ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ АДЛИЯ ВАЗИРЛИГИ
ТОШКЕНТ ДАВЛАТ ЮРИДИК ИНСТИТУТИ
Қўлёзма ҳуқуқида
УДК 343.132.2 (575.1)
БАЗАРОВ АБДУХАМИТ АЛИШЕРОВИЧ
ДАСТЛАБКИ ТЕРГОВ БОСҚИЧИДА ВОЯГА ЕТМАГАНЛАРНИНГ
ҲУҚУҚ ВА ҚОНУНИЙ МАНФААТЛАРИНИ ТАЪМИНЛАШНИНГ
ПРОЦЕССУАЛ КАФОЛАТЛАРИ
12.00.09 -
жиноят процесси; криминалистика, тезкор қидирув ҳуқуқи ва
суд экспертизаси
Юридик фанлар номзоди илмий
даражасини олиш учуй ёзилган диссертация
АВТОРЕФЕРАТИ
Тошкент
-2011
2
Диссертация Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар вазирлиги
Академиясининг “Жиноий процесси” кафедрасида бажарилган
Илмий раҳбар:
юридик фанлар доктори, профессор
Бахтиер Халилович Пулатов
Расмий оппонентлар:
юридик фанлар доктори
Фахриддин Мухитдинович Мухитдинов
юридик фанлар номзоди, доцент
Алимжан Атабаевич Матчанов
Етакчи ташкилот:
А.Навоий номидаги Самарқанд давлат
университети
Ҳимоя Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги Тошкент давлат юридик
институти ҳузуридаги
Д.016.15.01
рақамли фан доктори илмий даражасини олиш учуй
диссертациялар ҳимояси бўйича Ихтисослашган Кенгашнинг 20
йил купи соат
14
00
да ўтадиган мажлисида бўлади (Манзил: 700047, Тошкент ш., Сайилгоҳ кўчаси,
3
5).
Диссертация билан Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги Тошкент давлат
юридик институти кутубхонасида танишиш мумкин (Манзил: 700047, Тошкент ш.,
Сайилгоҳ кўчаси,
35).
Автореферат 20 йил да тарқатилди.
Ихтисослаштирилган кенгаш илмий котиби, юридик фанлар доктори, профессор
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ УМУМИЙ ТАВСИФИ
Мавзунинг долзарблиги.
Ўзбекистон
мустақиллика эришган йигирма йил давомида
инсон, шу жумладан, вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва эркинлигини таъминлашга
йўналтирилган умум тан олинган ҳалқаро тамойиллар ва меъёрларга асосланган кенг
ҳуқуқий майдон шаклланган. Вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини
жамоатчилик муносабатларининг турли соҳаларида ҳимоя қилишнинг меъёрий ва
ҳуқуқий асосларида жиддий сифат ўзгаришлари содир бўлди. Шу муносабат билан
Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримов таъкидлайдики: “Виз ўз олдимизга
Қумринисо Раимқуловна
Абдурасулова
3
қўйган мақсад
-
фарзандларимизнинг нафақат жисмоний ва маънавий соғлом, балки энг
замонавий интеллектуал билимларга эга бўлган, ҳар томонлама ва баркамол
ривожланган, ўзлари яшашлари ва меҳнат қилишлари зарур бўлган XXI асрнинг
талабларига тўлиқ жавоб берувчи инсонлар бўлиб вояга етишлари учун керакли
имконият ва шароитни яратишдан иборат”
Ўзбекистонда инсон, унинг ҳаёти ва саломатлиги, ор
-
номуси ва қадр
-
қиммати,
унга тегишли даҳл қилиб бўлмайдиган ҳуқуқ ва эркинлиги олий қадриятларга
тааллуқли бўлиб, Ўзбекистон Республикаси Конституциясида ўз аксини топган.
Алоҳида эътибор аҳолининг физиологик муносабатда бирмунча ижтимоий ҳимояга
муҳтож қатлами сифатида вояга етмаганларнинг ҳуқукдарини кафолатлаш ва реал
таъминлашга йўналтирилган. Шунинг учун уларнинг манфаатларини муҳофаза қилиш
устувор ҳисобланади ва ҳозирги кунда вояга етмаганларнинг ҳуқуқпарини
кафолатлашни таъминлаш механизмлари ҳамда меъёрий
-
ҳуқуқий негизи
ривожланмокда ва такомиллаштирилмокда. Бу ҳакда 2010 йилнинг “Баркамол авлод
йили” деб эълон қилиниши ва болалар ва ёшларнинг ҳуқукдари ҳамда манфаатларини
ҳимоялашга, уларнинг баркамол вояга етишларининг ҳуқуқий асосларини
мустаҳкамлаш, амалдаги қонунчилик актларига замон талабларига мувофиқ тегишли
ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш, меъёрий
-
ҳуқуқий негизни такомиллаштиришга
йўналтирилган давлат дастурининг қабул қилиниши гувоҳлик беради
.
Судгача ишлаб чиқаришнинг жиноий жараён иштирокчиларининг вояга
етмаганларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини таъминлаш ҳозирги кунда
Ўзбекистон Республикаси қонунни муҳофаза қилиш органлари олдида турган долзарб
вазифалардан биридир. Бугунги кунда содир бўлаётган жиноий
-
процессуал
қонунчиликни ислоҳ қилиш жараёнининг таркибий қисми ҳисобланмиш вояга
етмаганларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини процессуал кафолатли таъминлаш
билан боғлиқ муаммо алоҳида эътиборга лойиқ.
Шуни таъкидлаш жоизки, вояга етмаганлар жиноятчилиги тўғрисидаги жараённи
регламентга солувчи Ўзбекистон Республикаси жиноят
-
процессуал
қонунчилиги меъёрлари, халқаро ҳуқуқнинг умум тан олинган меъёрларига, хусусан,
вояга етмаганларга нисбатан одил судловга тааллуқли Бирлашган Миллатлар
Ташкилотининг Энг кам даражадаги стандарт қоидалари (Пекин қоидалари) га ҳали
етарли даражада мос келмайди.
Вояга етмаган жабрдийда ва гувоҳларнинг процессуал мақомига яққол етарлича
эътибор берилмаган. Бу шароитда нафақат вояга етмаган айбланувчи ва
гумонланувчи,
балки жиноий жараённинг бошқа вояга етмаган иштирокчиларининг ҳуқуқлари ҳамда
қонуний манфаатларини таъминлашни процессуал кафолатлаш муаммоларини
мажмуавий тадқиқ этиш алоҳида долзарблик касб этади.
Танланган мавзунинг долзарблиги фаолияти ишончли ва мустаҳкам ҳуқуқий
асосга эга бўлган вояга етмаганлар иштироки билан жиноий иш қўзғатиш ва тергов
олиб боришдан иборат дастлабки тергов ва тергов органларининг қонунни қўлловчи
1
Каримов И.А.
Наша главная задача
-
дальнейшее развитие страны и повышение благосостояния народа// По пути
преодоления последствий мирового кризиса, модернизации страны и достижения уровня развитых государств. Т.18.
-
Т.: «Узбекистан», 2010.
-
С.177.
2
Каримов И.А.
Конституция Узбекистана
-
прочный фундамент нашего продвижения на пути демократического
развития и формирования гражданского общества / Доклад на торжественном собрании, посвященном 17
-
летию
Конституции Республики Узбекистан // Народное слово. 8 декабря 2009 г.; Постановление Президента Республики
Узбекистан «О государственной программе «Год гармонично развитого поколения» от 27 января 2010 г. // Собрание
законодательства Республики Узбекистан. 2010 г. №5 (401). С.37.
4
амалиётининг эҳтиёжлари билан ҳам белгиланади.
Ва ниҳоят, вояга етмаганлар ишлари бўйича алоҳида жараённинг “доимий
аҳамиятлилиги” муаммосининг шарҳи
-
бу тадқиқот долзарблигини далиллашнинг
кейинги даражасидир. Мана шу босқичда халқаро ҳуқуқий ҳужжатлардан келиб
чиқувчи асослар мавжуд (ушбу ҳужжатлар миллий жиноят
-
процессуал
қонунчиликнинг ривожланишига муайян йўналиш беради). Шу ерда ювенал адлия
ғоясининг амалий ва назарий истиқболи тўғрисида гувоҳлик берувчи фактлар
жойлашган.
Кўрсатилган шароитлар ушбу мавзунинг диссертация иши сифатида танланишини
белгилади.
Муаммонинг ўрганилганлик даражаси.
Жиноят жараёнида вояга
етмаганларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини процессуал кафолатлаш билан
боғлиқ масалалар у ёки бу даражада турли тадқиқотчилар томонидан ўрганилган.
Бизнинг мамлакатимиз вакиллари орасида қуйидагиларни ажратиб кўрсатиш мумкин:
Г. Абдумажидов, Б.Т.Акрамходжаев, А.Т. Алламуратов, Л.И. Астанова, З.Ф.
Иногомжонова, И.Т. Исмоилов, Э.Г. Кашкет, А.Б. Кулахметов, О.Б. Муродов, Б.А.
Саидов, А.Х. Саттаров, М.К. Утениязов, В.Г. Файзуллаева, Х.Ж. Эргашев
ва қатор
бошқалар. Яқин хорижий давлатларнинг ўз тадқиқотдарида жиноий ҳуқуқ ва жиноий
жараёнда вояга етмаганларнинг ҳуқукдарини таъминлаш масалаларини кўтарган
олимлари қаторига қуйидагиларни киритиш мумкин: К.А. Авалиани, О.Ю. Андриянова,
X. В. Бопхоев, С. Н. Вергунова, И.В. Гецманова, Г.А. Дымов, А.А. Жидких, Т.В.
Исакова, Н.А. Кирьянина, И. П. Кокурин, И.А. Макарова С.В. Матвеев, А.С. Осмонова,
Стражевич, А.А. Сычев, С. В. Тетюев, С.Е. Тимошенко, С.М. Трашкова, Л.В. Ченцова,
Н.Н. Щелочков
ва бошқалар.
Ўтказилган тадқиқотларнинг шубҳасиз аҳамиятини таъкидлаганча, ўйлаймизки,
дастлабки тергов босқичида вояга етмаганларнинг ҳуқуқлари ва қонуний
манфаатларини таъминлашни процессуал кафолатлаш билан боғлиқ муаммолар ҳали
етарлича даражада ўрганилмаган ва ушбу масалалар бўйича
тадқиқотлар
Ўзбекистон
Республикасининг
амалдаги
жиноий
-
процессуал
қонунчилигини инобатга олган ҳолда олиб борилмаган.
Судга қадар бўлган жараёнда инсон, жумладан, вояга етмаганларнинг
ҳуқуқларини таъминлашнинг қонуний тизимини такомиллаштириш дастлабки тергов
босқичида вояга етмаганларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини процессуал
кафолатлашга тааллуқли муаммоларни мажмуавий ўрганиш заруриятини туғдиради.
Диссертация ишининг илмий
-
тадқиқот ишлари режалари тематик билан
боғлиқлиги
шунда
ифодаланадики, ушбу диссертация мавзуси Ўзбекистон
Республикаси Бош прокуратураси қонунчиликни мустаҳкамлаш муаммолари ва
прокурор
-
тергов ходимлари малакасини ошириш марказининг 2006 йил 10 апрелидаги
Илмий кенгашда тасдиқланган. Диссертация бўйича монографик тадқиқот олиб
борилган ва у Илмий
-
тадқиқот ишларининг тематик режасига киритилган.
Тадқиқот мақсади.
Тадқиқотнинг мақсади дастлабки терговда вояга
етмаганларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини таъминлашнинг процессуал
кафолатлашни ўрганиш ва ушбу институтни такомиллаштириш бўйича таклифлар
3
Наименования научных трудов упомянутых авторов приведены в списке использованной литературы.
4
Труды указанных и других ученых приведены в списке использованной литературы.
5
ишлаб чиқиш ҳисобланади.
Тадқиқот вазифалари
ифодаланган мақсаддан келиб чиқади ва қуйидаги
ҳаракатлардан иборат:
-
миллий ҳуқуқий
-
процессуал қонунчиликда вояга етмаганларнинг ҳуқуқларини
таъминлаш тўғрисидаги меъёрларни аниқ белгилаш тажрибасини ўрганиш;
-
дастлабки тергов органларининг амалий фаолиятида вояга етмаганларнинг
ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини таъминлашнинг процессуал кафолатлашнинг
замонавий ҳолатини таҳлил қилиш;
-
судга қадар жараёнда вояга етмаганларнинг ҳуқуқлари ва қонуний
манфаатларини таъминлашни такомиллаштириш йўлларини аниқлаш ҳамда вояга
етмаган гумонланувчи ва айбланувчиларнинг процессуал мақомини тадқиқ этиш;
-
вояга етмаганларнинг ҳуқукдари ва қонуний манфаатларини таъминлашни
такомиллаштириш йўлларини кўриб чиқиш ҳамда вояга етмаган жабрланувчи ва
гувоҳларни процессуал мақомини тадқиқ этиш;
-
вояга етмаганларнинг ҳуқукдари ва қонуний манфаатларини таъминлашни
бошқарувчи халқаро меъёрий
-
ҳуқуқий актлар, хорижий тажрибани тахдил қилиш;
-
судга қадар жиноят жараёнда вояга етмаганларнинг вакилларини процессуал
мақомини тадқиқ этиш ҳамда вояга етмаганларнинг ҳуқуқлари ва қонуний
манфаатларини таъминлашда уларнинг иштироки механизмини такомиллаштириш
ҳақидаги таклифларни ишлаб чиқиш;
-
судга қадар жиноят жараёнда вояга етмаганларнинг ҳуқуқлари ва қонуний
манфаатларини таъминлашни процессуал кафолатларини тизимини кўриб чиқиш ва
тахдил қилиш;
-
дастлабки тергов босқичида вояга етмаганларнинг ҳуқуқлари ва қонуний
манфаатлари
ва процессуал кафолатларини амалга оширишда прокурор
назоратини такомиллаштиришга кўмаклашиш;
-
ювенал адлиянинг халқаро стандартларини амалга оширишда вояга
етмаганларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини процессуал кафолатини
такомиллаштиришнинг шакли сифатида эътибор қаратиш.
Тадқиқот объекти ва предмети.
Диссертация ишининг
объекти
судга қадар
жараёнда вояга етмаганларнинг қонуний манфаатлари ва эркинлиги, ҳуқуқининг
муҳофазасини таъминловчи жиноий
-
процессуал меъёрларни амалга ошириш,
шунингдек, дастлабки терговда вояга етмаганларнинг ҳуқуқлари ва қонуний
манфаатларини таъминлашни кафолатлаш жараёнида юзага келувчи жамоатчилик
муносабатлари ҳисобланади.
Тадқиқот
предмети
жиноят
-
процессуал қонунчиликдаги ҳолати ва дастлабки
тергов органлари, судгача бўлган жараёнда вояга етмаганлар ҳуқукдари ва қонуний
манфаатларини таъминлашнинг процессуал кафолати қисмидаги фаолияти, шунингдек,
дастлабки терговда вояга етмаганларнинг ҳуқукдари ва қонуний манфаатларини
таъминлашни такомиллаштириш йўлларини аниқлаш ҳамда жиноий процесси
иштирокчиларини вояга етмаганларнинг процессуал мақомини тадқиқ этиш
ҳисобланади.
Тадқиқот методлари.
Юридик психология, криминология, жиноят
-
процессуал
ҳуқуқ бўйича назарий ишларда мавжуд бўлган ҳолат диссертация тадқиқотининг
методологик асосини ташкил этди.
Диссертацияни тайёрлаш жараёнида ижтимоий
-
ҳуқуқий тадқиқотнинг қуйидаги
6
усуллари қўлланилди: тарихий
-
ҳуқуқий
-
вояга етмаганлар ҳуқуқлари ва қонуний
манфаатларини таъминлашнинг процессуал кафолатини аниқ белгилашнинг тарихий
тажрибасини ўрганишда; қиёсий
-
ҳуқуқий
-
янги ва амалдаги жиноий
-
процессуал
меъёрлар, шунингдек, хорижий қонунчиликни тахдил этишда; статистик
-
вояга
етмаганлар ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини таъминлаш даражаси тўғрисидаги
статистик маълумотларни йигиш ва тахдил қилишда; расмий
-
мантиқий ва лингвистик
-
вояга етмаганларга нисбатан “жабрланувчи”, “айбланувчи”, “гумонланувчи”, “гувоҳ”,
“ушлаб турилганлар” тушунчаларини тахдил қилиш ва ушбу тушунчаларни
мустаҳкамловчи ҳуқуқий меъёрларни изохдашда.
Тадқиқотнинг фарази.
Ҳозирги вақтда мавжуд бўлган судга қадар жараёнда
вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини процессуал таъминланиши,
умум тан олинган халқаро стандартлар ва жиноят жараённинг тамойилларига мос
келиши зарур. Шунинг учун миллий жиноий
-
процессуал қонунчиликда вояга
етмаганларнинг ҳуқуқларини таъминлаш тўғрисидаги меъёрлар кафолатини
регламентга солиш тажрибасини ўрганиш, жиноят ишни тергов қилишга масъул
лавозимдаги шахслар ва органларнинг амалий фаолиятида вояга етмаганларни
процессуал кафолатлашнинг замонавий ҳолатини тахдил қилиш, судга қадар жараёнда
вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва қонуий манфаатларини таъминлашни кафолатлашни
такомиллаштириш йўлларини аниқлаш ҳамда жиноят жараённинг вояга етмаган
иштирокчиларини процессуал мақомини тадқиқ этиш юзасидан тегишли илмий
тадқиқот ўтказиш зарурияти юзага келди. Вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва қонуий
манфаатларини таъминлашни бошқарувчи халқаро меъёрий
-
ҳуқуқий хужжатлар,
хорижий
тажрибани таҳлил қилиш; процессуал кафолатлаш тизимини, прокур назоратни
такомиллаштириш, дастлабки тергов босқичида процессуал кафолатларни амалга
ошириш устидан суд назорати ҳамда ювенал адлиянинг халқаро стандартлари
-
вояга
етмаганларнинг ҳуқуқ ва қонуий манфаатларини процессуал кафолатлашни
такомиллаштириш шакли сифатида ўрганиш лозим.
Тадқиқотнинг меъёрий негизини Ўзбекистон Республикаси Конституцияси,
Ўзбекистон Республикаси Президентининг асарлари, вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва
қонуний манфаатларини таъминловчи амалдаги жиноий, жиноий
-
процессуал
қонунчилик, идоравий меъёрий актлар,шунингдек, вояга етмаганларга нисбатан
адолатли ёндошувни бошқарувчи халқаро қонунчилик ташкил этди.
Ишнинг эмпирик базасини 2005
-
2010 йй. давомида Тошкент шахар ва Самарканд
вилояти судларида кўриб чиқилган вояга етмаганлар томонидан содир этилган
жиноятлар ҳақидаги 300 жиноят ишларни ўрганиш натижалари, шунингдек, Бош
прокуратуранинг тергов тизимлари ва прокурор назорати, вояга етмаганлар
жиноятчилиги ҳолатлари ҳақидаги статистик маълумотлар ташкил қилди. Бундан
ташқари, муаллиф томонидан амалиёт ходимлар
-
прокурорлар, вояга етмаганлар
томонидан содир этилган жиноятлар тўғрисидаги ишларга ихтисослаштирилган ички
ишлар органлари терговчилари (жами 120 нафар) билан сўровнома ўтказилди.
Ҳимояга олиб чиқилаётган асосий ҳолатлар:
1.
Судга қадар жараёнда вояга етмаган субъектга “асосий” ёндошув
тенденциясини аниқ кузатиш вояга етмаганлар ишлари юзасидан алоҳида жараён
сифатида дастлабки тергов босқичида терговчи, суриштирувчи фаолиятини илмий
тадқиқ этиш. Бу ёндошувни вояга етмаганлар ишлари бўйича жараённинг жиноий
-
7
процессуал шаклини такомиллаштиришда бугунги кунда ҳам инобатга олиш зарур.
2.
ювенал адлия соҳасидаги босқичларининг жиноий
-
процессуал ҳуқуқий
муносабатлари элементини жорий этиш тўғрисидаги масалалар кўриб чиқилади.
3.
Дастлабки
тергов
жараёнида
жиноий
-
процессуал
қонунчиликни
такомиллаштириш ва вояга етмаганларнинг ҳуқуқлари ҳамда қонуний манфаатларини
таъминлашни кафолатлашнинг давлат тизимидаги ташкилотлар ва органлар
фаолиятини таъминловчи қонунлар, меъёрий
-
ҳуқуқий актларни ишлаб чиқиш бўйича
ишларни давом эттириш, мазкур йўналишда бир қатор таклифлар асосланади.
4.
Вояга етмаганлар ҳуқуқларини таъминлаш мақсадида Ўзбекистон
Республикаси Жиноий
-
Процессуал кодекснинг 60
-
бобини дастлабки терговда иштирок
этувчи лавозимдаги шахслар ва суд мажлислари давомида вояга етмаганлар томонидан
содир этилган жиноятлар тўғрисидаги ишларни кўриб чиқиш ҳамда вояга етмаганларга
нисбатан қўйиладиган талабларни бошқарувчи қонунларга қўшимча киритиш таклиф
қилинади.
5.
Дастлабки тергов босқичида вояга етмаганларнинг ҳуқуқларини реал
диссертант томонидан кафолатлаш учун Жиноий
-
Процессуал кодекснинг қатор
қоидаларига қўшимчалар, хусусан, психик бузилиши бўлган ёки психик
ривожланишдан ортда қолган айбланган, шубҳа қилинган вояга етмаганларни сўроқ
қилишда педагог ёки психологнинг мажбурий иштирокига тааллуқли тўлдиришлар
қилиш таклиф этилади.
-
. Вояга етмаганларнинг ҳуқуқларини муҳофаза қилишга риоя қилиш устидан
ҳийла самарадор прокурор назоратини амалга ошириш мақсадида прокуратура
органлари фаолиятининг асосий йўналишларини бирлаштирувчи “Прокуратура
тўғрисида”ги қонуннинг
4-
бандига қўшимча киритиш, шунингдек, ушбу қонуннинг
III
бўлимига ювенал адлия тизимида вояга етмаганларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш
соҳасида прокурор назоратини киритиш тавсия қилинади. Вояга етмаганларнинг ҳуқуқ
ва қонуний манфаатларини процессуал таъминлашга риоя этиш шароитлари билан
боғлиқ қоидалар акс этиши лозим бўлган “Ювенал адлия тўғрисида”ги Қонуннинг
қабул қилиниши ҳам таклиф этилди.
Илмий янгилиги,
аввало, шундан иборатки, унда замонавий шароитда дастлабки
терговда вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини таъминлаш
муаммолари мажмуавий ёндошув асосида тадқиқ этилди.
Ишнинг илмий янгилиши, жумладан, қуйидаги қоидаларга ўз аксини тоиди:
-
вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятларини бошқарувчи халқаро ҳуқуқ
меъёрлари талабларига мувофиқ келиш даражаси белгиланди;
-
ЖПК меъёрларига қўшимча тарзда вояга етмаганлар гумонланувчи,
айбланувчиларнинг процессуал мақомини кучайтиришни такомиллаштириш юзасидан
таклифлар киритилди: ушбу меъёрларнинг матни таърифлаб берилди;
-
қонунда вояга етмаган жабрланувчи ва гувоҳларнинг процессуал мақомини
мустаҳкамловчи мажмуавий меъёрларини ажратиш таклифи асосланди; ушбу
меъёрларнинг матни ифодалаб берилди;
-
вояга етмаган гумонланувчи, айбланувчи, жабрланувчи, гувохдарнинг ҳуқук, ва
қонуний манфаатларини процессуал таъминлашда терговчилар томонидан йўл
қўйиладиган типик камчилик ва хатолар аниқланди;
-
дастлабки терговда вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини
таъминлаш учун вояга етмаганлар ишлари бўйича прокурор назоратини қўллаш
8
амалиётини ўрганилди;
-
Ўзбекистон Республикасида ювенал адлияни вужудга келтириш тўғрисидаги
таклифни илгари сурилди.
Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти
шундаки, унда баён
қилинган жиноят
-
процессуал қонунчиликни (ЖПК аниқ меъёрларини ифодалаш билан)
такомиллаштириш ҳақидаги таклифлар амалдаги ЖПК га ўзгартириш киритишдаги
қонунчилик жараёнида фойдаланиши мумкин. Бундан ташқари, дастлабки тергов
босқичида вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини процессуал
кафолатлашни таъминлаш юзасидан ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларининг
ҳаракатларини мақбуллаштиришга тааллуқли таклифлар, вояга етмаганлар
иштирокидаги жиноий ишларни тергов қилишда суриштирувчи, терговчи, прокурор ва
суднинг амалий фаолиятида бевосита фойдланилиши мумкин.
Диссертация материаллари қуйидаги фанларни ўрганишдаги ўқув
жараёнида: “Жиноий процесси”, “Ўзбекистон Республикасининг ҳуқуқни муҳофаза
қилувчи органлари”, “Дастлабки тергов”, “Криминалистика”, “Жиноят ҳуқуқи”,
“Жиноятларни олдини олиш”, “Оператив
-
қидирув фаолияти”, шунингдек,
жиноятларни очиш, олдини олиш ва тергов қилиш билан боғлиқ қатор махе ус курс лар
да фойдаланилиши мумкин. Ишдаги мавжуд қоидалар вояга етмаганлар иштирок этган
жиноий ишларни тергов қилишда бевосита қатнашувчи ҳуқуқни муҳофаза қилувчи
органлар ходимларини тайёрлаш ва уларнинг малакасини ошириш тизимида ҳам
фойдали бўлади.
Натижаларининг жорий қилиниши.
Асосий ҳолатлар диссертация мавзуси
бўйича нашр қилинган илмий мақолаларда ёритилган ва “Жиноий процесси”,
“Криминалистика” фанларни ўқитишдаги ўқув жараёнида фойдаланилади, шунингдек,
аналитик материаллар, амалий тавсиялар тайёрлашда ва вояга етмаганлар
жиноятчилиги билан курашни таъминловчи ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг
идоравий актларини ишлаб чиқишда қўлланилади.
Ишнинг синовда утиши (апробацияси).
Диссертациянинг асосий қоидалари
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси Жиноий процесси кафедраси йиғилишида
муҳокама қилинди. Тадқиқотдаги мавжуд материаллар муаллиф томонидан Бош
прокуратуранинг Олий ўқув курсларида малака оширувчи прокуратура ходимлари ва
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академиясининг вояга етмаганлар томонидан содир
этилган жиноятлар тўғрисидаги ишларга ихтисослаштирилган ички ишлар органлари
терговчилари билан методик машғулотлар ўтказишда фойдаланилган.
Натижаларнинг эълон қилинганлиги.
Тадқиқот натижалари 15 та илмий ишда
ёритилган, шундан 6 таси ОАК талабларига мувофиқ илмий журналларда, 9 таси
конференция ва форумларнинг илмий
-
амалий тўпламларида нашр қилинган.
Тадқиқотнинг тузилиши ва ҳажми.
Диссертация кириш, хулоса ва
фойдаланилган адабиётлар рўйхатидан ташқари, 8 параграфни ўз ичига олган уч бобдан
иборат. Диссертацияни асосий қисми 155 саҳифани ташкил этади, фойдаланган
адабиётлар рўйхати билан бирга 190 саҳифани ташкил этади.
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗУНИ
Диссертациянинг кириш қисмида мавзунинг долзарблиги, масаланинг
ўрганилган даражаси, ишнинг илмий янгилиги, мақсад ва вазифалари, илмий
-
назарий
ва методологик асослари ёритилган. Шунингдек, ишнинг янгилигини баҳолаш ва
9
мезонлари аниқланган, хулоса ва тавсияларнинг назарий ва амалий аҳамияти тадқиқот
манбаи, жорийланиши ва тузилиши ҳақида маълумот берилган.
Диссертациянинг биринчи боби
“Дастлабки тергов босқичида вояга
етмаганларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини таъминлашнинг
процессуал кафолатининг умумий тавсифи”
деб номланган.
Унинг биринчи параграфи
-
“Дастлабки тергов босцичида вояга етмаганлар
ишлари бўйича шахс ҳуцуцларини уимоялашнинг жиноят- процессуал тавсифномаси”
да дастлабки тергов босқичида вояга етмаганлар
10
ишлари бўйича жараёнда шахе ҳуқукдарини ҳимоялашнинг жиноий
-
процессуал
тавсифномаси уларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини процессуал кафолатлаш
нуқтаи назари билан берилади.
Вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини таъминлашнинг жиноят
-
процессуал кафолатлаш соҳасини тавсифланганда муаллиф тадқиқот натижаларини
инобатга олган ҳолда вояга етмаганлар ишлари бўйича жараён муаммоларини
ўрганувчи юрист олимлар фикрини, шунингдек, дастлабки тергов босқичида жиноят
иши юзасидан терговга масъул лавозимдаги шахе (суриштирувчи, терговчи) лар
фаолиятини ўрганди.
Диссертант вояга етмаганлар иштирокидаги жиноий ишларни тергов қилишнинг
хусусиятларини таъқидлайди ва улар орасида реал ҳуқуқий базани энг юқори даражада
кенгайтириш, ихтисослаштирилган танлов ва юқори мал акали мутахассислар,
уларнинг ички ишлар органларидаги келгусидаги ишлари учун ўқитиш тизимини
яратиш, вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини, шу жумладан,
дастлабки тергов босқичида таъминлашни кафолатлашнинг давлат тизимидаги
ташкилотлар ва органлар фаолиятини таъминловчи қонунлар ҳамда меъёрий
-
ҳуқуқий
актларни ишлаб чиқиш, вояга етмаганлар билан реабилитацион амалий иш ва
огоҳлантирувчи ҳуқуқни муҳофаза қилувчи фаолиятнинг меъёрий
-
ҳуқуқий
таъминотини такомиллаштириш кабиларни ажратади.
Иккинчи параграф
-
“Дастлабки тергов босцичида вояга етмаганларнинг
ууқуқлари ва цонуний манфаатларини таъминлашнинг жиноят-процессуал кафолати
хусусиятларининг тизими ва тушунчаси ”
да муаллиф турли олимлар фикрларини
ўрганиш воситасида дастлабки тергов босқичида вояга етмаганларнинг ҳуқуқлари ва
қонуний манфаатларини таъминлашнинг жиноят
-
процессуал кафолатлари
хусусиятининг тизими ва тушунчасини очиб беради. Вояга етмаганларнинг процессуал
ҳуқуқ ва мажбуриятлари акс этган жиноят
-
процессуал кодекснинг моддалари ва
меъёрларини тахдил этади. Жиноят
-
процессуал нуқтаи назар билан судгача бўлган
жараёнда вояга етмаганларнинг ҳуқукдари ва қонуний манфаатларини таъминлаш
юзасидан терговчи ва суриштирувчининг вазифалари аниқлаштирилди, уларни амалга
оширишнинг усуллари ва шаклларини белгиланди.
Дастлабки тергов босқичида вояга етмаганларнинг ҳуқуқларини таъминлашни
процессуал кафолатлашни судга қадар жараёндаги жиноий жараёнда ушбу ҳуқуқий
кўринишнинг аҳамиятли белгилари мажмуи сифатида тушуниш даркор. Бу жиноий
жараённинг вояга етмаган иштирокчиларини қонуний манфаатларини қондириш
нуқтаи назаридан ушбу белгиларнинг, шунингдек, уларнинг ҳуқуқий мақомини
таъминлашни такомиллаштиришнинг фойдалилигини белгилаш имконини беради.
Муаллиф вояга етмаганларнинг ҳуқуқларини таъминлашнинг жиноят
-
процессуал
кафолатлашни белгилашда уларнинг ўз моҳияти бўйича давлат
-
ҳуқуқий шароитлар
йигиндиси, уларни амалга ошириш ва ҳимоялаш воситаларини акс эттирадиган
шароитни инобатга олиш зарурлиги ҳақидаги фикрга асосланади. Айни дамда вояга
етмаганларнинг ҳуқуқларини таъминлашни кафолатлаш тушунчасини уларнинг ҳуқуқ
ва қонуний
манфаатларини муҳофаза қилишга йўналтирилган вазифаларни амалга оширишнинг
восита ва усуллари жиноят
-
процессуал қонунда белгиланган шакллар сифатида кўриб
чиқилади.
Субъектив ҳуқуқларни такдим этиш жараёнида уни мазмуни ва тегишли
п
шахсларга муайян мажбуриятларни юклаш, шунингдек, уларни амалга оширишни реал
таъминлаш
-
ҳуқуқий муҳофазанинг ҳаммабоплик хислати ҳисобланади ва ўз моҳияти
бўйича жиноят жараёндаги вояга етмаган иштирокчиларнинг ҳуқуқ ва қонуний
манфаатларини процессуал томондан таъминлашни кафолатлаши ҳақидаги хулоса
ифодаланади.
Шундай қилиб, жиноят жараёнда иштирок этган вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва
қонуний манфаатларини кафолатлаш тизими иерархик, кўп даражали, индивидуал
йўналишлиликни акс эттиради.
Учинчи
-
“Дастлабки тергов жараёнида вояга етмаганларнинг ууқуқ
ва
цонуний
манфаатларини таъминлашни процессуал кафолатлашнинг замонавий ҳолати”
номли
параграфда ЎзР ЖПК нинг 82
-
бандига мувофиқ вояга етмаганлар ишлари бўйича
тергов органлари амалий фаолиятида белгиланган шароитлар доирасининг ўзига
хослиги таъкидланади.
Тергов жараёнида терговчи мунтазам равишда вояга етмаганни ўрганиши (унинг
психологик сифатлари, ҳолати ва ҳ.к. ларни аниқлаши) даркор. Тергов ҳаракатларини
олиб боришда терговчи вояга етмаганнинг ҳиссий ҳолатини инобатга олиши ва унинг
ҳақиқий нияти ва ички кечинмаларини тўғри аниқлаши зарур, чунки ташқи ахлоқ
ҳамиша ҳам унинг ички ҳолатига мое тушавермайди. Шубҳасиз, шуни унутмаслик
керакки, инсон ўзида бўлмаган нарсани бошқадан излайди. Айниқса, бу ўсмирларга
тааллуқли.
Муаллифнинг фикрига кўра, Ўзбекистон Республикаси ЖПК 4
-
банди 173
-
моддасини қуйидаги таҳрирда тўлдириш мақсадга мувофикдир: ‘Тумонланувчи,
айбланувчи, судланувчи вояга етмаганларнинг психик ва жисмоний ҳолати”. Бунда
психиканинг касалланган ҳолати билан боғлиқ бўлмаган тарзда эмас, балки ўсмирнинг
ақлий ривожланишдан ортда қолганлиги сабабли ўз ҳаракатларини идрок этишга
чекланган қобилият назарда тутилади. Ақлий қолоқлик ушбу ёшда интеллектуал ва
иродавий ривожланишда меъёрий даражадан аҳамиятли тарзда ортда қолиш демакдир.
Ортда қолиш эрта болаликда ривожланишдаги бузилишлар, ўсмирнинг узоқ муддатли
касаллиги ва бошқа сабаблар билан шартланган бўлиши мумкин.
Вояга етмаган субъектга қўлланадиган қамоққа олиш эхтиёт чораси энг юқори
даражада унинг умумий ҳуқуқий мақомини чегаралайди. Юқорида баён этилганлардан
келиб чиқиб, ЎзР ЖПК 558
-
бандининг
4-
қисмини қуйидаги таҳрирда тўлдириш зарур:
“Вояга етмаган айбланувчини ушлаш ва қамоққа олиш ёки қамоқда сақлаб туриш
муддатини чўзиш ҳақида зудлик билан унинг қонуний вакиллари огоҳлантирилади”.
Шу муносабат билан вояга етмаган айбланувчига нисбатан ушбу чорани танлашни
тўхтатиш дастлабки тергов органлари ишида вужудга келган стереотиплар билан эмас,
балки ишончли процессуал заминга асосланиши даркор.
Боб якунида унда баён этилган масалалар бўйича асосий хулоса ва қоидалар
келтирилган, дастлабки тергов жараёнида вояга етмаганларнинг ҳуқуқ
ва қонуний манфаатларини таъминлаш самарадорлигини таъминлашга йўналтирилган
илмий тавсиялар
берилган.
Иккинчи боб
-
“Дастлабки тергов жараёнида вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва
қонуний манфаатларини таъминлашни процессуал кафолатлашни амалга
ошириш муаммолари”
деб номланади ва унинг биринчи параграфы
“Жиноят ишини
цузгатиш босцичида гумонланувчи ва ушлаб турилган вояга етмаганларнинг
хукукларини процессуал кафолатлашни таъминлаш амалиётийни таулил цилиш
”
12
муаллиф процессуал мажбурлов чораси қўлланган
-
жиноят содир этишда гумон
қилинган ва ушланган вояга етмаганларнинг ҳуқуқларини процессуал кафолатлашни
таъминлаш амалиётини таҳлил қилади, шунингдек, бу босқичда терговчи томонидан ўз
тергов амалиётида қонунда кўзда тутилган вояга етмаганларнинг ҳуқукдари ва қонуний
манфаатларини реал таъминлашни кафолатловчи қоидаларни амалга оширишнинг
мунозарали масалаларини кўриб чиқади.
Тадқиқотда суриштирув ишларини олиб бориш ва жиноят ишни қўзғатиш
ҳақидаги масалаларни ҳал қилишда жиноят процесснинг судга қадар жараёнида вояга
етмаган шахсларнинг ҳуқукдарига риоя қилиш соҳасида зарурий стандартларга сўзсиз
амал қилиш кераклиги изоҳланадиган жиноят ишни қўзғатиш босқичида ушланган ва
гумонланаётган вояга етмаганларнинг процессуал кафолатини таъминлаш амалиётига
нисбатан статистик маълумотлар келтирилади.
Вояга етмаганлар иштирок этган жиноятларни текширувчи ҳуқуқни муҳофаза
қилувчи органлар фаолияти амалиётини таҳлил қилишдан келиб чиқиб, вояга
етмаганларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини таъминлаш жараёни суриштирувчи,
терговчи
ва прокурор фаолиятида белгиланган қонун тамойиллари ва тартибини сўзсиз
бажаришга риоя этиш ҳамда кафолатлашга асосланган шароитни тан олиш даркор.
Тергов амалиётини тахдил қилиш шуни кўрсатдики, судгача бўлган жараёнда
ушланган ва гумонланаётган вояга етмаган ҳамда жиноят процесснинг бошқа
иштирокчиларининг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини таъминлашга салбий таъсир
кўрсатадиган омиллар мавжуд экан. Бундай омилларга қуйидагиларни киритиш
мумкин: терговчиларнинг паст касбий тайёргарлиги; хизмат манфаатларини
нотўғри
тушуниш.
Иккинчи бобнинг
“Дастлабки тергов босцичида гумонланаётган ва
айбланаётган вояга етмаганларнинг уукуц ва цонуний манфаатларининг процессуал
кафолатини таъминлаш”
номли иккинчи параграфида судгача бўлган жараёнда давлат
жиноят ишни текшириш учуй масъул бўлган лавозимдаги шахслар тимсолида асосий
кафолат бўлиб чиқадиган дастлабки тергов босқичида вояга етмаган гумонланувчи ва
айбланувчиларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини процессуал кафолатлашни
таъминлаш билан боғлиқ масалалар кўриб чиқилади.
Жиноий процесс да ҳар бир гумонланувчи ва айбланувчининг ҳимояга бўлган
ҳуқуқи давлатимизнинг асосий қонуни билан кафолатланади. Айбланувчининг
процессуал ҳуқуқи ҳажми жиноят иши ҳаракатида ривожланади ва ўзгаради.
Конституцион ҳуқуққа риоя қилишдек барчага
тааллуқли мажбурият жиноят процессда вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва қонуний
манфаатларини аҳамиятли тарздаги кафолати ҳисобланади.
Айбланувчининг процессуал кафолати бу кафолатларни белгилаган давлат
моҳияти билан чамбарчас боғлиқ. Вояга етмаганлар иштирокидаги жиноят иши бўйича
жараён исбот предметини аниқлаш мақсадида далилларни йиғиш, текшириш ва
баҳолашни, яъни текширилаётган иш шароитини кўзда тутади. Исбот предметини ҳар
бир жиноят иш бўйича исботлаш лозим бўладиган шароитлар мажмуи, яъни ишни
моҳияти юзасидан ҳал қилиш имконини берадиган шартлар доираси сифатида
белгилаш мумкин.
Муаллиф вояга етмаганни сўроқ қилиш тартибини регламентга солувчи амалдаги
қонунчиликни келгусида такомиллаштиришга йўналтирилган баъзи таклифларни баён
қилди.
Хусусан қуйидагилар таклиф қилинади:
-
ЖПК нинг 553
-
моддасини психик
13
бузилиши бўлган ёки психик ривожланишда ортда қолган вояга етмаган
гумонланувчини, айбланувчини сўроқ қилишда педагог ёки психологнинг мажбурий
иштирокига тааллукди 3
-
қисмини тўлдириш; ЖПК нинг 554
-
моддасини ҳимоячининг
илтимосномаси ёҳуд терговчининг ташаббуси билан вояга етмаганни сўроқ қилишда
педагог ва психологнинг иштирокини таъминлаш тўғрисида.
Иккинчи бобнинг
“Дастлабки тергов жараёнида вояга етмаган жабрланувчи ва
гувоҳнинг хуқуқ уамда қонуний манфаатларини процессуал кафолатлаш тизими
”
номли учинчи параграфида вояга етмаган жабрланувчи ва гувохдарнинг ҳуқуқ ҳамда
қонуний манфаатларини таъминлашни кафолатлашнинг бирмунча долзарб масалалари
кўриб чиқилган.
Диссертантнинг фикрига кўра, вояга етмаган жабрланувчилар билан терговчининг
ўзаро ҳаракати жабрланувчи ва унинг қонуний вакилининг одил суддан ҳимоя изловчи
шахе сифатида ҳолати инобатга олинган ҳолда қурилмоғи лозим. Ўзбекистон
Республикаси ЖПК нинг
121-
моддаси дастлабки тергов
давомида вояяга етмаган гувоҳ
ёки жабрланувчини сўроқ қилишда қонуний вакилнинг иштирок этиш ҳуқуқини кўзда
тутади. Бироқ “иштирок этиш” ифодаси қонуний вакилнинг ролини тўла даражада акс
эттирмайди, балки уни сўроқ қилиш давомида пассив кузатувчига айлантиради. Бу эса
унинг қонунда кўзда тутилган реал ҳуқуқларига мос тушмайди. Шунинг учун “иштирок
этиш” атамасини қонуний вакилнинг тергов ҳаракатларини терговчи билан биргаликда
фаол бажаришини кўзда тутувчи “қатнашиш” атамаси билан алмаштириш афзалроқ.
Параграфда вояга етмаганлар иштирокидаги жиноят жараёнида хавфсизлик
муаммолари билан боғлиқ масалалар ҳам кўриб чиқилган. ЖПК нинг 18
-
моддаси
жабрланувчи, гувоҳ ёки жиноят жараёнида бошқа иштирокчиларига нисбатан
хавфсизлик чораларини қўллаш зарурияти тўғрисидаги талаблардан иборат. Бироқ
ЖПК вояга етмаганларнинг жиноятлари тўғрисидаги ишлар юзасидан жараёнга
татбиқан хавфсизлик чоралари ҳақидаги махсус меъёрларни ажратмайди.
Муаллифнинг фикрича, Ўзбекистон Республикаси ЖПКни дастлабки тергов
босқичида
вояга
етмаганларнинг
ҳуқуқ
ва
қонуний
манфаатларини
такомиллаштиришга кўмаклашувчи қўшимча кафолатлар билан тўлдириш
мақсадга мувофиқ: Ўзбекистон Республикаси ЖПК нинг 55
-
моддасини вояга етмаган
жабрланувчининг ҳуқуқ ва мажбуриятларини регламентга солувчи 2
-
ва 4
-
қисмларини
тўлдириш таклиф этилади.
Иккинчи боб якунида муаллиф томонидан кўриб чиқилган масалалар бўйича
хулосалар қилинади ва жиноий
-
процессуал қонунчиликда акс этиши мақсадга мувофиқ
бўлган таклифлар берилади.
Учинчи боб
-
“Дастлабки тергов босқичида вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва
қонуний
манфаатларини
таъминлашнинг
процессуал
кафолатини
такомиллаштириш”
деб номланади.
“Дастлаки тергов жараёнида вояга
етмаганларнинг у у қу қ ва цонуний манфаатларини процессуал кафолатлаш
самарадорлишини ошириш ”
номли биринчи параграфда дастлабки терговда жиноят
жараёнда ўз манфаатларини тақдим этувчи турли
-
туман иштирокчиларнинг
манфаатлари тўқнашуви билан боғлиқ бўлган муаммолар тадқиқ этилади.
Вояга
етмаганларни тадқиқ этишимизда жиноий жараёнда бир субъектнинг
ҳуқуқини амалга оширишда жиноий
-
процессуал муносабатнинг бошқа субъектига
зарар етмаслиги учун ҳақли равишда шахс ҳуқуқини қандай такомиллаштириш
ҳақидаги савол туғилади. Шу муносабат билан вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва
14
эркинлигини ҳимоялаш механизмининг ишлашини кўриб чиқиш ўринлидир. Инсон
ҳуқуқ ва эркинлигини ҳимоялашнинг халқаро
-
ҳуқуқий механизмини амалга ошириш
нуқтаи назаридан у ўз ичига қуйидагиларни олади: бутуй дунё универсал ва регионал
тузилмалари; нодавлат ташкилотлар; бутун дунё регионал форумларида ифодаланган
инсон ҳуқуқлари соҳасидаги умумий сиёсат асослари; инсоний ҳуқуқлар ёғдусидаги
меъёрлар ва мажбурий тамойилларни амалга ошириш устидан назорат; процессуал
мажбурлов чораларини киритган ҳолда ҳуқукдарни бузилиши учун чораларни қўллаш;
фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари бузилган ҳолларда ҳимоянинг миллий
воситаларидан фойдаланиб бўлингач бутундунё ва регионал органларга мурожаат
қилиш имконияти.
Амалдаги миллий жиноий
-
процессуал қонунчиликда вояга етмаганларнинг ҳуқуқ
ва қонуний манфаатларини таъминлаш механизми судгача бўлган жараёнда жиноят
процесснинг бу иштирокчилари ҳуқуқларини кафолатлаш хислатини намоён этишнинг
ўзига хос хусусиятга эга.
Дастлабки тергов босқичида суриштирувчи, терговчи ва прокурор томонидан
вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини процессуал кафолатлашни
такомиллаштириш учун бу соҳадаги асос солувчи йўналишни билишлари ва инобатга
олишлари зарур:
-
жиноий жараённинг асосий тамойиллари ва вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва
қонуний манфаатларини процессуал кафолатлашни аниқловчи белгиланган халқаро
ҳуқуқ ҳамда миллий қонунчилик меъёрларидан келиб чиқиб, судга қадар бўлган
жараёнда бу кафолатларни қўллашдан мақсад, шарт ва чегараларни аниқлаш;
-
бу кафолатдан фойдаланиш хукукига эга бўлган вояга етмаганларнинг уни
моҳияти ва мазмуни тўғрисида билишларини таъминлаш ва бу шароитлар ҳақидаги
ахборотни кенг тарқатиш;
-
замонавий шароитда миллий қонунчиликда инсон ҳуқуқлари соҳасида халқаро
стандартлар меъёрини имплементация қилиш ва жиноий
-
процессуал қонунчиликни
либераллаштиришни процессуал кафолатлашни реал таъминлаш имконига эта бўлиш;
-
дастлабки терговда вояга етмаганларнинг ўз процессуал кафолатини амалга
оширишлари учун процессуал ҳужжатлар ва бошқа ахборот
-
аналитик воситаларнинг
муайян шаклини ишлаб чиқиш;
-
жиноий жараённинг вояга етмаган иштирокчиларини уларнинг ҳуқуқлари ва
қонуний манфаатларини таъминлаш бўйича қабул қилинган қарор ҳақида ўз вақтида
хабардор қилиш.
Учинчи бўлимнинг иккинчи
— “Волга етмаганларнинг хукуқ ва цонуний
манфаатларини процессуал кафолатлашни такомиллаштиришнинг халцаро
тажрибаси”
параграфида муаллиф вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва қонуний
манфаатларини процессуал кафолатлашни такомиллаштирувчи халқаро тажрибани
давлатимиз раҳбарининг фундаментал кўрсатмаларига асосланиб тахдил қилади.
Ўзбекистон Республикаси Президента Ислом Каримов 2010 йилнинг 12 ноябрида Олий
Мажлис Сената ва Қонунчилик палатасининг қўшма мажлисидаги “Мамлакатда
келгусида демократии ислоҳотларни
ч
уқур
лашти
риш ва фуқаролик жамиятини
шакллантириш концепцияси” номли маърузасида мамлакатда демократик
ислоҳотларни келгусида чуқурлаштиришнинг муҳм устуворлиги қаторида қўйилган
вазифаларни самарали ҳал қилиш мақсадида дастлабки тергов давомида суд назоратини
кучайтириш, жиноий жараёнда “Хабеас корпус” институтини қўллаш соҳасини
15
кенгайтириш, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоялаш соҳасида ҳалқаро
ҳуқук, меъёрлари ва умум тан олинган тамойилларни амалга оширишни таъминлаш
каби ташкилий
-
ҳуқуқий чоралар мажмуини рўёбга чиқаришни таклиф қилди.
Миллий жиноий
-
процессуал қонунчиликни қиёсий тахдил қилиш кўрсатдики,
Республиканинг жиноий қонунчилиги вояга етмаганларга нисбатан жиноий адолатни
амалга ошириш муаммосига аввалги ёндошув элементлари ҳали
-
ҳамон сакданиб
қолган.
Боб якунида вояга етмаганларни процессуал кафолатлашга тааллуқли дастлабки
тергов жараёнида илғор хорижий тажриба ва бу масалада жиноий
-
процессуал
қонунчиликни
келгусида
такомиллаштириш
заруриятига
асосланган
концентрацияланган кўринишда назарий ва амалий таклифларни белгилаган тегишли
хулосалар қилинди.
ХУЛОСА
Ўзбекистонда ҳақиқий ҳуқуқий давлат ва қонуний тизим, адолатли фуқаролик
жамиятини қуриш мақсадида суд
-
ҳуқуқ ислоҳотлар олиб борилаётган шароитда
жиноят
-
процессуал қонунчиликни ривожлантириш вояга етмаганлар ишлари бўйича
дастлабки тергов органлари фаолияти ва тизимини такомиллаштиришдан ажралмасдир.
Бу масалалар нафақат профессионал, балки Ўзбекистонда демократик институтларини
яратиш, ҳуқуқий давлатчиликни шакллантиришдек мураккаб жараённинг барча
соҳалари учун
кенг сиёсий
-
ҳуқуқий аҳамиятни эгаллайди.
Бизнинг фикримизча, вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини
кафолатлашни процессуал таъминлашнинг назарий асослари дастлабки тергов
жараёнида жиноий
-
процессуал механизмни такомиллаштириш учун бошланғич асос
ҳисобланади.
Шундай қилиб, тадқиқот натижалари концептуал тарзда қуйидаги хулосаларда
намоён бўлади:
I.
Назарий таклифлар:
1.
Вояга етмаганлар ишлари бўйича алоҳида жараён тарихида жиноий
процесснинг вояга етмаган субъектларига “асосий” ёндошув тенденцияси яққол
кузатилади. Бу ёндошувни бугунги кунда ҳам вояга етмаганлар ишлари бўйича
жараённинг жиноий
-
процессуал шаклларини такомиллаштиришда эътиборга олиш
даркор. Вояга етмаганларга “асосий ёндошув” нафақат юридик, балки ижтимоий,
сиёсий ва бошқа омилларни ҳам мажбурий ҳисобга олишни кўзда тутади.
2.
Ювенал адлия концепцияси вояга етмаганлар иштирокидаги жиноятлар ва
ҳуқуқбузарликларни ҳал қилиш учун ўзига хос (автоном) юридик шаклини яратишни
кўзда тутади.
3.
Ички ишлар органлари (жумладан, вояга етмаганларнинг жиноятлари
тўғрисида текширилаётган ишларнинг терговчиларини), вояга етмаганлар ишлари
бўйича комиссиялар, ихтисослаштирилган ўқув
-
тарбия муассасалари ва тарбия
колонияларининг келгусидаги ишлари учун юқори малакали мутахассисларни ўқитиш
ва ихтисослаштирилган танлов тизимини юксалтириш зарур.
4.
Вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини таъминлашни
кафолатлашнинг давлат тизимидаги ташкилотлар ва органлар фаолиятини таъминловчи
меъёрий
-
ҳуқуқий актлар ҳамда қонунларни, шу жумладан, “Вояга етмаганлар
16
ҳуқуқбузарлигини олдини олишнинг давлат тизими асослари тўғрисида”, “Оилалар ва
болаларга ижтиомоий хизмат кўрсатиш тўғрисида”ги
қонунларни ишлаб чиқиш бўйича
ишларни давом эттириш.
5.
Бола ҳуқуқлари бўйича Омбудсман лавозимини таъсир этиш тўғрисидаги
масалани кўриб чиқиш.
II.
Қонунчилик меъёрларини такомиллаштириш юзасидан
таклифлар:
1.
Ўзбекистон Республикаси ЖПК нинг
173-моддаси
4-
банди қуйидаги мазмунда
тўлдирилсин:
‘‘Гумонланувчи, айбланувчи, судланувчи вояга етмаган нинг психик ва
жисмоний уолати ”.
2.
Ўзбекистон Республикаси ЖПК нинг
668-моддаси
4-
қисми қуйидаги таҳрирда
тўлдирилсин:
‘‘Вояга етмаган айбланувчини қамоққа олиш ёки уамоуда тутиб туриш
муддатини узайтириш тугрисида зудлик билан унинг уонуний вакиллари
огоулантирилади ”.
3.
Ўзбекистон Республикаси ЖПК нинг 60
-
бобнни вояга етмаганларга нисбатан
ва вояга етмаганлар содир этган жиноятлар тўғрисидаги ишларни суд
йиғилишида кўриш давомида иштирок этувчи лавозмдаги шахсларга қўйиладиган
талабларни бошқарувчи қоидалар билан тўлдириш таклиф қилинади.
4.
Ўзбекистон Республикаси ЖПК нинг
553-моддаси
3-
қисми қуйидаги мазмун
билан тўлдирилсин:
“Психик бузилиши бўлган ёки психик ривожланишда ортда қолган
вояга етмаган гумонланувчи, айбланувчини сўроц қилишда педагог ёки психологнинг
иштироки мажбурий ”.
5.
Ўзбекистон Республикаси ЖПК нинг
554-моддасндуги
ҳимоячи ёки
прокурорнинг ихтиёрига кўра вояга етмаганни сўроқ қилишда педагог ва психолог
иштирок этиши мумкин” абзаци қуйидаги мазмун билан ўзгартирилсин:
“Ҳимоячининг
илтимосномаси ёууд шахсий ташаббус бўйича прокурор, терговчи вояга етмаганни
сўроқ крлишда педагог ва психологнинг иштирокини таъминлайди ”.
6.
Ўзбекистон Республикаси ЖПК нинг 47
-
;иоддасидаги
ran
“Шахсни айбдор деб
тан олиш ҳақида терговчи ёки прокурор қарор чиқаради” гапи қуйидагича
ўзгартирилсин:
“Шахсни мавжуд фактик маълумотлар асосида жиноий ишга жалб
этиш, уни жиноят содир этишга дахлдорликда гумон қилиш уақида терговчи ёки
прокурор қарор чикрради ”.
7.
Ўзбекистон Республикаси ЖПК нинг
55-моддаснпи
вояга етмаган
жабрдийдаларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятларини регламентга солувчи
2- ва 4- цисмларинн
тўлдириш таклиф этилади:
Вояга етмаган жабрланувчи куйидаги уукуцларга эга (ЖПК 55- моддасининг 2-
қисми):
-
иш бўйича жараённинг барча босқичларида унинг вакиллари: қонуний вакил ва
химоячи вояга етмаганнинг қонуний манфаатлари тақдим этилсин;
-
иш юзасидан жараённинг барча босқичларида махфийликни таъминлаш.
Вояга
етмаган жабрланувчи куйидагиларга мажбур (ЖПК 55-моддасининг 2- цисми):
-
далилларни йўқ қилиш, сохталаштириш, гувохдарни ундаш ва бошқа
ноқонуний ҳаракатлар йўли билан ҳақиқатни ўрнатишга тўсқинлик қилмаслик;
-
иш бўйича жараённи амалга оширишда белгиланган тарбига риоя этиш.
17
8.
Ўзбекистон Республикаси ЖПК нинг
66-моддасини
вояга етмаган
гувохдарнинг ҳуқуқ ва мажбуриятларини регламентга солувчи
2- ва 4- цисмларинн
тўлдириш таклиф этилади:
Вояга етмаган гувоу куйидаги ууқуқларга эга (ЖПК 66-моддасининг 2- кисми):
-
иш бўйича жараённинг барча босқичларида унинг вакиллари: қонуний вакил ва
адвокатга вояга етмаганнинг қонуний манфаатлари тақдим этилсин;
-
иш юзасидан жараённинг барча босқичларига махфийликни таъминлаш;
-
унинг ривожланиши ва қобилиятини инобатга олган ҳолда иш бўйича
ахборотларни идрок этиш ва баҳолаш, ўз
-
ўзига ва якин қариндошларига қарши
гувохдик бермаслик.
Вояга етмаган гувоу куйидагиларга мажбур (ЖПК 66-моддасининг 4- кисми):
-
далилларни йўқ қилиш, сохталаштириш, гувохдарни ундаш ва бошқа
ноқонуний ҳаракатлар йўли билан ҳақиқатни ўрнатишга тўсқинлик қилмаслик; иш
бўйича жараённи амалга оширишда белгиланган тартибга риоя қилиш;
-
иш бўйича ҳаққоний кўрсатма беришга мажбур.
9.
Ўзбекистон Республикаси ЖПК нинг 65
-
лоддасини қуйидаги мазмунда
тўлдириш таклиф қилинади:
“Агар гувоу ўзининг хабардорлик манбасини кўрсата
олмаса, у айтган маълумотлар далил бўлиб хизмат цила олмайди ”.
10.
Ўзбекистон Республикаси ЖПК нинг 549
-
люддасининг 2
-
қисми
вояга
етмаган гувоц ва жабрланувчи билан тергов уаракатида фацат цонуний вакиллар
эмас, балки яцин цариндошлари хам иштирок этиши ҳацидаги цоида
билан
тўлдирилсин.
11.
Прокуратура
органлари
фаолиятининг
асосий
йўналишларини
бирлаштирувчи “Прокуратура тўғрисида”ги қонуннинг 4
-
моддаси вояга
етмаганларнинг ҳуқуқларига амал қилиш учун назорат, шунингдек, ушбу қонуннинг
III
бўлимига ювенал юстиция тизимида вояга етмаганларнинг ууцуцларини мууофаза
цилиш соуасида прокурорлик назорати мазмуни билан вояга етмаганлар ишлари бўйича
цуйидагилардан иборат прокурорлик назоратини киритиш: вояга етмаганларга
нисбатан адолатли судлов бўйича фаолиятнинг цонунга мувофиқлиги устидан
назорат; давлат айблови воситасида вояга етмаган ҳукуцбузарга жазо белгилашда
иштирок этиш; вояга етмаганларга нисбатан тергов олиб боришнинг цонунийлиги
устидан назорат; вояга етмаганларга нисбатан маъмурий юрисдикция органлари
фаолиятининг цонунийлиги устидан назорат; вояга етмаганларнинг ууцуцбуз арлиги
ва царовсизлигини олдини олиш тизими фаолиятининг цонунга мувофицлиги устидан
назорат; вояга етмаганлар томонидан содир этган жинояти учун масъулияти
тўгрисидаги царор ижроси устидан назорат; вояга етмаганларнинг бузилган
ижтимоий цуцуцларини тикловчи царорлар ижроси устидан назорат.
12.
“Ювенал адлия тўгрисида”гн
қонуннинг қабул қилиниши. Ушбу соҳада
қуйидаги йўналишлар устувор бўлиши даркор:
-
судгача ёки судда тарбия чораларини қўллаш;
етказилган зарар қопланиши зарур бўлганида айбланувчи ва жабрдийданинг
ярашиши билан боғлиқ равишда жиноий ишни тўхтатиш, агар иш ярашув тартибисиз
судга оширилган тақдирда шартли жазони қўллашни амалда кенг синаш;
-
оқловчи, терговчи, судьяга альтернатив чораларнинг кенг доираси ва қарор
қабул қилишга таъсир кўрсатишда суддан ташқари чоралар тақдим этилади;
-
асосий мақсад болани жазолаш ва озодликдан маҳрум қилиш эмас, балки уни
18
тарбиялаш ва ҳаётда иккинчи имкониятни тақдим этиш;
-
профилактиканинг амалдаги дастурлари модификацияси;
-
стигмани тугатиш ва алоҳида эҳтиёжли болаларнинг манфаатларини инобатга олиш.
III. Жиноий иш бўйича жараёнга масъул ҳуқуқни муҳофаза қилувчи
органлар амалиётини такомиллаштириш юзасидан таклифлар:
1.
Дастлабки тергов босқичида вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва қонуний
манфаатларини процессуал кафолатлаш, бизнинг назаримизда, қуйидагиларда
ифодаланадиган кўринишлар билан ўзаро боғлиқ:
-
нафақат исботлашнинг анъанавий манбалари, балки компьютер техникаси ва
бошқа компьютер технологиялари воситасида олинган манбаларни киритган ҳолда
далил бўлиб хизмат қилувчи базани кенгайтириш;
-
терговда видеотехника воситаларидан фойдаланиш регламентацияси
даражасини ошириш ва оқибатда бу воситалар ёрдамида ҳар қандай процессуал ёки
тергов ҳаракатларини олиб боришда мажбурий қўллаш мақомини олиш, яъни жиноий
процесс давомида видеоқайдлов имкониятини жорий этиш (фақат тегишли тергой ёки
процессуал ҳаракатни олиш боришда сарфланадиган вақтни ҳисобга олган ҳолда);
-
жиноятни текшириш ва очишда компьютер ва видеоахборот аҳамиятини
ошириш, микрообъектларни аниқлаш ва қайд қилиш соҳасида илғор технологик
ишланмалар билан жиноятларни очишнинг янги усулларини кашф қилиш, юзанинг
микрорельефини ўрганиш; аввал баҳайбат процедурага эга бўлган баъзи эксперт
тадқиқотларининг тезкор ўтказиш тенденцияси, яъни компьютер терминали ва базаси,
тегишли дастурий таъминотли маълумотларнинг шарофати билан эксперт
тадқиқотларини ўтказишга вақтни қисқартириш, жиноий
-
процессуал муносабатларга
секин
-
аста тахдил ва белгиланган исботни баҳолашнинг математик усулини татбиқ
этиш.
2.
Вояга етмаганлар иштирокидаги жиноятларни текширишда суриштирувчи,
терговчиларнинг жиноий
-
процессуал қонун талабларини амалга ошириш бўйича
касбий даражаларини ошириш ва уларнинг самарадор ўзаро ҳаракати учуй вояга
етмаганларнинг ишларини тергов қилиш ва процессуал ҳаракатларни қўллашнинг
хусусиятини бир хил тушуниш юзасидан тизимли ва мақсадли йўналтирилган ош олиб
бориш даркор.
Юқорида кўрсатилган таклиф ва тавсияларни жорий этиш суриштирувчи,
терговчи, прокурорлар фаолиятида ёрдам кўрсатади ва дастлабки тергов босқичида
вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ҳамда қонуний манфаатларини процессуал кафолатини
таъминлаш самарадорлигини ошириш имконини беради.
НАШР ЭТИЛГАН ИШЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Базаров А.А. О некоторых вопросах участия педагога и психолога в
производстве допроса несовершеннолетних // Фалсафа ва Ҳуқуқ.
-
Тошкент, 2007.
-
№
3.-
Б. 99
-101.
2.
Базаров А.А. Ювенальное правосудие в системе уголовнопроцессуального
законодательства Республики Узбекистан. //
Bola va Zamon. -
Тошкент, 2007.
-
№ 4.
-
Б.
37
-39.
3.
Базаров А.А., Шодманов Ф.Ю. О некоторых проблемах производства допроса
несовершеннолетних лиц. // Болаларни ижтимоий хцмоялаш: кураторлик
функцияларини такомиллаштириш истиқболлари
-
илмий
-
амалий конференция
19
материаллари.
-
Тошкент, 2007.
-
С. 131
-141.
4.
Базаров А.А. Основы профилактики насилия в семье // Ўзбекистон
Республикаси Бош прокуратурасининг Олий ўқув курслари илмий
-
амалий мақолалар
тўплами.
-
Тошкент, 2008.
-
Б.29
-42.
5.
Базаров А.А. Особенности правового положения несовершеннолетних в сфере
уголовно
-
правовых и уголовно
-
процессуальных отношений // Вояга етмаганлар ва
ёшларнинг ҳуқуқларини хцмоя қилиш тизими: муаммолар ва ечимлар
-
илмий
-
амалий
конференция материаллари.
-
Тошкент. 2008.
-
Б. 402
-
408.
6.
Базаров А.А. Суд
-
ҳуқуқ ислоҳотлари жараёнида вояга етмаганларнинг
ҳуқукдарини таъминланиши // Суд
-
ҳуқуқ тизими ислоҳоти: амалиёт ва самарадорлик
мавзусидаги халқаро конференция материаллари.
-
Тошкент, 2009.
-
Б. 117
-121.
7.
Базаров
А.А.
Проблемы
реализации
процессуальных
гарантий
несовершеннолетних обвиняемых на стадии предварительного расследования //
Bola va
Zamon. -
Тошкент, 2010.
-
№ 1.
-
Б. 30
-31.
8.
Базаров А.А. Перспективы реализации процессуальных гарантий несо
-
вершеннолетних свидетелей
и потерпевших на предварительном расследовании //
Бюллетень Верховного суда Республики Узбекистан.
-
Тошкент, 2010.
-
№ 3.
-
С. 44
-
46.
9.
Базаров А.А. Повышения эффективности процессуальных гарантий
несовершеннолетних в досудебных стадиях процесса расследования //
Bola va Zamon. -
Тошкент, 2010.
-
№ 2.
-
Б. 24
-
26.
10.
Базаров А.А., Мизаров Д.М. Вояга етмаганларга нистабан эҳтиёт
чораларинниг қўллашнинг қонунийлиги ва асосланганлигини таъминлаш кафолатлари
//
Bola va Zamon. -
Тошкент, 2010.
-
№ 3,4.
-
Б.
41-44.
11.
Базаров А.А. Социально
-
правовые основы процессуальных гарантий
несовершеннолетних на досудебных стадиях процесса // Болалар гайриижтимоий
харакатларининг одини олиш борасидаги долзарб вазифалар ва устувор йўналишлар
илмий
-
амалий конференция материаллари.
-
Тошкент, 2010.
-
Б. 122
-129.
12.
Базаров А.А. Развитие дифференциации ответственности и наказания
несовершеннолетних // Материалы международного форума Здоровый образ жизни
-
основа гармонично развитого поколения.
-
Ташкент, 2010.
-
С. 45
-49.
13.
Базаров А.А., Рахматуллаев Л.А. Перспективы создания ювенальной юстиции
в Республике Узбекистан. // Баркамол авлодни шакллантиришда ҳуқуқий тарбиянинг
аҳамияти. Республика илмий
-
амалий конференция материаллари.
-
Тошкент, 2010.
-
Б.350
-353.
14.
Базаров А.А. Ретроспектива развития уголовно
-
процессуальных гарантий по
обеспечению прав и законных интересов несовершеннолетних // Баркамол авлодни
шакллантиришда ҳуқуқий тарбиянинг аҳамияти. Республика илмий
-
амалий
конференция материаллари.
-
Тошкент, 2010.
-
Б.361
-
366.
15.
Базаров А.А., Бобокулов У.Б. Правовые основы, содержащиеся в уголовном и
уголовно
-
процессуальном законодательстве Республики Узбекистан в сфере
отправления правосудия несовершеннолетних // Материалы международного форума
Модернизация управления системой социальной защиты детей в Узбекистане:
достижения и перспективы развития.
-
Ташкент, 2011.
-
С. 24
-
26.
РЕЗЮМЕ
диссертации Базарова Абдухамита Алишеровича на тему: «Процессуальные
гарантии обеспечения прав и законных интересов несовершеннолетних на стадии
20
предварительного расследования» на соискание ученой степени кандидата
юридических наук по специальности 12.00.09
-
«Уголовный процесс;
криминалистика, оперативно
-
розыскное право и судебная экспертиза»
Ключевые слова:
процессуальные гарантии, следственные действия,
расследование, несовершеннолетние свидетели, задержанные, потерпевшие,
подозреваемые и обвиняемые, законный представитель, прокурорский надзор при
расследовании дел несовершеннолетних, ювенальная юстиция.
Объекты исследования:
общественные отношения, складывающиеся в
процессе реализации уголовно
-
процессуальных норм, обеспечивающих защиту прав,
свобод и законных интересов несовершеннолетних на стадии предварительного
расследования.
Цель работы:
научное исследование процессуальных гарантий обеспечения
прав и законных интересов несовершеннолетних на стадии предварительного
расследования, разработка предложений по совершенствованию данного института,
выработка научно
-
обоснованных рекомендаций, в соответствии с современными
тенденциями развития уголовно
-
процессуального законодательства.
Методы исследования:
исторический, логико
-
юридический, формальный,
сравнительно
-
правовой, системного анализа, статистический а также проведение
социологических опросов, изучение материалов уголовных дел.
Полученные результаты и их новизна:
в диссертации на основе материалов
следственной практики Республики Узбекистан и ее национального уголовно
-
процессуального
законодательства
проведено
комплексное
исследование
процессуальных
гарантий
обеспечения
прав
и
законных
интересов
несовершеннолетних, включая ее свойства закономерности и проявления.
Практическая значимость:
теоретические и научно
-
обоснованные выводы и
предложения, могут быть непосредственно использованы в следственной,
прокурорской и судебной деятельности. Результаты диссертации могут быть
использованы в учебном процессе при изучении курсов «Уголовный процесс»,
«Прокурорский надзор», «Предварительное следствие».
Степень внедрения и экономическая эффективность:
Результаты
исследования в качестве законопроекта представлены в Законодательную палату Олий
Мажлиса, Института действующего законодательства при президенте Республики
Узбекистан для совершенствования уголовнопроцессуального законодательства что
подтверждено соответствующим актом внедрения.
Область применения:
практическая деятельность органов предварительного
расследования, правоприменительная деятельность, законотворческий процесс;
научно
-
исследовательская работа.
Юридик фанлар номзоди илмий даражасига талабгор Базаров Абдухамит
Алишеровичнинг 12.00.09.
-
“
Жиноят процесси; криминалистика, тезкор қидирув
ҳуқуқи ва суд экспертизаси” ихтисослиги бўйича «Дастлабки тергов босқичида
вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини таъминлашнинг
процессуал кафолатлари» мавзусидаги диссертациясинниг
РЕЗЮМЕСИ
Таянч (энг муҳим) сўзлар:
процессуал кафолатлар, тергов ҳаракатлари,
дастлавбки тергов, вояга етмаганлар: гувоҳ, ушлаб турилган, жабрланувчи, гумон
21
қилинувчи ва айбланувчи, қонуний вакил, ювенал адлия.
Тадқиқотнинг объектлари:
дастлабки тергов босқичида вояга етмаганларнинг
ҳуқуқ, эркинликлари ва қонуний манфаатларини муҳофазасини таъминловчи жиноят
-
процессуал нормаларнинг амалга оширилиши жараёнида юзага келадиган ижтимоий
муносабатлари.
Ишнинг мақсади:
дастлабки тергов босқичида вояга етмаганларни ҳуқуқ ва
қонуний манфаатларини таъминловчи процессуал кафолатларини илмий жиҳатдан
ўрганиш, мазкур институтни такомиллаштириш бўйича илмий
-
асосланган
таклифларни ишлаб чиқиш.
Тадқиқот методлари:
тарихийлик, мантиқий
-
юридик, формал, қиёсий
-
ҳуқуқий,
тизимли таҳлил ва статистик усуллар, шунингдек социологик сўровлар ўтказиш,
жиноят иши материалларини ўрганиш.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги:
диссертацияда Ўзбекистон
Республикасидаги тергов амалиётига ва унинг миллий жиноят
-
процессуал
қонунчилигига асосланиб, вояга етмаганларни ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини
таъминлашнинг процессуал кафолатлари, шунингдек уларнинг хусусиятлари, намоён
бўлиш қонуниятлари комплекс тадқиқоти асосида амалга оширилган. Тадқиқотда акс
эттирилган жиноят
-
процессуал қонунчилигини такомиллаштириш билан боғлиқ
таклифлар қонунчилик жараёнида ҳаракатдаги ЖПКни ўзгартирилишида қўлланилиши
мумкин.
Амалий аҳамияти:
дастлабки терговда вояга етмаганларни ҳуқуқ ва қонуний
манфаатларини таъминлаш бўйича ҳуқуқни муҳофаза қилиш ходимларининг
ҳаракатларини оптималлаштириш билан боғлиқ назарий ва илмий
-
асосланган хулоса ва
таклифлари қўлланилиши мумкин. Олинган натижалар “Жиноят процесси”, “Прокурор
назорати”, “Дастлабки тергов” фанларини ўқитишда ишлатилиши мумкин.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги:
тадқиқот натижалари
жиноят процессуал қонунчиликни такомиллаштириш учун қонунлоиҳаси сифатида
Олий Мажлиснинг Қонунчилик палатасига ва Ўзбекистон Республикаси Президента
ҳузуридаги амалдаги қонун ҳужжатлари мониториги институтига тақдим этилган ва
унинг натижаларини амалиётда қўллаш тўғрисида далолатнома билан тасдиқланган.
Қўлланиш (фойдаланиш) соҳаси:
дастлабки тергов органларининг амалий
фаолияти, ҳуқуқни қўллаш фаолиятида, қонун ижодкорлигида, илмий
-
тадқиқот
йўналишларида ва таълим соҳасида ишлатиш мумкин.
RESUME
Thesis of Bazarov Abdukhamit Alisherovich on the scientific degree competition of
the doctor of sciences (philosophy) in candidacy for Scientific Degree of Law Candidate
in specialty: 12.00.09
-
“Criminal procedure; Criminalistics, Operational search law and
Forensic examination” on the theme “Remedial guarantees of maintenance of the rights
and legitimate interests of minors at a stage of preliminary investigation”
Key words:
remedial guarantees, investigation actions, investigation, the minor
witnesses, detained, the victims suspected, accused, the lawful representative, maintenance of
the rights of minors, public prosecutor’s supervision at investigation of affairs of minors,
juvenal justice.
Object of research:
the public relations developing in the course of realization
criminally
-
legal procedure, the rights providing protection, freedom and legitimate interests
22
of minor at a stage of preliminary investigation
.
Purporse of work:
scientific research of remedial guarantees of the rights and legitimate
interests of minors at a stage of preliminary investigation, working out of offers on perfection
of the given institute, the production of scientifically motivated recommendation, the offers,
oriented on realization specified law
-
making activity in accordance with modern trend of the
development criminal
-
proconsul legislation.
The methods of research:
historical, logical
-and-
juridical, formal, comparative
- and-
legal
, system analyses, statistic and social questioning, investigation materials of criminal
cases etc.
The results achieved and their novelty:
Complex research of remedial guarantees of
maintenance of the rights and legitimate interests of minors is carried out in the thesis on the
basis of materials of investigatory practice of the Republic of Uzbekistan and its national
criminally
-
remedial legislation, including its properties of law and display. The offers stated
in it on perfection of the criminally
-remedi
al legislation (with a formulation of concrete norms
of CCP)can be used in legislative process at change operating CCP.
The practical value:
the theoretical and scientifically
-
motivated practical
recommendation, concerning optimization of actions of workers of law enforcement bodies
on maintenance of the rights and legitimate interests of minors on preliminary investigation,
can be directly used in investigatory, public prosecutor’s and judicial activity. Results of the
thesis can be used in educational process at studying of courses “Criminal trial”, “Public
prosecutor’s supervision”, “Preliminary investigation”.
Degree of embed and economic effectivity:
results of the investigation have been
presented to the Legislation chamber of the Oliy Majlis of the Republic of Uzbekistan, an
Institute of acting legislation under President of the Republic of Uzbekistan as a draft for
improving the criminal
-and-
procedural legislation is confirmed by correspond act of the
introduction.
Field of application:
the practical activity organ of preliminary effect, lawmaking
activity, law
-
enforcement process; the research work, the sphere of the education.
