият билан боѓлар экан, тинчлик сулћининг тузилиши араблар шон-
шућрати, шарафини оѐќ ости бѝлиши деб билади.

Амал Дунќул 1976-77-йиллар мобайнида «ал-Басус уруши» воќеаларини акс

эттирган «Кулайбнинг ѝлдирилиши» («Маќталу-л-Кулайб», 1976), «Йамаманинг
сѝзлари» («‟Аќвāлу-л-Йамāма», 1977), «Йамамамнинг марсиялари» («Марāǒҝ-л-
Йамāма», 1977) каби шеърларни ѐзди. Шоирнинг бу шеърлари 1979 йилда «Му-
росага келма!» («Лā туǖāлиң») номи билан Байрутда нашр этилган тѝпламга
киритилган эди.

Амал Дунќул шеъриятида хилма-хил мифологик мавзулар, тарихий об-

разлар ва воќеалар акс эттирилган бѝлиб, унинг шеърларида рамзий – Юсуф
пайѓамбар, Нућ пайѓамбар, машћур араб шоири Абу Нувос, салбчиларни маѓлуб
этган Салоћиддин, француз ќироли Людовик IX ва уни асирга олган жангчи Су-
байћ образлари, Хиттин, Мансура жанглари воќеалари ѝрин олган. Тарихий
шахслар 1968 йил Лос-Анжелесда Роберт Кеннедини ѝлдирган Сирћан Сирћан,
1973 йилги уруш ћарбий ќѝмондонларидан бири Мазин Абу Ѓазала образларини
ћам учратамиз. Кѝринадики, Амал Дунќул шеърларини ѝќиган китобхон динлар
тарихидан ћам, Миср ва умумшарќ тарихидан ћам яхши хабардор бѝлиши лозим.

«Амал Дунќул шеъриятида миллий масалалардан умуминсоний муаммо-

ларга ѝтиш»

деб номланган иккинчи фаслда Амал Дунќулнинг 70-йиллардаги

шеъриятини таћлил ќилиш орќали унинг олам ва одам ћаќидаги ќарашлари янада
кенгайиб, янги-янги шеърий услублар устида изланганлиги кузатиш мумкин.
А. Дунќулнинг «Бѝлажак аћд» («‟ал-„Аћду-л-‟āтҝ», 1975) номли Байрутда нашр
ќилинган тѝпламига шоирнинг шакл, мазмун ва тил жићатидан энг етук шеърлари
киритилди. Бу тѝплам шоир ижодида янги босќич сифатида уни умумбашарий
муаммолар талќинига жалб ќилди. А. Дунќул дунѐдаги, ћаѐтдаги ва инсон
маънавиятидаги каму-кѝстларни «янги шеърият»нинг бошќа вакилларига ќара-
ганда хушѐрроќ идрок этган шоир сифатида камчиликларни дард билан ѝз шеър-
ларида акс эттирди. Уларни ифодалашда тарихий образларга, маданий ва диний
меросларга, турли халќларнинг афсона ва ривоятларига таянди. Буларни «Сано-
лар» («Мазамҝр»), «Ибодат» («Ǖалāт»), «Яратилиш» («Сифру-т-таквҝн») ва
бошќа шеърларда кѝриш мумкин. Уларда ѝз замонасининг сиѐсий, ижтимоий ва
маънавий муаммоларни кѝтариб чиќди. Ер юзида ѐвузлик, адолатсизлик, зулм

1

Баъзи манбаларда «Мода туя уруши».


background image

16

кучайиб кетганлигини, мећр-оќибат йѝќолиб бораѐтганлигини куйиниб гапирди,
одамзоднинг бир-бирларини ѝлдираѐтганликларини, урушлар инсоният бошига
кулфатлар келтираѐтганлигини алоћида таъкидлади.

Қари чол ва гѝдак боланинг бѝйнига ќѝйма ѝткир ќиличинг.
Кѝрдимки, мен Одам боласи, Одамнинг боласини ќатл ќилмоќда.
Шаћарларга олов-ѝт ќѝйиб, ћомилали аѐлларнинг ќорнини ѐрмоќда...

-дейди шоир ва ѝз шеърларида одамларни биродарликка чаќирди.

А. Дунќул шеърларида нафаќат шоир замонасининг муаммолари, балки

асрлар давомида инсониятни ќийнаган умумбашарий масалалар акс эттирилган-
лигини кѝришимиз мумкин.

Кѝрдим, одам боласи аќлдан озиб, ѝсган дарахтларни нобуд ќилмоќда.
Тоза ќудуќларга тупуриб ташлаб, дарѐларга ифлос ѐѓлар тѝкмоќда.
Ўзи яшар уйнинг остонасига ажал снарядини ќѝйиб кетмоќда.
Ёвуз чаѐнларга бошпана ва иссиќ ќалбларидан ѝрин бермоќда.

«Бу даврга келиб шоирни севган халќ, уни «Инсоният дардини куйлаган

шоир» деб атай бошлайдилар»

1

.

70-йилларнинг охирларида саратон касаллигига чалинган Амал Дунќул

ижодига ћаѐт ва ѝлим мавзуси кириб келди. Дарбадарликда яшаган, ћаѐт зидди-
ятларига кѝп маротаба тѝќнаш келган шоирнинг фикрича, инсон ћаѐти ќуриѐт-
ган дарахтга ѝхшайди. Ундаги ќуриган барглар – ѝтган умр йиллари – бирма-

бир, кетма-кет ва тез тѝкилади. Нићоят, барглар тѝкилиб адо бѝлади, дарахт
ќурийди – инсон ћаѐтига якун ясалади. Лекин ћаѐтда бундан ћам мудћишроќ,
бундан ћам ѐмонроќ ѝлим мавжуд, бу тушкунлик ва умидсизликдир. Шеърла-

рининг бирида эса шоир инсон умрини, ѝтган кунларини девор таќвимидан узи-
лаѐтган вараќларга ѝхшатади.

Мана ѝтирибман умидсиз бунда,
Вараќ...вараќ...бѝлиб узилади таќвимдан умрим.
Узилган бу вараќлар,
Хотира кѝлида сузиб юради.

А. Дунќулнинг 70-йиллар охири 80-йиллар бошида ѐзган шеърларида

«ѝлим» (

توم

) сѝзи жуда кѝп ќѝлланилди. Умри тугаб бораѐтганини сезган шоир

ѝлимни гоћ йѝлида учраган кимсани нишонга олиб жароћатлайдиган ѐш болага
ѝхшатса, гоћ ќармоѓини сувга ташлаб, илинганини тортадиган овчига, гоћида
эса чаќишга тайѐрланган илон каби кѝради.

1983 йилнинг февралида А. Дунќул ѝзининг охирги «Жанубликнинг сѝнгги

вараѓи»

(«‟ал-Вараќāту-л-‟ахҝрату-л-жанһбий»)

шеърини

автобиографик

мавзуда ѐзди. Шеър шоирнинг болалик йиллари, ота-онаси баѓрида ѝтган давр-
лар, ака-сингилларини эслаш билан бошланади. Шеър сѝнгида эса шоирнинг
ѝлимга

1

هلبع ينيورلا

.

يبونجلا

.

ةرهاقلا

:

،حابصلا داعس راد

٨٥٥١

.

١۱


background image

17

тайѐр, фаќат сѝнгги даврда бир умр излаган, лекин топа олмаган ћаќиќатни ва
марћум дѝстларининг чећрасини кѝриш иштиѐќида эканлигини кѝрамиз. Ѝлим
мавзуси унинг бу даврда ѐзган «Кимга ќарши?» (Ǘидда ман?), «Охирги ѝйин»
(«‟ал-Ла„бату-н-нићā‟иййа»), «Кроват» («‟ас-Сарҝр»), «Гуллар» («Зућһр»)
шеърларида мавжуд бѝлиб, уларнинг барчаси гѝѐ инсон ћаѐт тарзини эслатади.
Амал Дунќул узоќ яшамади, аммо ѝзининг самимий, жозибали шеърлари билан
нафаќат Миср, балки бутун араб шеъриятида ѐрќин из ќолдирди.

«Амал Дунќул шеъриятининг бадиий-услубий хусусиятлари»

деб но-

мланган учинчи боб шоир шеъриятининг бадиий-услубий хусусиятлари, эстетик
жићатлари таћлилига баѓишланган бѝлиб, унда Амал Дунќулнинг шеърий тех-
ника ва бадиият соћасидаги маћорати конкрет мисоллар билан далилланади.

Бобнинг биринчи фасли

«Шоир шеъриятида вазн ва ќофия масаласи»

деб

номланган. Амал Дунќул ћаѐтга бѝлган муносабатини ѝзига хос бадиий шеърий
шаклда ифодалади, «‟аш-ши„рул-ңурр» («эркин шеър»)нинг барча хусусиятла-

рини ѝзида мужассамлаштирган асарлар яратди. Шоирнинг барча шеърлари
ѝќувчидан «янги шеърият»га хос бѝлган хусусиятларни, рамзий маъноларни
тушуниш учун муайян тайѐргарликни талаб этади. Шоир ѝзининг барча шеър-

ларини мазмунга мос равишда номлайди. Йирик ћажмдаги шеърларини
ќисмларга ажратишда раќамлардан ѐки алоћида номлардан фойдаланади: «Жа-
нубликнинг сѝнгги вараѓи» шеърини

توص

(«Овоз») –

هجو

(«Юз») –

هجو

(«Юз») –

هجو

(«Юз») –

ةآرم

(«Ойна») каби, «Ёз ва ќиш китобидан саћифалар» шеърини

ةمامح

(«Кабутар») –

يعانص قاس

(«Сунъий оѐќ») –

فصاع ءاتش

(«Бѝронли ќиш») каби

ќисмларга ажратади. Бундай ќисмлар ѝртасидаги мантиќий боѓлиќлик баъзида

яќќол кѝзга ташланса, баъзи шеърларида эса бу боѓлиќлик яшириндир. Шу са-
бабли уларнинг ћар бири ѝќувчи кѝз ѝнгида мустаќил шеър бѝлиб гавдаланади.

А. Дунќул «янги шеърият»нинг бошќа вакиллари сингари арузга мурожаат

ќилиб, унинг рукнларидан фойдаланди ва ћар бир шеърни арузнинг бирор баћри
рукнига асосланган ћолда ѐзди. Масалан:

نيدايملا يف

وه

سلجي

،

م

قلط

لفطلاك

نب

ىصحلاب هتل

!ةلباسلا نم بيصي نم اهب ليصيف

1

Майдонларда ѝтиради у,
Сѝнгра ѐш боладек отиб камонидан тошли найзани,
Ўтганлардан бирини жароћатлайди.

Бу шеърнинг рукни ва уларнинг сатрлардаги сони ќуйидагича:

(1)

نتلاعاف

ف

لاع

تن

2 та

(2)

نتلاعاف

نلعاف

نلعف

نلعاف

4 та

(3)

نلعف

نلعف

نلعاف

نلعف

نلعاف

5 та

1

لمأ لقند

.

ةلماكلا ةيرعشلا لامعلاا

:

توريب

:

،ةدوعلا راد

٨٥١٩

.

ص

.

۳١٩


background image

18

Демак, шеър рукни

نلعاف

бѝлиб, у мутадорик баћрининг рукнидир. Бу баћр

арузнинг охирги 16-баћри бѝлиб, унинг аслий рукнлари 8 тадир:

نلعاف

نلعاف

نلعاف

نلعاف

نلعاف

نلعاف

نلعاف

نلعاف

Янги шеърият рукнларида арузда учрайдиган ѝзгаришлар ћам учрайди

(юќоридаги сатрларда биз мутадорик баћри рукнларида учрайдиган зићаф

1

ва

иллатларни

2

кѝришимиз мумкин). 2-, 3-сатрларда рукннинг иккинчи ћарфи су-

кунли – енгил сабаб бѝлганда тушиб ќолган – хабн

نلعاف

نلعف

1-сатрда енгил сабаб тушиб ќолган ва рукн охирига енгил сабаб ортти-

рилган – хабн ва тарфҝл

نلعاف

نلعف

=

لاعف

نتلاعف

1- ва 2-сатрларда рукнлар охирига енгил сабаб орттирилган – тарфҝл

نتلاعاف

لاعف

=

نلعاف

Бу баћр ѝзининг лѝндалиги ва оћангдорлиги жићатидан бошќа баћрлардан

ажралиб туради. А. Дунќул ижодида ћам шу баћр рукни асосида ѐзилган шеър-
ларни кѝп учратамиз. Амал Дунќул шеърларининг 35 % да ражаз, 32 % да мута-
дорик, 14 % да рамал, 6 % да мутаќориб ва комил, 4 % да вофир баћрларини
ќѝлланилган.

Амал Дунќул шеърларида ќофия тизимига жиддий эътибор берди ва улар

орќали шеърларнинг оћангдорлиги, таъсир кучини оширишга ћаракат ќилди.
Шоир ќофия яратишда бир неча усуллардан фойдаланди:

1)

Ќофиядош сѝзларнинг бошловчи товушларидан бошќа товушларининг

айнан такрорланиши (

ذ ر

عا

حورش ،عارص

حورج

).

2)

нутќ товушларининг эшитилишида бир-бирига яќинлиги асосида ќофия

тузиш

(

ةحبذم

شع ،ةحبسم

شق

).

3)

товушлар ѝрнини алмаштириш орќали

(

بعل

بلعث

).

4)

ќофиядош сѝзлар ѝзаги охирида такрорланган ѐки эшитилишида бир-

бирига яќин бѝлган товушлардан, яъни равийдан самарали фойдаланган

(

ىنطق

ىضف ،ىفوص

ىرس

).

Амал Дунќул араб шеъриятида кѝп учрайдиган «сукунли ќофия» (‟ал-

ќāфияту-с-сāкина)дан ћам моћирона фойдаланди. Шоир шеъриятидаги ќофия-
ланишнинг бундай тури шеърнинг мазмуни билан бевосита боѓлиќ бѝлиб, муа-
йян маъно касб этади. Масалан,

1

Зићаф – (

فاحز

луѓ.м.: – аслидан узоќлашиш) – бир байтнинг барча рукнларида содир

бѝлиши мумкин бѝлган, лекин ќасиданинг бошќа байтларида такрорланиши шарт бѝлма-
ган ѝзгариш.

2

Иллат (

ةلع

луѓ.м.: иллат, беморлик) – байтларнинг аруд ва дарб, яъни сѝнгги рукнлари-

дагина содир бѝлувчи ѝзгаришлар.


background image

19

هبعتملا ةعاسلا تقد

هبيطلا همأ تعفر

اهنيع

* * *

هبعتملا ةعاسلا تقد

قسن ،تضهن

هبتكم ت

1

Ћорѓин соат бонг уради,
Онаизор унга ќарайди…

* * *
Ћорѓин соат бонг уради,
Она туриб унинг столини йиѓиштиради.

Бу парча «Тош ќотган нон ћаќида ќѝшиќ» («‟Уѓнийату-л-ка„кати-л-

хажариййа») номли шеърдан олинган бѝлиб, унда ички ќѝшинлар билан
тѝќнашган талабалар намойиши акс эттирилган. Эътибор берилса, парчадаги

чуќур тил орќа товушларининг (

ع ،ق

) ќѝлланилиши, бу товушларнинг ћалќум-

дан ќирилиб чиќиши, мисра сѝнгида эса сукунли ќофия туфайли сусайиши
намойишга кетган ѝѓлини кутаѐтган, ќѝрќув ва хавотирдан гоћ «жони ћалќумга

келаѐтган», гоћ яна тин олаѐтган онанинг рућий ћолатини англатади. Ѝќувчи
ћам беихтиѐр шу ћолатга тушади. Шу шеър сѝнгида ѝќ тегиб ерга ќулаган
намойишчининг ћалок бѝлиши олдидан ќийналиб нафас олиши яна шундай то-

вушлар (

،ع ،ق

خ

) ћамда сукунли ќофия орќали ифодаланади.

А. Дунќул шеърларида ички ќофия тури ћам кенг ќѝлланилган:

رسيلاب كدحو تدرفت

رسخلا ىفل نيميلا نا

رسعلا ىف وراسيلا اما

نيذلا لاإ

نوشامي

نيذلا لاا

نوشيعي

نوشحي

ةارتشملا فحصلاب

نويعلا

نوشعيف

نيذلا لاا

نوشي

لااو

لا

نيذ

نوشوي

قاي

ا

ت

!توكسلا طابرب مهناصمق

2

Сен берилдинг ѐлѓиз бойликка, ахир бор ћаќиќат мућтожликда-ку,
Ахир бойлик ќийинчиликда, лекин ѐнма-ѐн юрганлар,
Жаридаларга кѝзларини тикиб, бѝѓилиб ћеч нарсани кѝрмаѐтганлар,
Кѝйлаклари ѐќасини сукут иплари, зарлар билан безаѐтганлар,
Ётиб олиб бѝћтон тѝќиѐтганлар учун эмас ќийинчиликлар.

«Ибодат» деб номланган бу шеърда унинг оћангдорлик ва ќофияланишдаги

жарангдорлик жићатидан мумтоз ќасидага яќин эканлигини кѝрамиз. Диќќат
билан эътибор берилса, шоир эшитилиши жићатидан бир-бирига яќин бѝлган III
шахс, кѝплик, музаккар жинсдаги феъл шаклларини танлайди:

نوشوي ،نوشي ،نوشعي ،نوشحي ،نوشيعي ،نوشامي

1

لمأ لقند

.

لآا دهعلا

يت

:

توريب

:

،ةدوعلا راد

٨٥١٩

.

۰٩

۰١

.

2

لمأ لقند

.

ةلماكلا ةيرعشلا لامعلاا

.

توريب

:

،ةدوعلا راد

٨٥١٩

.

ص

.

۰٩٩


background image

20

Бу феъллар шеърда ички ќофияни, ћаммаси бир бѝлиб эса, гарчи шеър

мазмуни диний мавзудан йироќ бѝлса-да, ибодатни эслатувчи тантанали
оћангни вужудга келтиради. Шоирнинг ички ќофияда ќѝллайдиган бундай
услуби ѝрта аср шоирларининг услубига ѝхшаб кетади. Маълумки, XV–XVII
асрларда араб шоирлари шеърнинг ички тузилишига, оћангдорлигига катта
эътибор берардилар. Лекин А. Дунќул ѝз шеърларида шаклни мазмун маќсадла-
рига бѝйсундиришга, бу билан ѝќувчи шеърни шоир истаганидек ќабул ќилишга
эришди.

«

Амал Дунќул шеъриятида бадиий тасвир воситалари»

деб номланган

сѝнгги фаслда шоирнинг такрор, ѝхшатиш, жонлантириш каби санъатларни
ќѝллашдаги ижодий тажрибаси хусусида сѝз боради.

Риторик такрор А. Дунќулнинг энг севимли усулларидан биридир. Шоир

ѝзи айтмоќчи бѝлган фикрни ѝќувчи ќалбига етказиш, сингдириш, унинг диќ-
ќатини шеър мазмунига янада тортиш маќсадида гоћ бир ѐки бир неча сѝзларни,
гоћида эса бутун бошли ибораларни ќайта-ќайта такрорлайди. Бу билан асар
тилининг таъсирини кучайтиришга ва янада оћангдорроќ ќилишга эришади.

Тѝшакда ѝламан… ћеч кимга керакмас дайди эшак сингари
Ўламан…, чалинади Дамашќда бурѓу…
Кѝчада ѝламан, бурканиб кийиму хушбѝй ћидларга
Ўламан, душманлар…
Топтайди ћаќиќатнинг юзини.

А. Дунќулнинг шеъриятида ќѝлланилган ташбић (ѝхшатиш) анъанавий

ташбићлардан фарќланади. Шоир шеърларида хилма-хил: ѝзига хос кинояли,
сатирик, чоѓиштирма ташбићлар учрайди. Шоир ташбићлари бошќа тасвир во-
ситалари каби шеърларга образлилик, тасвирийлик, аниќлик ва таъсирчанлик
бахш этади:

Аканг ќизи Йамама
Болалик йилларидан мотам кийимини кийган мисли бир гулдир.

Йамама – гулга ѝхшатилиши билан (гул – нозик, нафис, лекин у мотам

кийимида бѝлса, инсон ќалбига наќадар оѓир ботади) бу ташбић ѝќувчига 1967
йилги Миср-Исроил уруши оќибатларини эслатади.

А. Дунќул ѝзининг кѝпгина шеърларида тазод санъатидан самарали фойда-

ланади. «ал-Мутанаббий эсдаликларидан» шеърида ќѝрќоќ ћукмдор Кофур ва
жасур ћукмдор Сайфуддавла образлари бир-бирига ќарама-ќарши ќѝйилган.

А. Дунќул шеъриятидаги образлилик ћам ѝзига хос сифатларга эга. У араб

шеъриятида кѝп учрайдиган анъанавий ќуѐш, ой, юлдуз, ќилич, от каби об-
разлардан кенг фойдаланади. Шунингдек, рамзий маъно касб этувчи бошќа об-
разлар ћам кашф этадики, уларни ћаѐтий бир воќеа, тушунча ѐки предметлар
ифодаси учун ќѝллайди. Масалан, «Отлар» («‟ал-Хуйһл») шеърида араб халќи
рамзи сифатида от образини танлади. Шеърда шоир отлар – арабларнинг ѝтми-
ши, босиб ѝтган йѝли, ћозирги даврига назар ташлайди.

А. Дунќул ѝз шеъриятида тарих, халќ ижодиѐти билан бир ќаторда диний

меросдан ћам кенг фойдаланди. Бир ќанча шеърларида Ќуръони карим ривоят-
лари ва оятларига таянди, улардан иќтибослар келтирди:


background image

21

:ليخلا اهتيأ

تسل

احبص تاريغملا

و

تايداعلا لا

ليق امك

احبض

ىحمت كقيرط يف ةرضخ لا و

ضأ لفط لا و

ح

ى

هب تررم ام اذإ

!ىحنتي

1

Отлар, сизлар энди тонг пайтида
Бостириб бормайсиз (ѐвлар устига),
Харсиллаб чопувчи отлар эмассиз
Йѝлингизда топтайдиган кѝкат ћам йѝќ,
Гар ѝтсангиз четга ќочар бола ћам йѝќ.

Ќуръоннинг «Вал-Одиѐт» сураси 1-5-оятлари:

دعلاو

تي

ض ب

ًحا

ف

لا

م

رو

تي

ق

د

ًح

ا

ف

لا

م غ

تري

ص ب

ًحا

ف

أ ث ر

ن

ب ه

ن

ق ًع

ا

ف

و س

ط

ن

ب ه

ج

م ًع

ا

2

1-2-3-4-5 (Аллоћ йѝлида) харсиллаб чопадиган (чопган пайтида) туѐќлари-

дан) чаќмоќлар чиќадиган. Тонг пайтида (ѐв устига) бостириб борадиган. Бас,
ѝшанда чанг-тѝзон кѝтариб, шу (чанг-тѝзон) билан (душман) жамоасининг
ѝртасига кириб келадиган (от)ларга ќасамки…»

3

Шеърларда «Анбиѐ» сураси-

нинг 105-, «Хижр» сурасининг 45-46-, «Ват-тийн» сурасининг 1-3-оятларидан
иќтибосларни учратамиз.

Умуман айтганда, наср ва назмни ќуръоний мавзу ва иборалар билан

бойитиш Шарќ адабиѐтига хос анъана бѝлиб, айниќса, араб адабиѐтида кенг
ѝрин олган. Кѝплаб араб шоирлари ва ѐзувчилари ќатори А. Дунќул ћам ѝз
шеърларида ќуръоний ибораларни ќѝллаган. Кучли таъсирга эга бѝлган бу
иборалар матнга жило бериб, маънони теранлаштирган. Ѝќувчини чуќур му-
лоћаза юритишга ундаган.

А. Дунќул араб шеъриятининг икки дарѐсини – асрлар давомида шеърият-

нинг асоси бѝлиб келган аруз вазни билан янги шеърий шаклни бир-бирига
ќѝшишга муваффаќ бѝлди. У икки шеър тизимининг имкониятларидан фойда-
ланиб, шеър техникаси бобида катта ютуќларга эришди.

ХУЛОСА

1. ХХ асрнинг 40-йилларнинг охири 50-йиллар бошида нисбатан ривожлан-

ган бир ќанча араб давлатлари Ироќ, Ливан, Сурия, Фаластин, сѝнг Миср
шеъриятида янгиланиш ћаракати «янги шеърият» («‟аш-ши„ру-л-ңадҝǒ») номи
билан вужудга келди ва асрнинг иккинчи ярмида деярли барча араб дунѐсига
тарќалди. Мисрда ушбу ћаракат Ироќ ва Ливанга нисбатан бир мунча кеч
бошланишига ќарамай, аввал ћам янгиланиш тамойили кучли бѝлганлиги са-

1

لمأ لقند

.

ةلماكلا ةيرعشلا لامعلاا

.

توريب

:

،ةدوعلا راد

٨٥١٩

.

ص

.

۳۳۳

2

ميركلا نآرقلا

.

فيرشلا فحصملا ةعابطل دهفلا كلملا عمج

.

ةكلمملا

،ةدوعسلا ةيبرعلا

٨٥٥٩

.

٩۱۱

3

Ќуръони карим. Таржима ва изоћлар муаллифи Алоуддин Мансур. - Т., 1992. – Б. 518.


background image

22

бабли жадаллашиб кетди ва тез орада «‟аш-ши„ру-л-ңадҝǒ» Миср шеъриятининг
адабий шеърий йѝналишига айланди.

2. «Янги шеърият» ћаракати натижасида Миср шеъриятининг мавзулар

кѝлами янада кенгайди ва ижтимоий, сиѐсий, тарихий мавзулар, шаћар ва зиѐ-
лилар мавзуси етакчи ѝринларни эгаллади. Замонавий шоирлар ижодида мифо-
логик, тарихий, рамзий, мажозий образларни ќѝллаш, тарихий воќеалар ва
ћодисаларга мурожаат кучайди.

3. ХХ асрнинг 20-30-йилларида бошланган анъанавий шаклни ѝзгартириш

жараѐни «янги шеърият» даврида авж олди, байтлар тузилишида ва ќофиялани-
шида талай ѝзгаришлар рѝй берди. «Янги шеърият» вакиллари араб шеърияти
анъаналаридан унумли фойдаланган ћолда шаклан ва мазмунан анъанавий
ќасидадан фарќ ќилувчи шеърлар яратдилар. Бундай «‟аш-ши„ру-л-ңурр» («эр-
кин шеър») деб аталган шеърларнинг ќасидадан фарќ ќилувчи бир ќанча ху-
сусиятлари аниќланди:

а) эркин шеър сатрларидаги рукнлар сони анъанавий ќасида мисраларида

бѝлганидек бир хил миќдорда эмас, турлича бѝлиб, шоир рукнлар ќѝллашда
чекланмайди;

б) эркин шеърда ќайси сѝз ѐки иборани ажратиб айтиш зарур бѝлса, у

алоћида сатрга тизилади. Шоир ќайси тартибда ћис-ћаяжон ва фикрни ифода
этишга интилса, сѝзларни шу тартибда теради. Рукнлар сони ва оћанг лирик ке-
чинма таќозоси билан ѝзгариб туради;

в) шоир шеърдаги сѝзларни зинапоя тартибида берганда зинапоялар уюшиб

мисраларни ћосил этади ва мућим сѝз ѐки жумлани ажратиб кѝрсатади;

г) эркин шеър сатрлари анъанавий ќасидадаги каби асар сѝнгига ќадар собит

ќофияга эга бѝлмайди. Бир шеърнинг ѝзида турли ќофиялар ќѝлланилади;

д) анъанавий ќасидада ћар бир байт тугалланган маънога эга, эркин шеърда

эса шоир айтмоќчи бѝлган фикрни бир нечта сатрларда англаб олиш мушкул.
Фикр тѝла намоѐн бѝлиши учун шеърни тѝла ѝќиб чиќиш таќозо этилади.

4. «Янги шеърият»нинг вужудга келиши шоирларнинг эркин ижод ќилиши-

га кенг йѝл очиб берди. Эркин шеърлар ѝзининг лѝндалиги, босим ва ћаяжон-
нинг ѝзига хослиги билан инсоннинг туйѓуларини, ижтимоий-сиѐсий ћаѐтни акс
эттиришда мућим роль ѝйнади.

5. Амал Дунќулнинг илк шеърлари тили ва услуби жићатидан анча содда

бѝлиб, уларда чин севги ва вафо, инсониятнинг катта бахти ва ѐрига чексиз
мућаббати, соѓинч ва ћижрон азоби, севгилисидан айрилган ѐрнинг ќалбида
ћосил бѝлган изтироблар тараннум этилади.

6. Шоир ижодининг иккинчи босќичида мажозий ва рамзий образлар

кѝпайиб, тарихий мавзудаги шеърлар салмоќли ѝрин эгаллайди. Уларда ѝтмиш
ва бугун, тарих ва афсона ќиѐсланади. Кейинги даврларда шоирнинг ижоди
шахсий лирикадан миллий муаммоларни кѝтарувчи кескин ижтимоий-сиѐсий
шеъриятга, ундан умумбашарий муаммоларга кѝтарилувчи мулоћазали лирика
босќичларидан ѝтади. Ћар босќичда шоир инсон ќадр-ќимматини юксак кѝта-
риб, унинг шахсиятини самимий жозибали сѝзлар билан тараннум этади.


background image

23

7. Амал Дунќул шеърларида такрор, ѝхшатиш, сифатлаш, жонлантириш ва

бошќа санъатлардан маћорат билан фойдаланган. Унинг шеърларида Ќуръони
карим оятларидан иќтибослар келтирилиши эса матнга янада жило бериб,
маънони теранлаштирган.

8. Амал Дунќул шеърлари замонавий шаклда ѐзилган бѝлиб, эркин шеърнинг

барча хусусиятларини ѝзида мужассам этади, шу билан бирга, мумтоз шеърий
вазн ћисобланган аруз вазнининг айрим хусусиятлари янги шеър тизимида ћам
саќланиб ќолганини кузатиш мумкин. Шоир уларда, асосан, енгил, яхлит баћрлар
– ражаз, мутадорик, рамал рукнларини ќѝллайди. Шунингдек, унинг шеърларида
комил, вофир ва мутаќориб баћрларининг рукнлари ћам учрайди.

9. Амал Дунќул шеърларида араб шеъриятида учрайдиган ќофияланиш ти-

зимининг барча турларидан моћирона фойдаланган, улар орќали шеърларнинг
оћангдорлигини ва таъсирчанлигини янада оширишга эришган. Мумтоз ќофия
тизими имкониятларини кенгайтирган, уларни янги шакллар воситасида ќѝллаш
орќали мазмуннинг аниќ ва тушунарли ифодаланишига эришган.

Эълон ќилинган ишлар рѝйхати:

Диссертациянинг асосий мазмуни ќуйидаги нашрларда ѝз аксини топган:

1.

Бултаков И. Халќ дардини куйлаган шоир // Шарќ машъали. – 1997. –

№ 1-2. – Б. 60-65.

2.

Бултаков И. Миср шоири Амал Дунќул ижодида тарихий воќеалар

талќини // Шарќшунослик (ТошДШИ). – 1997. – № 3. – Б. 12-19.

3.

Бултаков И.

ناتسكبزوا يف ىرصملا رعشلا

(Ѝзбекистонда Миср шеъриятининг ѝрга-

нилиши) //

بدلاا رابخا

(МАР, Ќоћира). – 1998. – № 237. – Б. 23.

4.

Бултаков И. Ћаќиќат ранги // Шарќ машъали. – 1998. – № 3-4. – Б. 104-105.

5.

Бултаков И. Миср шоири Амал Дунќул ижодида мумтоз шоирлар обра-

зининг ѐритилиши // Шарќшунослик (ТошДШИ). – 1999. – № 3. – Б. 17-28.

6.

Бултаков И. Шоир маћорати // Шарќшунослик (ТошДШИ). – 2004. – № 3

(махсус сон). – Б. 43-49.



background image

24

Филология фанлари номзоди илмий даражасига талабгор

Бултаков Икром Юсуповичнинг 10.01.06 – Осиѐ ва Африка мамлакатлари

халќларининг адабиѐти ихтисослиги бѝйича «Миср адабиѐтида «янги шеърият»

ћаракати ва Амал Дунќул ижоди» мавзусидаги диссертациясининг

РЕЗЮМЕСИ

Таянч (энг мућим) сѝзлар:

Миср шеърияти, анъанавий ќасида, «янги шеъ-

рият», «‟аш-ши„ру-л-ңурр», «шу„арāу-р-рафǘ», аруз, таф„ила, монорим, аралаш
ќофия, тарихий образ, рамзий образ, поэтик услуб, поэтик тил, бадиий санъатлар.

Тадќиќот объектлари:

Амал Дунќул ижодини «Зарќа ал-Йамама ќошида

йиѓи», «Ойнинг ќатл ќилиниши», «Бѝлажак аћд», «Муросага келма», «Тѝла
шеърий асарлар» тѝпламлари асосида ѝрганиш.

Ишнинг маќсади:

Миср «янги шеърият»ининг ѐрќин намояндаси Амал

Дунќул шеърияти асосида янгиланиш омиллари, мазмун ва моћияти, образлар
тизими ва бадиий имкониятларини аниќлаш.

Тадќиќот усули:

тарихий-ќиѐсий ва таћлилий тадќиќот усулларидан фой-

даланилди.

Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги:

«янги шеърият»нинг специ-

фик хусусиятлари, «эркин шеър»нинг анъанавий вазн – аруз билан алоќадорли-
ги, «янги шеърият»да шакл ва мазмун муносабати илк бор таниќли Миср шоири
Амал Дунќул ижоди мисолида ѝрганилди ва унинг шеърий ижоди монографик
тадќиќот сифатида илмий муомалага киритилди.

Амалий аћамияти:

диссертация материалларидан араб адабиѐти, хусусан,

Миср адабиѐтига доир дарслик ва ѝќув ќѝлланмалари, умумий тарихий-адабий
ва махсус курслар, шунингдек, шеъриятдаги янгиланиш жараѐнига баѓишланган
назарий ишлар яратишда фойдаланиш мумкин.

Татбиќ этиш даражаси ва иќтисодий самарадорлиги:

тадќиќот натижа-

лари чоп этилган 6 та илмий маќолада, илмий-назарий анжуманлардаги маъру-
заларда акс этган. «Янги араб адабиѐти» умумий тарихий-адабий курс, «Янги
замон араб шеърияти» (бакалавриат) ва «Миср шеърияти» (магистратура) мах-
сус курсларида диссертация материаллари асосида маърузалар ѝќилди.

Ќѝлланиш (фойдаланиш) соћаси:

адабиѐтшунослик, хусусан, араб фило-

логияси.


background image

25

РЕЗЮМЕ

диссертации Бултакова Икрама Юсуповича на тему «Движение «новая поэзия»

в литературе Египта и творчество Амаля Дункуля» на соискание ученой степени

кандидата филологических наук по специальности

10.01.06 – Литература народов стран Азии и Африки

Ключевые слова:

египетская поэзия, традиционная касыда, «новая поэ-

зия», «‟аш-ши„ру-л-ңурр», «шу„арāу-р-рафǘ», аруз, таф„ила, монорим, сплетен-
ная рифма, исторический образ, символический образ, поэтический стиль, поэ-
тический язык, художественные приѐмы.

Объекты исследования:

поэтическое творчество Амаля Дункуля на основе

его поэтических сборников «Плач перед Зарка ал-Йамама», «Убийство луны»,
«Грядущий завет», «Не мирись», «Полное собрание стихов».

Цель работы:

на основе анализа стихов яркого представителя «новой поэ-

зии» Египта Амаля Дункуля исследовать факторы обновления поэзии, ее содер-
жание, сущность и систему образов, возможности художественного отображения.

Метод исследования:

сравнительно-исторический, аналитический.

Полученные результаты и их новизна:

впервые на основе творчества

Амаля Дункуля изучены специфические особенности египетской «новой поэ-
зии», связь «свободного стиха» с традиционной метрикой – арузом; взаимоот-
ношения в новой поэзии содержания и формы; впервые в научный оборот вве-
дено цельное монографическое исследование о поэтическом творчестве извест-
ного египетского поэта Амаля Дункуля.

Практическая значимость:

материалы диссертации могут быть использо-

ваны при создании учебников и учебных пособий, общих историко-
литературных и специальных курсов по арабской и, в частности, египетской
литературе, а также при создании теоретических работ, посвященных процес-
сам обновления поэзии.

Степень внедрения и экономическая эффективность:

результаты иссле-

дования отражены в 6 опубликованных в научных журналах статьях и 4 вы-
ступлениях на научно-теоретических конференциях. Материалы диссертации
использовались при чтении лекций по общему историко-литературному курсу
«Новая арабская литература», по специальным курсам «Новая арабская поэзия»
(бакалавриат) и «Поэзия Египта» (магистратура).

Область применения:

литературоведение, в частности, арабская филология.


background image

26


RESUME

Thesis of Bultakov Ikrom Yusupovich on the scientific degree competition of the

doctor of sciences in philology speciality 10.01.06 – Asian and African peoples

literature

subject: “A “new poetry” movement and creative work of Amal Dunqul

in Egiptian literature”

Key words:

Egyptian poetry, traditional qasida, “new poetry”, “ash-shi‟ru-l-hurr”,

arud, tafila, monorhyme, plaited rhyme, historical image, symbolical image, poetical
style, poetical language, artistic skills.

Subjects of the inquiry:

poetical creation of Amal Dunqul on basis of his

collections “Weeping in the Front of Zarka al-Yamama”, “The Assassination of the
Moon”, “Approaching Ordinance”, “Do not Submit” and “Complete Collection of the
Poems”.

Aim of the inquiry:

to investigate the renovation factors of poetry, its content,

essence, and the system of images, possibilities of artistic reflection by analyzing the
poems of Amal Dunqul.

Method of inquiry:

comparative- historical and analytical.

The results achieved and their novelty:

all the specific features of Egyptian

new poetry the connection of “Free Verse” with the traditional metrics-Arud, the
relationship of forms and contents in new poetry were learnt on the basis of Amal
Dunqul‟s creation work for the first time. As well as a monograph research about
poetic creation of a well-known Egyptian poet Amal Dunqul was taken into scientific
usage for the first time.

Practical value:

the materials of the dissertation can be used in compiling text

books, in general history-literature and special courses on Arabic and Egyptian
literature as well as in composing theoretical works, dedicated to the poetry
renovation process.

Degree of embed and economic effectivity:

the results of the investigation were

seen in six(6) published scientific articles and during the presentations at the
scientific-theoretical conferences. The materials of the dissertation were used in
delivering lectures on general history-literature course “New Arabian Literature” and
in special course studying of “New Arabian Poetry”, “Egyptian Poetry”.

Sphere of usage:

Literary Studies, as well as Arabic Philology.



Тадќиќотчи

БУЛТАКОВ И.




background image

27














































Босишга рухсат этилди 15.04.2006.
Бичими 60х84

1

/

16

. Шартли 1,5 б.т. 120 нусхада босилди. Буюртма №

Тошкент давлат шарќшунослик институтининг кичик босмахонаси.


background image

28

Тошкент, Шаћрисабз кѝчаси, 25.

Библиографические ссылки

Диссертациянинг асосий мазмуни куйидаги нашрларда ўз аксини топган:

Булгаков И. Халк дардини куйлаган шоир // Шарк машъали. - 1997. -№ 1-2. -Б. 60-65.

Булгаков И. Миер шоири Амал Дункул ижодида гарихий вокеалар галкини // Шаркшунослик (ТошДШИ). - 1997. -№ 3. - Б. 12-19.

Булгаков И. ou-Xjjt (Ўзбекисгонда Миер шеъриягининг ўрга-

нилиши) И jUM (МАР, КоЙира). - 1998. - № 237. - Б. 23.

Булгаков И. Ъакикаг ранги И Шарк машъали. - 1998. - № 3-4. - Б. 104-105.

Булгаков И. Миер шоири Амал Дункул ижодида мумгоз шоирлар обра-зининг ёригилиши И Шаркшунослик (ТошДШИ). - 1999. - № 3. - Б. 17-28.

Булгаков И. Шоир майораги // Шаркшунослик (ТошДШИ). - 2004. - № 3 (махсус сон). - Б. 43-49.