Совершенствование первичного семеноводства сортов хлопчатника вида G. hirsutum L.

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ҚИШЛОҚ ВА СУВ ХЎЖАЛИГИ

ВАЗИРЛИГИ

ЎЗБЕКИСТОН ҚИШЛОҚ ХЎЖАЛИГИ ИЛМИЙ ИШЛАБ ЧИҚАРИШ

МАРКАЗИ

ТОШКЕНТ ДАВЛАТ АГРАР УНИВЕРСИТЕТИ

Қўлёзма ҳуқуқида

УЎТ:

633.511:631.526.32

ТОРЕЕВ ФОЗИЛБЕК НУРУЛЛАЕВИЧ

“G.HIRSUTUM L ТУРИГА МАНСУБ ҒЎЗА НАВЛАРИНИНГ

БИРЛАМЧИ УРУҒЧИЛИК ИШЛАРИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ”

06.01.05 – селекция ва уруғчилик

Қишлоқ хўжалик фанлари номзоди илмий даражасини

олиш учун тақдим этилган диссертация

А В Т О Р Е Ф Е Р А Т И

Тошкент-2011

2

Диссертация иши Ўзбекистон Ғўза селекцияси ва уруғчилиги илмий-

тадқиқот институтининг “Ғўза иммунитети генетикаси” лабораториясида
бажарилган.

Илмий раҳбар

: қишлоқ хўжалик фанлари доктори

Ибрагимов Паридун Шукурович

Расмий оппонентлар

: қишлоқ хўжалик фанлари доктори, профессор

Ходжақулов Тўрақул Ходжақулович

биология фанлари номзоди, катта илмий ходим

Набиев Сайдиғани Мухторович

Етакчи ташкилот

:

Ўзбекистон Пахтачилик илмий-тадқиқот

институти

Ҳимоя 2011 йилнинг «___»____________ соат_____да Тошкент

Давлат аграр университети ҳузуридаги Д.120.55.01 рақамли бирлашган
ихтисослашган кенгаш мажлисида бўлади.

Манзил: 100140, Тошкент вилояти, Қибрай тумани, Салор шаҳарча

фуқаролар йиғини, Университет кўчаси 2-уй, Тошкент Давлат аграр
университети, Тел.: 260-48-80; факс (8-371) 260-48-80.

Диссертация

билан

Тошкент

Давлат

аграр

университети

кутубхонасида танишиш мумкин.

Автореферат 2011 йил «___»_____________да тарқатилди.

Ихтисослашган кенгаш илмий котиби,
қишлоқ хўжалик фанлари номзоди Б.Ғуломов

3

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ УМУМИЙ ТАВСИФИ

Мавзунинг

долзарблиги.

Сўнгги

йилларда

Ўзбекистон

Республикаси Олий Мажлиси ва Вазирлар Маҳкамаси томонидан ғўза
уруғчилигини такомиллаштириш борасида бир неча қонунлар ва қарорлар
қабул қилинган. Булар “Уруғчилик” тўғрисида 1996 йил, “Селекция
ютуқлари” тўғрисида 1996 йил, 19 сентябр 1996 йил -№328, 25 ноябр 1998
йил -№ 491, 23 декабр 2004 йил - №604 каби қонун ва қарорлардир. Бу
қарорларда Давлат реестрига киритилган ҳамда янги ғўза навларининг
уруғлик сифати ва навдорлигини ошириш учун махсус чора тадбирлар ишлаб
чиқилган. Бу муаммоларни ечиш учун Ўзбекистоннинг селекционер ва
уруғчи олимларидан янги, самарали, оммабоп уруғлик тайѐрлаш
қўлланмалари талаб қилинади. Ҳозирги кунгача янги ва районлашган ғўза
навларининг элита уруғларини ХХ асрнинг 80 йилларида ишлаб чиқарилган
қўлланма (Кратиров О.В -1981) асосида етиштирилади. Бу эски услуб
бугунги кундаги янги бозор иқтисодиѐти шароитида ўзининг мураккаблиги
ва кўп ҳаражатлилиги билан давр талабларига жавоб бермайди. Шунинг учун
пахтачилигимиз 100 фоиз фермер хўжаликларига ўтиши муносабати билан
тизимда янги, кам ҳаражатли ва сифатли элита уруғларини тайѐрлаш
услубини яратиш ва қўллаш муҳим аҳамият касб этади.

Маълумки, иш ҳажми қанча катта бўлса, уни сифатли олиб бориш

учун кўп меҳнат ва ҳаражатлар талаб қилинади. Шунинг учун ҳозирги янги
иқтисодий ислоҳотларни назарда тутиб, ғўза уруғчилигида самарали
оммабоп услуб ишлаб чиқариш ва уни жорий этиш ишлари жуда долзарбдир.

Ўзбекистон Республикаси халқаро UPOV ташкилотига аъзо

бўлганлиги муносабати билан навларга ва айниқса, уларнинг навдорлигига
янги ва катта талаблар қўйилмоқда. Бу янги талабларга жавоб бериш учун
уруғчилик ишларида, халқаро талабларга жавоб берадиган даражадаги
услубни яратиш мақсадга мувофиқдир.

Муаммонинг ўрганилганлик даражаси.

Сифатли уруғларни

тайѐрлаш, уларга ташқи муҳит, агротехника ва кимѐвий моддаларнинг
таъсири бўйича Ўзбекистонда ва хорижий давлатларда кўплаб илмий
тадқиқотлар олиб борилган. Бу борада Л.Руденко (1973), О.Кратиров (1981),
Я.Мередев (1988), Х.Раҳимов (1991), А.Эгамбердиев (1993), А.Нариманов
(1999), В.Автономов (2000), Ш.Қўзибоев (2002) ва бошқалар уруғларнинг
ҳосилдорлик ва навдорлик белгиларига таъсир этадиган кўп омилларни
ўрганиб чиқишган. Аммо, элита уруғларини оммабоп ва юқори самарали
тайѐрлаш усулларига бағишланган тадқиқотлар кўп эмас, чунки ҳар бир ғўза
етиштирувчи давлат ўзининг талаблари ва иқлим шароитига мос келадиган
услуб орқали уруғлар етиштиради. Бизнинг тадқиқотларимизда ғўзанинг
сифат ва миқдорий белгилари бўйича навдорлигини ошириш, шунингдек
фермер хўжаликларида кенг ҳамда енгил жорий этиш учун янги қўлланма
ишлаб чиқариш услуби тайѐрланди.

4

Диссертация ишининг илмий тадқиқот ишлари режалари билан

боғлиқлиги.

Мавзу Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг бир

неча қарорларини амалга ошириш ҳамда Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ
ва Сув хўжалиги вазирлиги режасига асосан № 2 - рақамли 2004 йилги «Ғўза
навлари уруғларини етиштириш бўйича қўлланма» буюртмаси доирасида
бажарилган.

Тадқиқот мақсади.

Давлат реестрига киритилган ва янги ғўза

навларининг морфохўжалик ҳамда тола сифати белгилари бўйича UPOV
талабларига жавоб берадиган элита уруғларини тайѐрлаш учун самарали,
шунингдек кам ҳаражатли услубни яратиш ва элита уруғчилик фермер
хўжаликларига тавсия этиш.

Тадқиқот вазифалари.

Изланишларда кўзланган мақсадни амалга

ошириш учун қуйидаги вазифалар амалга оширилди:

* тадқиқотларда қўлланилаѐтган Наманган-77 ва С-6540 ғўза

навларининг морфохўжалик ва тола сифати белгилари бўйича навдорлигини
ўрганиш ва 99 фоизга етказиш;

* якка танлов кўчатзори ва намуна терим кўчатзорларида оилаларни

асосий белгилари бўйича ўрганиш ва нотипикларини чиқитга чиқариш;

* лаборатория шароитида айрим хўжалик ва тола сифати белгилари

бўйича ашѐларни таҳлил қилиш;

* якка танлов авлоди ва намуна терим авлоди кўчатзорларида

суперэлита ўсимликларининг навдорлигини кузатиш ишларини олиб бориш;

* элита кўчатзорида оилаларни дала ва лаборатория шароитида

навдорлик кўрсаткичларини ўрганиш.

Ҳимояга олиб чиқилаѐтган асосий ҳолатлар:

* ўрганилган навларнинг морфохўжалик, тола сифат кўрсаткичлари

белгиларини ўрганиш ва навдорликни ошириш учун якка танлов ишларини
олиб бориш;

* юқори навдор оилаларни ажратиш ва улардан олинган намуна

теримларни таҳлил қилиш;

* элита уруғларини тайѐрлашда янги услубни самарасини ўрганиш;
* якка танлов ва намуна терим авлоди кўчатзорларида барча

ўсимликларни таҳлил қилиб, нисбий якка танлаш ишларини олиб бориш;

* элита уруғларининг навдорлигини аниқлаш ва давлат андозаси

талабларига етказиш;

* тола сифати бўйича жаҳон андозалари талабларига жавоб берадиган

уруғлик ашѐларга баҳо бериш ва кейинги авлод белгиларининг бир хил
бўлишини таъминлаш.

Илмий янгилиги.

Биринчи маротаба элита уруғлари тайѐрлаш

борасида якка танлов ва намуна терим ашѐларини ўрганиш услуби ишлаб
чиқилди. Бу янги услубнинг асоси, ўсимликларни якка ҳолда ўрганиш ва шу
ўсимликнинг оиласини намуна сифатида текширишдир, ушбу якка
танловнинг авлодидан шу навга хос бўлган, яъни доминант генлар билан

5

бошқариладиган белгиларни якка танлов асосида сақлаб қолишдир. Бир икки
каррали якка танлов ва уларнинг намуна авлодларида якка танлов ишлари
олиб борилганда, навга хос бўлган асосий сифат ва миқдорий белгилар
сақланиб қолинади ва бунинг натижасида навдорлик 99,9 фоизга етказилади.

Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти.

Тадқиқотларда қўлланилган янги, якка танлов ва намуна терим услуби
навларнинг асосий морфохўжалик белгилари бўйича навдорлигини, давлат
андозаси талабларига жавоб бермайдиган навларни навдорлигини ошириш
имкониятини яратади. Бу янги услуб орқали элита уруғларини уч йилда эмас,
икки йилда тайѐрлаш имконияти исботланди ва дала шароитида уруғлик
кўчатзорларини ҳажми қисқартирилиб, нав муаллифи томонидан бевосита
назорат қилиш учун асос яратилди.

Натижаларнинг жорий қилиниши.

Изланишлар натижасида янги

якка танлов ва намуна терим услуби Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ ва
Сув Хўжалиги Вазирлиги буюртмасига биноан яратилди ва 2010 йилдан
бошлаб Наманган вилояти элита уруғчилик фермер хўжаликларида жорий
этиш учун ЎзҒСУИТИ илмий кенгаш қарори бўйича тавсия этилди.

Ишнинг апробацияси.

Изланишнинг асосий натижалари Ўзбекистон

Ғўза селекцияси ва уруғчилиги илмий тадқиқот институти илмий
кенгашларида 2005-2008 йилларда муҳокама қилиниб, ижобий баҳоланган.
Шунингдек, “Состояние селекции и семеноводства хлопчатника и
перспективы ее развития” (Тошкент, 2006); “Современное состояние
селекции и семеноводства хлопчатника, проблемы и пути их решения”
(Ташкент, 2007); “Ғўза, беда селекцияси ва уруғчилиги илмий ишлар
тўплами” (Тошкент, 2009); “Қишлоқ хўжалик экинлари маҳсулдорлигини
ошириш муаммолари” (Бухоро, 2009); “Ғўза беда селекцияси ва
уруғчилигини ривожлантиришнинг назарий ҳамда амалий асослари”
(Тошкент, 2009) каби мавзулардаги халқаро ва Республика миқѐсидаги
илмий амалий анжуманларда баѐн қилинган.

Натижаларнинг эълон қилинганлиги.

Диссертация мавзуси бўйича

9 та илмий мақола чоп этилган бўлиб, шундан 3 таси республикамиз журнал
саҳифаларида ѐритилган.

Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми.

Диссертациянинг асосий

мазмуни 126 бетда баѐн қилинган бўлиб, кириш, адабиѐтлар шарҳи, тажриба
ўтказиш жойи, шароити, услуби, манба, тадқиқот натижалари, хулоса, тавсия
ва фойдаланилган адабиѐтлар рўйҳатини ўз ичига олади. Диссертациянинг
асосий қисмида 43 та жадвал, 7 та расм, 2 та схема ва илова қисмида 28 та
жадвал, 1 та схемада келтирилган, 138 та илмий адабиѐтлардан
фойдаланилган бўлиб, шулардан 13 таси чет эл адабиѐтларидир.

6

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ
Адабиѐтлар шарҳи

Диссертациянинг мазкур бўлимида турли даврларда мамлакатимиз ва

хориж олимлари томонидан уруғчилик соҳасида олиб борилган
тадқиқотларнинг шарҳлари келтирилган. Шунингдек, бошқа давлатларда
элита уруғларини етиштириш услублари ва уларнинг афзаллиги ва
камчиликлари таҳлил этилган.

Бошланғич манба ва иш услуби

Тадқиқот олиб бориш жойи ва шароити

. Тажрибалар 2004-2008

йилларда

Ўзбекистон ғўза селекцияси ва уруғчилиги илмий тадқиқот

институти Марказий тажриба хўжалигида олиб борилди. Институт Тошкент
шаҳридан 3 км. узоқликда, Тошкент вилоятининг Қибрай тумани, Салор
шаҳарчаси ҳудудида жойлашган. Ҳудуднинг денгиз сатҳидан баландлиги
574,2 метрни ташкил этади.

Изланишлар олиб борилган дала тупроғининг механик таркиби ўрта

ва енгил қумоқлар ҳисобланиб, ер ости сувлари 7,0-8,0 метр чуқурликда
жойлашган. Ёзда асосан булутсиз кунлар бўлиб, йиллик ѐғин миқдори 350-
360 мм ни ташкил этади. Баҳордаги тупроқнинг юза қисмининг музлаш
ҳарорати асосан март ойига тўғри келади. Кузда тупроқнинг устки
қатламининг музлаш ҳарорати эса октябр ойининг охирига ва ноябр ойининг
бошларига тўғри келади.

Бошланғич ашѐ.

Тадқиқот объекти сифатида ЎзҒСУИТИ олимлари

томонидан яратилган Наманган-77 ва С-6540 ғўза навлари қатнашди.

Тадқиқот услуби.

Намуналар умумий қабул қилинган агротехник

шароитларда ўрганилди. Дала кузатувларида ва лаборатория шароитида
оилаларнинг ва уларнинг авлодининг морфохўжалик ва тола сифати
белгилари аниқланди. Нав тозалиги ғўзани апробация қилиш бўйича услубий
қўлланмаси асосида, август ойида ўтказилди.

Изланишлар давомида олинган натижаларнинг сонли кўрсаткичлари

Доспеховнинг (1985) статистик таҳлил усулидан фойдаланиб математик
ишловдан ўтказилди.

Тадқиқот натижалари

Тажрибаларимизнинг дастлабки йилида навдорлик кўрсаткичларини

ўрганиш мақсадида танлаб олинган Наманган-77 ва С-6540 ғўза навлари
алоҳида-алоҳида кўчатзор қилиб, оптимал муддатда экилди.

Ўсимликлар тўлиқ ундириб олиниб, шоналаш даври бошланиши

билан ҳар бир кўчатзорда 100 та ўсимлик навдорлик кўрсаткичларини
аниқлаш мақсадида ѐрлиқ осиб, белгилаб қўйилди.

Иккала кўчатзорда ҳам қуйидаги муддатларда икки марта дала

кузатуви ўтказилди:

- ўсимликларнинг қийғос гуллаши олдидан;
- терим олдидан, яъни кўсакларнинг пишиб етила бошлаганида.

7

Ушбу дала кузатувларида навларнинг навдорлигини ўрганиш учун

ѐрлиқ осилган 100 та ўсимликдан ташқари қолган барча ўсимликлардан навга
хос бўлмаганлари чиқитга чиқарилди.

Наманган-77 нави экилган кўчатзорда навдорликни ўрганиш учун

100 та ўсимлик кўрсаткичлари таҳлил қилинганда қуйидаги ҳолатлар юзага
чиқди. Кўсак шакли бўйича 2 та ўсимлик, поя тузилиши бўйича 1 та ўсимлик
навга хос эмаслиги кузатилди. Лаборатория шароитида тола чиқими ва тола
узунлиги аниқланганда, тола чиқими бўйича иккита намунада, тола узунлиги
бўйича битта намунада навга хос бўлмаган ҳолатлар кузатилди (1-жадвал).

Ушбу белгилар бўйича умумий ҳолат таҳлил қилинганда Наманган-77

нави бўйича ўрганилган 100 та ўсимликдан 6 донаси нотипик ўсимлик
эканлиги аниқланди, бу эса Наманган-77 навининг нав тозалиги кўрсаткичи
94 фоиз эканлигини кўрсатди.

С-6540 нави экилган кўчатзорда навдорликни аниқлаш учун

ўрганилган 100 та ўсимликдан 3 та ўсимлик кўсак шакли, 2 та ўсимлик поя
тузилиши бўйича навга хос эмаслиги кузатилди. Тола чиқими бўйича битта
намунада, тола узунлиги бўйича битта намунада навга хос бўлмаган ҳолатлар
кузатилди (1-жадвал).

1-жадвал

Наманган-77 ва С-6540 ғўза навлари кўчатзорларида навдорлик

кўрсаткичлари

Навлар номи

Ўрга-

нилган

ўсим-

ликлар

сони,

дона

Нотипик ўсимликлар (белгилар бўйича)

сони, дона

Навдор-

лик,

фоиз

Кўсак

шакли

бўйича

Поя

тузили-

ши

бўйича

Тола

чиқими

бўйича

Тола

узун-

лиги

бўйича

Жами

2004 йил

Наманган-77

100

2

1

2

1

6

94

С-6540

100

3

2

1

1

7

93

2005 йил

Наманган-77

100

1

-

-

-

1

99.0

С-6540

100

-

1

-

-

1

99.0

Ушбу белгилар бўйича умумий ҳолат таҳлил қилинганда С-6540 нави

бўйича ўрганилган 100 та ўсимликдан 7 таси нотипик ўсимлик эканлиги
аниқланди, бу эса С-6540 навининг нав тозалиги кўрсаткичи 93 фоиз
эканлигини кўрсатади.

2005 йилда ҳам худди 2004 йилдагидек ҳар иккала навда ҳам

ўсимликларнинг шоналаш даврида навдорлик кўрсаткичларини аниқлаш
учун 100 тадан ўсимликка ѐрлиқ осиб белгилаб қўйилди. 2004 йилги кескин
чиқитга чиқариш ишларидан кейинги танлаб олиб экилган Наманган-77 нави

8

ва С-6540 навларида навдорлик кўрсаткичи бўйича қуйидаги ҳолатлар
аниқланди:

Наманган-77 навида ўрганилган 100 та ўсимликдан 1 таси кўсак

шакли бўйича нотипик эканлиги, қолган белгилар бўйича эса ўсимликларда
бир хиллилик ҳолати кузатилди. Бу эса Наманган-77 навида нав тозалиги 99
фоиз эканлигини англатади (1-жадвал).

С-6540 навида ўрганилган 100 та ўсимликда навдорлик кўрсаткичи

аниқланганда, поя тузилиши бўйича битта ўсимлик навга хос эмаслиги
кузатилди. Бу эса С-6540 навида ҳам нав тозалиги 99 фоиз эканлигини
англатади (1-жадвал).

Дала кузатувларида ҳамма экилган оилалар навга хослиги, умумий

ривожланиши, тезпишарлиги, маҳсулдорлиги ва бошқа хоссалари бўйича
баҳоланди. Бир қаторда навга хос бўлмаган 2 тадан ортиқ ўсимлик учраган
оилалар чиқитга чиқарилди.

Оилаларда ўсимликларнинг навга хослигини қуйидаги асосий

морфологик белгилари бўйича, яъни баргининг катталиги, шакли ва
тузилиши, асосий поя ва баргнинг тукланиши, шохланиш типи ва тупининг
шакли бўйича аниқланди. Иккинчи кузатувда эса қўшимча равишда
кўсакнинг шакли ва катталиги ҳисобга олинди.

Иккинчи дала кўригида навга хос бўлмаган ўсимликлар қўшимча

равишда юлиб ташланди. Икки марта кузатув ишлари олиб борилганда, ҳар
бир оилада навга хос бўлмаган иккитадан кўп ўсимликлар учраганда, ушбу
оилалар бутунлай чиқитга чиқарилди. Чиқитга чиқарилган оилаларни
биринчи ўсимлигига «чиқитга чиқарилган» деб ѐзилган ѐрлиқ боғлаб
қўйилди.

Тажрибаларнинг иккинчи йили, яъни 2005 йилда Наманган-77 ва

С-6540 навларининг навдорлик кўрсаткичлари 99 фоиз эканлиги аниқланди
ва ушбу йилда териб олинган якка танлов намуналари 2006 йилда якка
танлов кўчатзори сифатида, намуна теримлар эса намуна кўчатзори сифатида
экилди.

Якка танлов кўчатзорида 2006 йилда олдинги йиллардагидек

навларнинг навдорлик кўрсаткичларини ўрганиш ишлари давом эттирилди.

Бунда Наманган-77 навида ўрганилган 100 та ўсимликдан 1 та

ўсимлик кўсак шакли бўйича навга хос эмаслиги аниқланди, қолган белгилар
бўйича эса бир хиллилик ҳолати кузатилди.

С-6540 навида ўрганилган 100 та ўсимликдан 1 та ўсимлик поя

тузилиши бўйича навга хос эмаслиги кузатилди.

Ушбу иккита навнинг навдорлик кўрсаткичи бўйича умумий ҳолати

кузатилганда Наманган-77 навида 1 дона нотипик ўсимлик, С-6540 навида
ҳам 1 дона нотипик ўсимлик борлиги аниқланди. Бу эса ҳар иккала навда ҳам
нав тозалиги 99 фоиз эканлигини англатади.

Наманган-77

навининг

якка

танлов

кўчатзорида

чиқитга

чиқарилмаган оилаларнинг ҳар биридан 100 тадан кўсак намуна теримлари

9

сифатида териб олинди. Ҳар бир ўсимликларнинг учинчи-тўртинчи
шохларидан ўртача 2 тадан кўсаклар терилди. Якка танлов кўчатзорида
чиқитга чиқарилмаган яхши оилалар сони 57 та бўлиб, 57 та намуна терим
йиғиб олинди.

С-6540 навининг якка танлов кўчатзорида чиқитга чиқарилмаган

оилалардан юқорида таъкидланганидек, 100 тадан кўсак намуна теримлари
сифатида териб олинди. Бунда чиқитга чиқарилмаган яхши оилалар сони 56
та бўлиб, 56 та намуна терим йиғиб олинди. Лаборатория шароитида ҳар бир
намуна терим вазнини ўлчаб 100 га бўлиш орқали битта кўсак оғирлиги,
сўнгра тола чиқими ва тола сифати таҳлил қилинди. Намуна теримлар
якунлангандан сўнг ушбу қаторларда оилавий терим амалга оширилди.

120 та намуна, ҳар бир намунада 5 та қатор, ҳар бир қаторда 50 та

ўсимлик, экин майдони 0.5 -0.6 га, экиш схемаси 60х25-1 (90х20-1)

1-расм. Намуна терим кўчатзорини жойлаштириш схемаси.

Чи

қ

ит

Чиқит

10

Якка танлов кўчатзорида ҳар бир оилада 2 тагача нотипик

ўсимликлар учраса юлиб ташланди. 2 тадан ортиқ нотипик ўсимликлар
учраса улар чиқитга чиқарилди. Намуна терим кўчатзорида ўсимликларнинг
навга хослигини юқорида айтиб ўтилган асосий морфологик белгилари
бўйича аниқланди. Якка танлов кўчатзоридан фарқли равишда намуна терим
кўчатзорларида ҳар бир оилада 3 тагача нотипик ўсимликлар учраса, улар
юлиб ташланди. 3 тадан кўп нотипик ўсимликлар учраган оилалар бўлса,
улар чиқитга чиқарилди ва ѐрлиқ осиб белгилаб қўйилди (1-расм).

Наманган-77 навининг намуна терим кўчатзорида чиқитга

чиқарилмаган типик оилалар ўсимликларининг 2-8 шохларидан якка
танловлар пахта хом-ашѐси териб олинди. Чиқитга чиқарилмаган оилалар
сони 120 тани ташкил этиб, териб олинган умумий якка танловлар сони 360
тани ташкил этди.

С-6540 навининг намуна терим кўчатзоридан хам якка танловлар

худди шу тарзда териб олинди. Чиқитга чиқарилмаган оилалар сони 121 тани
ташкил этиб, териб олинган умумий якка танловлар сони 365 тани ташкил
этди.

Якка танлов териб олингандан кейин, ушбу чиқитга чиқарилмаган

оилаларда оилавий теримлар териб олинди. Уларда лаборатория шароитида
тола чиқими, тола сифати каби белгилар аниқланди.

Наманган-77 ва С-6540 навларининг якка танлов кўчатзорида

биринчи навбатда чиқитга чиқарилган оилалар териб олиб тозаланди,
кейинчалик энг яхши оилалардан намуна теримлар териб олинди ва
қолганлари оммавий терилиб, 2007 йилда якка танлов авлоди кўчатзори
сифатида ҳар бир нав 0.1 га майдонда экилди. Худди шу тарзда намуна терим
кўчатзорларида хам аввалги чиқитга чиқарилган оилалар, сўнгра энг яхши
оилалардан якка танловлар териб олинди ва бу якка танловлар намуна терим
авлоди кўчатзори сифатида ҳар бир нав 0.2 га майдонда экилди.

2006 йилда Наманган-77 навининг якка танлов кўчатзоридан териб

олинган 57 та намунадан 30 та энг яхши намуна танлаб олиниб, 2007 йилда
намуна терим кўчатзори қилиб экилди. С-6540 нави якка танлов
кўчатзоридан териб олинган 56 та намунадан 30 та энг яхши намуна танлаб
олиниб, намуна терим кўчатзори қилиб экилди.

Наманган-77 нави бўйича якка танлов ва намуна терим авлодлари

кўчатзорларида иккинчи дала кўриги вақтида жами 122 та нотипик
ўсимликлар мавжудлиги аниқланди. Бунда тупининг шакли бўйича – 44 та,
ривожланиши бўйича - 29 та, кўсаклар шакли бўйича – 49 та нотипик
ўсимликлар учради (2-жадвал).

11

2

-

жадвал

Наманган-77 ва С-6540 навлари бўйича кўпайтириш кўчатзорида

олинган маълумотлар

Навлар

номи

Жами

ўсим-

ликлар

сони,

дона

Нотипик ўсимликлар (белгилар бўйича)

сони, дона

Навдор-

лик,

фоиз

Тупи-

нинг

шакли

бўйича

Ривож-

ланиши

бўйича

Кўсаклар

шакли

бўйича

Жами

чиқитга

чиқарилган

ўсимликлар

сони, дона

Наманган-77 6996

44

29

49

122

98,3

С-6540

7475

51

31

64

146

98,1

С-6540 нави бўйича якка танлов ва намуна терим кўчатзорларида

иккинчи дала кўриги вақтида жами 146 та нотипик ўсимликлар мавжудлиги
аниқланди. Ундан тупининг шакли бўйича – 51 та, ривожланиши бўйича - 31
та, кўсаклар шакли бўйича – 64 та нотипик ўсимликлар учради.

Чиқитга чиқариш ишларидан кейинги қолган ўсимликлар умумий

жамланган ҳолда йиғиб олинди ва уруғлари кейинги йилда элита сифатида
экиш учун олиб қўйилди.

Наманган-77 ва С-6540 навларини элита кўчатзорида ўрганиш

натижалари ва иқтисодий самарадорлиги.

2007 йилда ҳам олдинги

йиллардаги каби навларнинг навдорлик кўрсаткичларини ўрганиш ишлари
давом эттирилди. Наманган-77 нави ўсимликларидан 600 тасига шоналаш
даврида ѐрлиқ осилди. Вегетация даври давомида 2 маротаба, яъни
ўсимликларнинг қийғос гуллаши олдидан ҳамда терим олдидан, кўсаклар
пишиб етила бошлашида дала кузатув ишлари олиб борилди. Ёрлиқ осилган
ўсимликлардан тупининг шакли бўйича 1 та, кўсаклар шакли бўйича 2 та
нотипик ўсимлик учради, жами нотипик ўсимликлар сони 3 донани,
навдорлик кўрсаткичи 99,5 фоизни ташкил қилди (3-жадвал).

С-6540 нави ўсимликларининг 600 тасига шоналаш даврида ѐрлиқ

осилди. Бу навда ҳам юқорида қайд этилган муддатларда дала кузатув
ишлари олиб борилди. Ўрганилган ўсимликлар ичида тупининг шакли
бўйича 2 та, ривожланиши бўйича 1 та, кўсаклар шакли бўйича 1 та нотипик
ўсимлик учради, жами нотипик ўсимликлар сони 4 донани, навдорлик
кўрсаткичи 99,3 фоизни ташкил қилди.

Чиқитга чиқариш ишларидан кейинги қолган ўсимликлар умумий

жамланган ҳолда йиғиб олинди ва уруғлари кейинги йилда 1-авлод сифатида
экиш учун олиб қўйилди.

12

3-жадвал

Наманган-77 ва С-6540 навлари бўйича элита кўчатзорида

олинган маълумотлар

Навлар

номи

Жами

ўсимлик

лар

сони,

дона

Нотипик ўсимликлар (белгилар бўйича)

сони, дона

Нав-

дорлик

Тупи-

нинг

шакли

бўйича

Ривож-

ланиши

бўйича

Кўсак-

лар

шакли

бўйича

Жами

чиқитга

чиқарилган

ўсимликлар

Наманган-77

100

-

-

-

3

99.5

100

1

-

-

100

-

-

1

100

-

-

-

100

-

-

1

100

-

-

-

Жами:

600

1

-

2

С-6540

100

-

-

1

4

99.3

100

-

-

-

100

1

-

-

100

1

-

-

100

-

1

-

100

-

-

-

Жами:

600

2

1

1

Иқтисодий

самарадорлик.

Бу

янги

услубнинг

иқтисодий

самарадорлиги ўрганилганида олдинги услубга нисбатан бир йил муддат
қисқариши ва кўчатзорлар майдонининг ҳажми кичиклиги сабабли иш
сифати ортиши аниқланди. Амалда қўлланилаѐтган услубда 2-йилги уруғлик
кўчатзори 2,9 га майдонга экилади. Янги тавсия қилинаѐтган услубда 2-йилги
уруғлик кўчатзори экилмайди ва ушбу 2,9 га майдонда экиш ишларига хожат
қолмайди, ортиқча иш ва сарф харажат тежалади. Ҳозирги кунда ҳар бир
гектар ерга ишлов бериш учун (ѐқилғи, минерал ўғит, сув, биомаҳсулот ва
бошқалар учун) ўртача 1950 минг сўм харажат қилинаѐтган бўлса, бу услуб
қўлланилганда ҳар бир элита хўжалиги йилига 5650 минг сўм иқтисод
қилади. Бу услуб Республика бўйича барча элита хўжаликларда қўлланса,
378885 минг сўм тежалади.

13

I йил

II йил

III йил

2-расм. Ғўза навларида элита уруғларини етиштиришнинг янги

схемаси.

Якка танлов

кўчатзори 300

қатор оилалар

0.25-0.3 га

Намуна терим

кўчатзори 120 та

намуна-600 қатор,

0.5-0.6 га

Якка танлов

кўчатзорининг

авлоди, 2 га

.

Намуна терим

кўчатзорининг

авлоди, 3.5 га.

ЭЛИТА

120-130 га

Оригинатор

муассаса

14

ХУЛОСАЛАР

1. Элита уруғларини етиштириш учун ишлаб чиқилган янги

услубнинг моҳияти шундан иборатки, давлат реестрига киритилган ҳамда
янги ғўза навларининг ҳар бир ўсимлиги морфохўжалик белгилари бўйича
ўрганилади. Чиқитга чиқарилмаган ўсимликлар оилалари намуналар
сифатида текширилади, бир-икки каррали якка танловлар ва уларнинг
намуна авлодларида морфохўжалик белгилари бўйича навга хос ўсимликлар
сақланиб қолинади ва навдорлик 99,9 фоизга етказилади.

2. Тажриба учун олинган Наманган-77 ва С-6540 навларининг

навдорлик кўрсаткичи 93-94 фоиз эканлиги аниқланди. Янги услуб бўйича
кескин чиқитга чиқариш ишлари натижасида уларнинг навдорлик
кўрсаткичи икки йил мобайнида 99 фоизга етказилди.

3. Наманган-77 ва С-6540 навларининг навдорлик кўрсаткичлари 99

фоизга етказилгандан кейин якка танлов ва намуна терим кўчатзорларидаги
ўсимликлар ўрганилди. Бунда якка танлов кўчатзорида жами оилалардан бир
нечта оила чиқитга чиқарилди ҳамда кўплаб оилалар сақлаб қолинди. Намуна
терим кўчатзорида ҳам бир нечта оилалар чиқитга чиқарилган ҳолда, умумий
оилалар сақлаб қолинди ва иккала нав бўйича ҳам навдорлик талаб
даражасида бўлди.

4. Лаборатория шароитида оилалар маҳсулдорлик, кўсак вазни, тола

чиқими каби белгилар бўйича таҳлил қилиниб, Наманган-77 ва С-6540
навларида юқорида кўрсатилган белгилар бўйича бир нечта оилалар чиқитга
чиқарилиб ва бу белгилар бўйича навдорлик уруғчилик талабларига етарли
даражада бўлди.

5. Сифат ташкилотининг маълумотларига кўра, тола сифати навларда

микронейр бўйича 4,3-4,4 ни, тола узунлиги бўйича эса 1.10 дюймни ташкил
этди ва бу белгилар бўйича ҳам навдорлик талаб даражасига етказилди.

6. Янги услуб орқали тайѐрланган элита уруғларининг унувчанлиги

уруғшунослик лабораторияси таҳлили бўйича 90 фоиздан юқорилиги
аниқланди ва экишга лойиқ деб топилди.

7. Ҳозирги кунда амалда қўлланилиб келаѐтган О.В.Кратиров (1981)

услубида элита уруғлари 3 йилда тайѐрланган бўлса, янги услуб орқали эса
икки йилда сифатли элита уруғларини тайѐрлаш мумкинлиги исботланди.

8. Якка танлов ва намуна терим кўчатзорларидаги генотипларни

йилма-йил навдорлигини ошириши туфайли, янги ҳамда давлат реестрига
киритилган навларнинг навдорлигини талаб даражасида сақлаш имконини
берувчи услуб, ҳозирги кунда уруғчилик хўжаликлари сифатида
шаклланганлиги муносабати билан ишлаб чиқаришда қўлланиб келинаѐтган
мураккаб ва кўп ҳаражатли уруғчилик услубига нисбатан соддалаштирилган
ва кам харажатли услубдир.

9. Янги услубни қўллаганда, олдинги услубга нисбатан иқтисодий

самарадорлиги ўрганилганда, ҳар бир элита хўжалик ҳар йили 5650 минг
сўмни иқтисод қилиши мумкин.

15

ТАВСИЯЛАР

1. Элита уруғларини етарли даражада, яъни 120 гектарга тайѐрлаш

учун якка танлов кўчатзорида камида 300 та оила, намуна танлов
кўчатзорида эса камида 120 та оила экилиши тавсия этилади.

2. Нав муаллифлари янги услуб орқали элита уруғларини тайѐрлашда

бевосита қатнашишлари учун якка танлов кўчатзорининг авлоди камида 2
гектар, намуна терим кўчатзори авлоди эса камида 3.5 гектар бўлиши керак.
Ушбу майдонда салбий танловлар натижасида 120 га майдонга элита уруғлар
тайѐрлаш таъмин этилади.

3. Янги услубни уруғчилик фермер хўжаликларида қўллаш учун кенг

жорий этиш мақсадга мувофиқдир.

4. Ушбу янги услуб фақатгина тавсия сифатида қишлоқ хўжалиги

вазирлиги томонидан жорий қилинади. Нав муаллифи қайси услуб билан
элита уруғларини етиштиришни ўзи танлагани мақсадга мувофиқдир.

16

4. ДИССЕРТАЦИЯ МАВЗУСИ БЎЙИЧА ЧОП ЭТИЛГАН

ИЛМИЙ МАҚОЛАЛАР РЎЙХАТИ

1. Тореев Ф.Н., Ибрагимов П.Ш., Автономов В.А. Янги ва

районлашган ғўза навларининг юқори самарали супер элита уруғларини
етиштириш услуби. Материалы международной научно-практической
конференции “Состояние селекции и семеноводства хлопчатника и
перспективы ее развития” Ташкент-2006, 240-241 бет.

2. Тореев Ф.Н., Ибрагимов П.Ш., Ибрагимов Ш.И. Новый подход в

производстве семян элиты новых и районированных сортов хлопчатника.
Материалы

международной

научно-практической

конференции

“Современное состояние селекции и семеноводства хлопчатника, проблемы и
пути их решения” Ташкент-2007, 233-234 бет.

3. Тореев Ф.Н., Ибрагимов П.Ш., Аллашев Б.Д., Ўрозов Б. Янги ва

районлашган навларнинг навдорлигини ошириш. Агро илм “Ўзбекистон
Қишлоқ Хўжалиги” журнали илмий иловаси 2008 йил, №1, 9-10 бетлар.

4. Тореев Ф.Н. Янги ва районлашган ғўза навлари элита уруғларини

етиштиришнинг янги услуби. Агро илм “Ўзбекистон Қишлоқ Хўжалиги”
журнали илмий иловаси 2009 йил, №1, 3-4 бетлар.

5. Тореев Ф.Н., Ибрагимов П.Ш., Аллашов Б.Д., Ўрозов Б., Тўхтаев Э.

Ғўза уруғчилигида янги услуб. “Ўзбекистон қишлоқ хўжалиги” журнали
2009 йил, № 7. 16-бет.

6. Тореев Ф.Н., Ибрагимов П.Ш., Аллашов Б.Д., Ўрозов Б., Тўхтаев Э.

Янги ва районлашган ғўза навларининг дастлабки йилги навдорлик
кўрсаткичлари. Ғўза, беда селекцияси ва уруғчилиги илмий ишлар тўплами. –
Тошкент, «Фан» 2009. 327-331 бетлар.

7. Алимухаммедов А., Тореев Ф.Н., Ибрагимов П.Ш., Аллашов Б.Д.,

Ўрозов Б., Тўхтаев Э. Давлат реестрига киритилган навларда уруғчилик
ишларини олиб боришда янги услубдан фойдаланиш. Ғўза, беда селекцияси
ва уруғчилиги илмий ишлар тўплами. –Тошкент, «Фан» 2009.321-324 бетлар.

8. Тореев Ф.Н., Ибрагимов П.Ш., Аллашов Б.Д., Ўрозов Б., Қўчқоров

Ф. Ғўза уруғчилигида навдорлик кўрсаткичларини яхшилашда янги услуб.
“Қишлоқ тараққиѐти ва фаровонлиги йили”га бағишланган “Қишлоқ хўжалик
экинлари маҳсулдорлигини ошириш муаммолари” мавзуидаги Республика
илмий-амалий анжумани материаллари тўплами. Бухоро, 2009. 303-305 бет.

9. Тореев Ф.Н., П.Ш.Ибрагимов, Б.Д.Аллашов, Н.Хожамбергенов,

Ф.Қўчқоров Районлашган навларнинг уруғчиликдаги янги услуб бўйича
авлодларини ўрганиш. “Ғўза беда селекцияси ва уруғчилигини
ривожлантиришнинг назарий ҳамда амалий асослари” номли Республика
илмий-амалий анжумани тўплами. Тошкент, “Меҳридарѐ” 2009. 155-156 б.

17

Қишлоқ хўжалик фанлари номзоди илмий даражасига талабгор

Ф.Н.Тореевнинг 06.01.05 – селекция ва уруғчилик ихтисослиги бўйича

«G.hirsutum L. турига мансуб ғўза навларининг бирламчи уруғчилик

ишларини такомиллаштириш» мавзусидаги диссертациясининг

РЕЗЮМЕСИ

Таянч сўзлар:

Уруғчилик, якка танлов, намуна терим, суперэлита,

элита, авлод, кўчатзор, навдорлик.

Тадқиқот объектлари:

Тадқиқот объекти сифатида ўрта толали

ғўзанинг Наманган-77 ва С-6540 навлари қатнашди.

Ишнинг мақсади:

Давлат реестрига киритилган ва янги ғўза

навларининг морфохўжалик ҳамда тола сифати белгилари бўйича UPOV
талабларига жавоб берадиган, элита уруғларини тайѐрлаш учун самарали,
шунингдек кам ҳаражатли услубни яратиш ва элита уруғчилик фермер
хўжаликларига тавсия этиш.

Тадқиқот услуби:

Нав тозалиги ғўзани апробация қилиш услуби

бўйича аниқланди. Математик ишловлар Б.А. Доспехов (1985) усули бўйича
бажарилди.

Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги:

Биринчи маротаба

элита уруғлари тайѐрлаш борасида якка танлов ва намуна терим ашѐларини
ўрганиш услуби ишлаб чиқилди. Бу янги услубнинг асоси, ўсимликларни
якка ҳолда ўрганиб ва шу ўсимликнинг оиласини намуна сифатида
текширишдир, ушбу якка танловнинг авлодидан шу навга хос бўлган, яъни
доминант генлар билан бошқариладиган белгиларни якка танлов асосида
сақлаб қолишдир. Бир икки каррали якка танлов ва уларнинг намуна
авлодларида якка танлов ишлари олиб борилганда, навга хос бўлган асосий
сифат ва миқдорий белгилар сақланиб қолинади ва бунинг натижасида
навдорлик 99,9 фоизга етказилади.

Амалий аҳамияти:

Бу янги услуб орқали элита уруғларини уч йилда

эмас, икки йилда тайѐрлаш имконияти исботланди ва дала шароитида
уруғлик кўчатзорларини ҳажми қисқартирилиб нав муаллифи томонидан
бевосита назорат қилиш учун асос яратилди.

Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самардорлиги:

Изланишлар

натижасида янги ишлаб чиқилган якка танлов ва намуна терими услуби
Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ ва Сув Хўжалиги Вазирлиги буюртмасига
биноан яратилди ва янги элита уруғчилик фермер хўжаликларида жорий
этиш учун тавсия этилди. Янги услубни қўллаганда олдинги услубга
нисбатан ҳар бир элита хўжалик ҳар йили 5650 минг сўмни иқтисод қилиши
аниқланди.

Қўлланиш соҳаси:

Бирламчи уруғчиликни ташкил этиш, элита

уруғчилик хўжаликлари, пахтачилик йўналишидаги илмий тадқиқот
институтлари ҳамда қишлоқ хўжалиги йўналишидаги олий ўқув юртлари.

18

РЕЗЮМЕ

диссертации Ф.Н.Тореева на тему: «Совершенствование первичного

семеноводства сортов хлопчатника вида G. hirsutum L.» на соискание ученой

степени кандидата сельскохозяйственных наук по специальности 06.01.05 –

селекция и семеноводство

Ключевые слова:

Семеноводство, индивидуальный отбор, пробные

образцы, суперэлита, элита, поколение, питомник, однородность.

Объекты исследования:

В качестве объектов исследований были

использованы средневолокнистқе сорта хлопчатника Наманган-77 и С-6540.

Цель работы:

Создание эффективной мало затратной методики

воспроизводства семян элиты по новым и районированным сортам
хлопчатника, отвечающие по морфо-хозяйственным признакам и качеству
волокна международным требованиям UPOV и предлагать элитно
семеноводческим фермерским хозяйствам.

Методы

исследования:

Однородность

сортов

хлопчатника

определялась методом апробации семенных посевов, а математическая
обработка данных проводилась по методике В.А.Доспехова 1985 г.

Полученные результаты и их новизна:

Впервые была разработана

новая методика по производсву семян элитқ на основе изучения
индивидуальных отборов и пробных образцов. Сущность этого метода
заключается в изучении пробных образцов в питомнике индивидуальных
отборов и индивидуальных отборов из питомника пробных образцов. При
этом

сохраняются

доминантные

гены

контролирующие

морфо-

хозяйственные признаки. После двукратной очистки этих двух питомников
сохраняются количественные и качественные признаки с чистосортностью
более 99 %.

Практическая значимость:

Новым методом семена элиты получают

в течение двух лет и на 1 год сокращаются сроки производства элиты. При
этом авторы сортов могут непосредственно участвовать в браковке
семенного материала.

Степень

внедрения

и

экономическая

эффективность:

Исследования проводились по заказу Министерства сельского и водного
хозяйства Республики Узбекистан и новая методика принята Министерством
СВХ для тестирования. При использовании новой методики каждое элитное
хозяйство экономит 5650 тыс. сумм. ежегодно.

Область применения:

Хозяйстве первичного семеноводства, элитно-

семеноводческие хозяйстве, научно-исследовательские институты по
направлению хлопководства.

19

RESUME

Thеsis of F.N.Toreev on the scientific degree competition of the doctor of

philosophy in agricultural speciality 06.01.05 – Breeding and seed production,

subject: « Perfection of primary seed- production of varieties of cotton of

G.hirsutum L.»

Key words:

Seed-production, individual plant, samples, superelite, elite,

generation, nursery, uniformity.

Subjects of the inquiry:

As objects of researches the varieties of upland

cotton Namangan-77 and С-6540 have been used.

Aim of the inquiry:

Creation effective techniques of reproduction of seeds

of elite on the new and zoned varieties of a cotton adequating on morphological
traits and quality of a fiber to the international requirements UPOV.

Method inquiry:

Uniformity of varieties of a cotton was defined by a

method of approbation of seed crops, and mathematical data processing was spent
by B.A.Dospehovas technique 1985.

The results achieved and their novelty:

For the first time the new

technique on the basis of studying individual plants and samples has been
developed. The essence of this method consists in studying samples in nursery of
individual plants and on the contrary - individual plants from nursery of samples.
Thus dominant genes supervising morphological traits attributes are kept. After
two-multiple clearing these two nurseries quantitative and qualitative traits with
purity more than 99 % are kept.

Practical value:

This new method seeds of elite receive within 2 years and

manufacture of elite is reduced to 1 year terms. Thus authors of varieties can
directly participate in rejection of a seed material.

Degree of embed and economic effectivity:

Research were spent under

the order of the Ministry of agriculture and a water management of Republic
Uzbekistan and the new technique is accepted by Ministry for testing. At use of a
new technique each elite facilities saves 5650 thousand sums annually.

Sphere of usage:

the breeding -seed-growing organizations, scientifically

research institutes, elite farms and also high schools of an agricultural structure.