Авторы

  • Турсуной Ибрагимова
    Республиканский специализированный научно-практический медицинский центр кардиологии image/svg+xml

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.autoabstract.36835

Ключевые слова:

артериальная гипертензия постменопаузальный остеопороз дислипидемия NO-ситема минеральная плотность костной ткании Валсартан Ибандронат

Аннотация

Объекты исследования: 240 женщин в постменопаузальном периоде в возрасте от 46,5 до 65,2, которые наблюдались в течение 6 месяцев.
Цель работы: Изучить особенности течения артериальной гипертензии у женщин с постменопаузальным остеопорозом и разработать особенности подходов к терапии этих больных.
Методы исследования: минутный тест опросник определяющий факторы риска остеопороза, трехкратное измерение артериального давления по методу Короткова бўйича, электрокардиография, эхокардиография, изучение липидного профиля крови, изучение состояния маркеров эндотелиальной дисфункции: определение активности оксида азота (NO), эндотелиальная NO-синтаза (eNOS), нитрита редуктазы (iNOS), пероксинитрита (ONOO), измерение минеральной плотности костной ткани с помощью ультразвукового денситометра.
Полученные результаты и их новизна: Впервые изучена частота встречаемости артериальной гипертензии в постменопаузальном периоде, так же влияние остеопороза на клинику и течение артериальной гипертензии у женщин в постменопаузальном периоде. Изучены кардиогемодинамические показатели и морфофункциональное состояние миокарда в зависимости от степени потери костной ткани по данным остеоденситометрии, которая играет немаловажную роль в развитии и прогрессировании не только постменопаузального остеопороза, но и артериальной гипертензии. Проведена комплексная оценка сердечно-сосудистой системы у женщин в постменопаузальном периоде в зависимости от наличия остеопороза. Впервые, на основании комплексного клинико-инструментального и лабораторного исследования изучено состояние сердечно-сосудистой системы у женщин с остеопорозом в сравнительном аспекте с женщинами без остеопороза. По данным, полученным в ходе корреляционного анализа, выявлена тесная связь между снижением минеральной плотности костной ткани и повышением уровня АД, изменением кардиогемодинамических показателей, дислипидемии и дисфункции эндотелия. Повышение минеральной плотности костной ткани в результате комплексной терапии сопровождалось снижением показателей АД, так же положительной динамикой со стороны кардиогемодинамических показателей, липидного спектра крови, эндотелиальной функции. Утверждено, что снижение минеральной плотности костной ткани является одним из основных факторов риска возникновения артериальной гипертензии и атеросклероза у женщин в постменопаузальном периоде. Впервые доказана, эффективность комплексной терапии включающей гипотензивного препарата Валсартана и замедлягцего костную резорбцию препарата Ибандроната не только в достижении целевого уровня АД и повышении минеральной плотности костной ткани, но так же улучшении кардиогемодинамических показателей, эндотелиальной функции а так же, липидного профиля крови у женщин в постменопаузальном периоде.
Практическая значимость: В диссертации подтвердилось, что в остеопороз является одним из основных факторов риска развитии артериальной гипертензии.
Представленные данные, дают возможность практическим врачам своевременно выявить и контролировать течение АГ у женщин в климактерии с явлениями остеопороза и грамотно корректировать терапию в процессе лечения. Применение комбинированной терапии (Валсартан + Ибандронат) позволит значительно уменьшить контингент женщин, нуждающихся в коррекции артериальной гипертензии с явлениями постменопаузального остеопороза в целях профилактики сердечно - сосудистых осложнений.
Степень внедрения и экономическая эффективность: Результаты исследования и практические рекомендации оформлены в виде 4 информационных письма, 1 методического пособия и внедрены в практику отделений Кардиологии и Общей терапии Первой клиники Ташкентской медицинской академии, лечебную практику клиник и семейных поликлиник г. Ташкента. Полученные результаты так же используются в учебном процессе на кафедре Внутренних болезней по подготовке ВОП и клинической аллергологии Ташкентской Медицинской Академии и кафедре Кардиологии с курсом гериатрии и геронтологии ТашИУВ.
Область применения: отделения терапии, кардиологии, функциональной диагностики лечебно-профилактических учереждений.


background image

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ

СОҒЛИҚНИ САҚЛАШ ВАЗИРЛИГИ

РЕСПУБЛИКА ИХТИСОСЛАШТИРИЛГАН

КАРДИОЛОГИЯ ИЛМИЙ МАРКАЗИ

Қўлёзма ҳуқуқида

УДК: 616.12-008.331.1:616.71-007.234


ИБРАГИМОВА Турсуной Хабибуллаевна



АРТЕРИАЛ ГИПЕРТЕНЗИЯНИ ПОСТМЕНОПАУЗАЛ

ОСТЕОПОРОЗЛИ АЁЛЛАРДА КЕЧИШИНИНГ ЎЗИ-

ГА ХОСЛИГИ ВА УНИ КОРРЕКЦИЯ ҚИЛИШ УСУЛ-

ЛАРИ




14.00.06 – Кардиология




Тиббиѐт фанлари номзоди илмий даражасини

олиш учун тақдим этилган диссертация

АВТОРЕФЕРАТИ








Тошкент – 2011


background image

2

Илмий иш Тошкент Тиббиѐт Академияси ва Тошкент Врачлар Малака-

сини Ошириш Институтида бажарилган

Илмий раҳбар

Тиббиѐт фанлари доктори, доцент

ТУЛАБАЕВА Гавхар Миракбаровна

Расмий оппонентлар:

Тиббиѐт фанлари доктори, профессор

Тиббиѐт фанлари доктори, профессор

Етакчи ташкилот:



Ҳимоя Республика ихтисослаштирилган кардиология маркази ҳузури-

даги Д.087.21.01 рақамли кенгашнинг 2011 йил _______ ойининг __ куни со-
ат __да ўтадиган мажлисида бўлади. Манзил: Тошкент 700052, Осиѐ кўчаси,
4-уй.

Диссертация билан Республика ихтисослаштирилган кардиология марка-

зининг кутубхонасида танишиш мумкин.




Автореферат 2011 йил «___»____________ да тарқатилди.




Ихтисослашган кенгаш
илмий котиби

Г. А.

ХАМИДУЛЛАЕВА


background image

3

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ УМУМИЙ ТАВСИФИ

Мавзунинг долзарблиги. Артериал гипертензия (АГ)

юрак-қон то-

мир тизимининг (ЮҚТТ) кенг тарқалган касалликлардан бири бўлиб, ноги-
ронлик ва ўлимга сабабчи ҳавф омиллари орасида етакчи ўринни эгаллайди.

Ўзбекистон соғлиқни сақлаш тизимида АГ долзарб муаммолардан бири

ҳисобланади. Республика ахборот-таҳлил марказининг маълумотларига кўра,
2003 йилнинг охирида Ўзбекистонда 343536 та артериал қон босими юқори
бўлган (с.у. 140/90 мм дан ошиқ) беморлар (аҳолининг 1,4%) рўйҳатга олин-
ган, шу жумладан, 227831 нафар бемор диспансер ҳисобида турган [Респуб-
лика ахборот-аналитик маркази, 2003].

Бир қатор геронтологик хизмат ва гериатрия кафедраси илмий ходимла-

ри (Маличенко С. Б., Халидова К. К., Королевская Л. И., 2007

)

томонидан

АҚБнинг ўртача кундузги ва тунги кўрсаткичларининг ортиши суяк тўқи-
маси минерал зичлигининг (СТМЗ) камайиши билан боғлиқ бўлганлиги куза-
тилган.

Климактерий давридаги аѐлларда кўпинча юрак-қон томир тизими ҳало-

катлари билан кечадиган ҳолатларга боғлиқ кўпгина саволлар, шу жумладан
Ўзбекистонда постклимактерик даврдаги аѐлларда АГнинг учраш ҳолати,
юрак ва қон-томирлар ремоделлашиш жараѐнларининг, СТМЗ ҳолатидан ке-
либ чиққан ҳолда ўзига ҳосликлари каби саволлар ўз ечимини кутмоқда.

Муаммонинг ўрганилганлик даражаси.

Кўпчилик муаллифлар фикри-

га кўра, бир тарафдан юрак-қон томир патологияси натижасидаги ўлим
кўпинча сон суяги бўйинчасиниг синиши билан боғлиқ бўлган бўлса, бошқа
тарафдан сон бўйинчаси синган беморларнинг 70%дан ортиғида кардиовас-
куляр патология аниқланган (Uyama O., Yoshimoto Y., et al., 2004).

Маълумки, остеопороз туфайли ўлим ЮҚТК, онкопатология, қандли

диабетдан кейин тўртинчи ўринни эгаллайди. Халқаро остеопороз фонди
экспертларининг фикрига кўра, ушбу касаллик кенг кўламда тарқалган ка-
салликлар сафини эгалламоқда.

1991 йили 65 ѐшдан ошган 9700 нафар аѐлларда (Browner W. S., Sooley

D. G., 1991) олиб борилган эпидемиологик тадқиқотларга кўра, билак суяги
проксимал қисми СТМЗнинг меъѐрдан бир стандарт четга оғиши (0,014
г/см

2

) юрак-қон томир касалликлари натижасида (остеопоретик синишлар

билан боғлиқ бўлмаган) бевақт ўлим хавфини кейинги икки йил оралиғида
40%га ортишига олиб келган. Кекса аѐлларда СТМЗнинг пасайиши геморра-
гик ѐки ишемик инсульт холатини 60%га ортишига олиб келиши аниқланган.

Остеопороз, артеросклероз ва артериал гипертензия ривожланишида

кальций алмашинуви бузилишининг ўрнини ўрганишга охирги пайтларда
тадқиқотчи-ларнинг диққати қаратилган. Гипотензив муолажанинг остеопо-
роз билан боғлиқ-лиги борасидаги саволлар ханузгача, ўз жавобини тўлиқ
топган эмас. Фақат бир неча тадқиқотларгина, тиазидли диуретикларни 65
ѐшдан ошган эркак ва аѐлларда қўллаш асносида, кальций ажралиши ва осте-
опороз ривожланиш хавфининг камайиши тўғрисида маълумот беради.


background image

4

MADAM тадқиқотида постменопаузал даврдаги аѐлларда турли антигипер-
тензив препаратларни қўллаш буйича тавсиялар ўрганилган. Ушбу тадқи-
қотда, ангиотензин таъсирида юзага келган суяк резорбциясини ААФ (ангио-
тензинга айлантирувчи фермент) ингибитори - моэксиприл тўхтатиши мум-
кинлиги аниқланган, аммо ушбу ҳолат клиник тадқиқотларда ўз тасдиғини
топмаган (Шляхто Е. В.

, 2003)

. Постменопаузал симптомокомплекснинг

серқирра муаммосида, жуда кўп мунозарали ва ҳали ўз ечимини топмаган са-
воллар кўп. Улар жумласига климактерийнинг кечки даврларида юзага кела-
диган касалликларнинг ўзаро патогенетик боғлиқлигини аниқлаш ва улар-
нинг ривожланишини олдини олишга қаратилган вазифалар киради.

Постменопаузал остеопорозли аѐлларнинг юрак гемодинамикаси ва ве-

гетатив бошқарувнинг муҳим кўрсаткичларининг ўзига хосликлари, баъзи
гипотензив дори воситалар ва улар комбинацияси билан даволашнинг сама-
радорлиги ва иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқлиги аниқланмаган. Хо-
зирги кунгача, суяк тўқимаси минерал зичлиги паст АГли аѐлларни даволаш-
нинг рационал (оқилона) усуллари таклиф этилмаган.

Диссертация ишининг илмий-тадқиқот ишлари тематик режалари

би-лан боғлиқлиги.

Диссертация ТошВМОИ “Ички аъзолар тиббиѐти ва

марказий асаб тизими: патогенез, диагностика, коррекция усуллари ва про-
филактика” мавзусида ИТИ доирасида бажарилган. Давлат қайд рақами №
010900112.

Тадқиқот мақсади.

Постменопаузал остеопорозли аѐлларда артериал

гипертензиянинг кечишини ўзига хослиги ва ушбу беморларни даволашда
ўзига хос ѐндашувни ишлаб чиқиш.

Тадқиқот вазифалари:

1.

Артериал гипертензияли постменопаузал даврдаги аѐлларнинг суяк

тўқимаси минерал зичлигини баҳолаш.

2.

Артериал гипертензияни кечишига постменопаузал остеопорознинг

таъсирини ўрганиш.

3.

Артериал гипертензияли постменопаузал даврдаги аѐллар суяк тўқи-

маси минерал зичлиги ўзгаришини қон липид таркиби кўрсаткичларининг
ўзгариши билан ўзаро боғлиқликни аниқлаш.

4.

Артериал гипертензияли постменопаузал даврдаги аѐлларда суяк тў-

қимаси минерал зичлиги ўзгаришини кардиогемодинамик кўрсаткичлар ва
эндотелиал фаолиятнинг ҳолатига таъсирини баҳолаш.

5.

Ангиотензин-II (АРА-II) рецепторлари антогонисти Валсартан (Дио-

ван) ва бисфосфонат Ибандронатдан (Бонвива) иборат комплекс давонинг
АҚБ даражаси, эндотелий фаолияти, кардиогемодинамик кўрсаткичлар ва
суяк тўқимаси минерал зичлигига таъсирини ўрганиш.

Тадқиқот объекти ва предмети.

Тадқиқотга 46,5 дан 65,2 ѐшгача

бўлган постменапаузал даврдаги 240 нафар аѐл (ўртача ѐши 53,3±5,3 ѐш)
ташкил этди.


background image

5

Тадқиқот методлари:

Остеопороз хавф омилларини аниқлашнинг

дақиқавий тести, АҚБни Коротков бўйича 3 маротаба ўлчаш, Электрокардио-
графия, Эхокардиография, қон зардобида липидлар таркибини ўрганиш, эн-
дотелий дисфункцияси маркѐрлари: азот оксиди тизими: азот оксиди (NO),
эндотелиал NO-синтаза (eNOS), нитрит редуктаза (iNOS), пероксинитрит
(ONOO) фаоллигини аниқлаш, ультратовушли денситометрия ѐрдамида су-
яклар минерал зичлигини ўлчаш.

Ҳимояга олиб чиқилаѐтган асосий ҳолатлар:

1.

Артериал гипертензия постменопаузал даврдаги аѐлларнинг 57% да

остеопороз билан биргаликда кечади ҳамда, бу аѐлларда артериал гипертен-
зия муқим кечиш ҳусусияти ва юқори кўрсаткичларга эга бўлади.

2.

Постменопаузал даврда остеопорозли аѐллар қон плазмасида атероген

ўзгаришлар изчил кечади.

3.

Постменопаузал даврда аѐлларда артериал гипертензияни остеопороз

фонида мавжудлиги эндотелиал дисфункция жараѐнини кучайтиради ва
оғирлаштиради.

4.

Постменопаузал даврда артериал гипертензияни остеопороз билан

биргаликда кечишида, ўтказилган комплекс даво (Валсартан + Ибандронат)
юракнинг гемодинамик кўрсаткичлари, қоннинг липид таркиби ва эндотели-
ал дисфункция маркѐрларига ижобий таъсир кўрсатади.

Илмий янгилиги.

Артериал гипертензияни постменопаузал даврда

учраш ҳолати, ҳамда шу билан биргаликда, постменопаузал даврда ривожла-
надиган суяклардаги остеопорозни артериал гипертензиянинг клиникаси ва
кечишига таъсири биринчи бор ўрганилди. Юрак гемодинамик кўрсаткичла-
ри ҳолати суяк тўқимасининг йўқолиш даражасига боғлиқ тарзда денсито-
метрия маълумотларига асосланиб ўрганилди, чунки ушбу ҳолат, нафақат
постменопаузал остеопорознинг ривожланиши ва тараққий этишида, балки
АГнинг келиб чиқишида ҳам муҳим роль ўйнайди. Постменопаузал даврдаги
аѐлларнинг остеопороз мавжудлигига кўра юрак қон-томир тизимининг ҳо-
лати комплекс баҳоланди, яъни, клиник-инструментал ва лаборатор текши-
рувлар асосида остеопорозли ва остеопорозсиз аѐлларнинг юрак қон-томир
тизимининг ҳолати қиѐсий ўрганилди. Корреляцион таҳлил натижаларига
кўра, СТМЗнинг пасайиб бориши АҚБнинг ортиши, кардиогемодинамик ўз-
гаришлар, дислипидемия, эндотелий фаолиятининг бузилиши ўртасида узвий
боғлиқлик аниқланди ва ўз навбатида олиб борилган комплекс даво
натижасида СТМЗнинг ортиши АҚБнинг тушиши, кардиогемодинамик ўзга-
ришлар, қон липид таркиби ва эндотелий фаолиятини ижобий томонга ўзга-
риши билан намоѐн бўлди. Постменопаузал даврдаги аѐлларда АГнинг келиб
чиқиши ва атеросклероз ривожланишида суяк минерал зичлигининг пасайи-
ши асосий омиллардан бири эканлиги тасдиқланди.

Биринчи бор, постменопаузал даврдаги аѐлларда гипотензив дори воси-

талари гуруҳига кирувчи Валсартан ва суяк резорбциясини секинлаштирувчи
Ибандронатдан иборат комплекс давони қўллаш, нафақат артериал қон бо-


background image

6

симни мақсадли даражагача етишида, балки кардиогемодинамик кўрсаткич-
лар, қоннинг липид таркиби, эндотелий фаолияти ва суякларни минерал
зичлигини ошишига ижобий таъсири исботланди.

Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти.

Остеопороз

артериал гипертензияни келиб чиқишида асосий патогенетик омиллардан би-
ри эканлиги диссертацияда ўз тасдиқини топди.

Келтирилган маълумотлар, амалий шифокорларга постменопаузал

давридаги АГ билан оғриган аѐлларда, суяк минерал зичлиги камайишини ўз
вақтида ташҳислаш ва уни кечишини назорат қилиш, даволаш жараѐнида
препаратлар дозасини тўғри танлаш ва коррекциялаш имконини беради.
Комплекс (Валсартан + Ибандронат) давони қўллаш, постменопаузал даври-
даги АГ билан ҳасталанган остеопорозли аѐлларда юрак қон-томир касал-
ликлари асоратларини олдини олишда катта аҳамият касб этади.

Натижаларнинг жорий қилиниши.

Тадқиқот натижалари илмий мақо-

лалар, тезислар, тиббий қўлланмалар, информацион хатлар кўринишида чоп
этилиб, турли илмий-амалий форумларда маъруза сифатида баѐн қилинган ва
расмийлаштирилган ва улар Тошкент Тиббиѐт Академияси Биринчи клини-
каси Кардиология ва Умумий терапия бўлимларида, Тошкент шаҳри клиника
ва оилавий поликлиникаларида даволаш амалиѐтига шунингдек, Тошкент
Тиббиѐт Академияси УАШ тайѐрлаш ички касалликлар клиник аллергология
курси билан кафедраси ва ТВМОИнинг кардиология геронтология курси би-
лан кафедраси ўқув жараѐнига жорий этилган.

Мшнинг синовдан ўтиши (апробацияси).

Диссертациянинг асосий та-

мойиллари Тошкент Тиббиѐт Академияси ѐш олимлар конференциясида, ич-
ки касалликларни ташхислаш буйича халқаро миқѐсда ўтказилган «Даволаш
ва тиббий реабилитациянинг долзарб муаммолари» терапевтлар илмий-
амалий конференциясида (Тошкент, 2009, 2010), Ўзбекистон кардиологлар
конгрессида (2009, 2010), Гериатрик кардиология ва юракнинг ноинвазив ви-
зуализацияси бўйича ҳалқаро конгресс илмий-амалий конференцияси билан
ҳамкорликда Тюменьда ўтказилган «Кардиологиянинг долзарб муаммолари»
конференциясида (2009, 2010, 2011), «Ўзбекистон Соғлиқни сақлаш бирлам-
чи тизимининг 10 йил ичидаги траққиѐти» Республика миқѐсидаги конфе-
ренциясида (2010) маъруза ва муҳокама қилинган.

Натижаларнинг эълон қилинганлиги.

Диссертация материаллари

бўйича 15 иш чоп этилган бўлиб, 5 илмий мақола, 7 тезис, 1 методик қўллан-
мадан иборат ва 2 ахборот хати.

Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми.

Диссертация иши ҳажми 140

бетли компьютер матнини ташкил қилади. Диссертация иши кириш қисми,
адабиѐтлар шарҳи, материал ва текшириш усуллари баѐни, шахсий
текширишлар натижаларининг баѐни, жаҳон тиббиѐт фани ютуқларига
асосланган натижаларнинг муҳокамаси, хулосалар, амалий тавсиялардан
иборат. Диссертация 25 та жадвал, 18 та расмлар билан расмийлаштирилган.


background image

7

Библиографик кўрсаткич 215 та адабиѐт манбаларини, шу жумладан 90та
хорижий тиллардаги адабиѐтларни, ўз ичига олади

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ

Тадқиқот материаллари ва усуллари.

Тадқиқотга 46,5 дан 65,2 ѐшгача

(ўртача ѐши 53,3±5,3 ѐш) I, II, III даражали артериал гипертензияли постме-
напаузал даврдаги 240 аѐл киши жалб этилди. АГ ташхиси 1999 йилнинг
ЖССТ/МОГ таснифи бўйича амалга оширилди. АГ давомийлиги ўртача
8,8±1,05 йилни ташкил этди. Менопауза даврининг давомийлиги эса 9,6±0,8
йилни ташкил этди. Остеопроз ташхиси СТМЗ бўйича ЖССТнинг мезонлари
асосида аниқланди.

Умумий текширилаѐтган гуруҳдан (n=240) 20та (8,3%) постменопаузал

даврдаги, фаол ва субъектив шикояти бўлмаган амалий соғлом аѐллар ажра-
тиб олинди. Текширилаѐтган гуруҳда АГ ва ОПга ҳос белгилар аниқланмади
ва бу ҳолат уларни назорат гуруҳига киритилишига сабаб бўлди. Бу гу-
руҳнинг ўртача ѐши 49,2±5,3 ни ва климактерик даврнинг давомийлиги эса
9,6±0,8 йилни ташкил этди.

Тадқиқот Тошкент Тиббиѐт Академиясининг I, II-Кардиология ва I –

Умумий терапия бўлимларида УАШ тайѐрлаш ички касалликлар ва клиник
аллергология курси кафедраси базасида, шунингдек ТошВМОИ Кардиология
ва геронтология курси билан кафедрасида олиб борилди. Беморларни куза-
тиш ва назорат стационар ва амбулатор шароитларда ўтказилди.

Текширувни амалга ошириш учун 220 та постменопаузал даврдаги аѐл-

лар кўрикдан ўтказилди. Кўрик шуни кўрсатдики, текширувдан ўтказилган
аѐлларнинг 57 тасида (25,9%) I АГ, 89 тасида (40,4%) II АГ ва 74 тасида
(33,6%) III АГ аниқланди.

Остеопороз хавфи омилларини баҳоловчи кенгайтирилган дақиқавий те-

сти бўйича сўралган 220 аѐлнинг 125 (57%) тасида, ОП ҳавфи борлиги
аникланди. Остеопороз мавжудлигига кўра АГ билан оғриган беморлар,
остеопороз белгилари бор (ОПли) ва йўқ (ОПсиз) гуруҳларига тақсимланди.

Текширувга жалб этилган АГ ОПли аѐллар, ўтказиладиган давога кўра

“тасодифий” йўли билан 2 гуруҳга бўлинди: 1-гуруҳни АҚБ даражасига кўра
Валсартанни 40 дан 160мг гача дозада қабул қилган аѐллар; 2-гуруҳни Ком-
плекс терапия қабул қилувчи аѐллар, яъни Валсартан (40 дан 160мг гача) +
Ибандронат (ойига 150мг) қабул қилувчи аѐллар ташкил этди. Ундан
ташқари, бу гуруҳ терапиясига кальций дори воситаси ҳам қўшилди.

Шу билан бирга, АГ III билан оғриган иккала гуруҳ вакилларига ҳам ги-

потенгив восита сифатида 160мг Валсартан билан биргаликда 12,5мгдан 25мг
гача Гидрохлортиазид препарати буюрилди.





background image

8

№ 1. Тадқиқот протоколи

N= 220

АГ I

ОП

ли

N= 35

АГ II

ОП

ли

N=49

АГ III

ОП

ли

N=41

n=17

Валсартан

Валсартан

кунига

кунига

40

40

-

-

8

8

0

0

мг

мг

гача

гача

+

+

Ибандрон

Ибандрон

ат

ат

ойига

ойига

150

150

мг

мг

.

.

Кальций

Кальций

препарати

препарати

фонида

фонида

n=18

Валсартан

Валсартан

кунига

кунига

40

40

-

-

8

8

0

0

мг

мг

гача

гача

.

.

n=20

Валсартан

кунига

80-160

мг

гача

.

n=25

Валсартан

кунига 160мг +

Гидрохлор

тиазид кунига

12.5 - 25

мг гача

Ибандронат

ойига 150 мг.

Кальций

Кальций

препарати

препарати

фонида

фонида

n=24

Валсартан

кунига

160

мг гача

+

Гидрохлор

тиазид

кунига 12.5 -

25

мг гача

n=21

Валсартан

кунига

80-160

мг гача

+

Ибандронат

ойига 150 мг.

Кальций

Кальций

препарати

препарати

фонида

фонида

Барча беморларга, Остеопороз хавф омилларини аниқлашнинг

дақиқавий тести, АҚБни Коротков бўйича 3 маротаба ўлчаш, электрокардио-
графия, эхокардиография, қон зардобида липидлар таркиби, эндотелий дис-
функцияси маркѐрлари: азот оксид тизими: азот оксиди (NO), эндотелиал
NO-синтаза (eNOS), нитрит редуктаза (iNOS), пероксинитрит (ONOO) фаол-
лигини аниқлаш, юльтратовушли денситометрия ѐрдамида суяклар минерал
зичлигини ўлчаш текширувлари ўтказилди.

Остеопороз ривожланиш ҳавф омилларини баҳолаш бўйича кен-

гайтирилган дақиқавий тест

(остеопороз Халқаро жамияти томонидан тав-

сия қилинган) (one-minute osteoporosis risk test) ѐрдамида олиб борилди.

Қоннинг липидли спектри кўрсаткичлари

дан

умумий холестерин

(УХ), триглециридлар (ТГ), юқори зичликли липопротеидлар (ЮЗЛП), паст
зичликли липопротеидлар (ПЗЛП), жуда паст зичликли липопротеидлар
(ЖПЗЛП) ва атерогенлик коэффициентини (АК) ўрганиш. Ушбу
текширувлар

РИКМ, ТМАнинг лабораториясида олиб борилди.

Қон зардобида эндотелий дисфункцияси маркѐрлари фаоллигини

аниқлаш.

Қон зардобида NO метаболитлари миқдори П. П. Голиков, И. А.

Гавриленко ва ҳаммуалл. (2002) усулида нитрат ва нитритлар (NO

2

ва NO

3

)

метаболитлар йиғиндиси бўйича аниқланди. Нитратредуктаза фаоллиги (НР)
Т. П. Вавилова ва Ю.А. Петрович (1991) усули бўйича аниқланди. НАДФН-
диафораза (eNOS) фаоллиги V. T. Hope, S. R. Vinsent (1989) усули, А. С. Ко-
марин, Р. К. Азимов (2005) модификацияси бўйича аниқланди. Пероксинит-
рит (ONOO

-

) миқдорини аниқлашда А. С. Комарин, Р. К. Азимов усули

(2005) билан, қуйидаги реакция бўйича ONOO

-

+ NH

2

O

-

 

2

Cu

NO

2

-

+ NO +

H

2

O гидроксиламинни (NH

2

O

-

) оксидлаб пероксинитрит олинди.


background image

9

Артериал қон босимни ўлчаш.

АГ даражасини баҳолаш учун Коротков

усулида АКБ ни аниқлаш 2 мм. симоб. уст. гача аниқликдаги тонометр ѐрда-
мида уч маротаба олиб борилди. Агар ДАБ ўлчашларнинг биронтасида 90
мм. симоб. уст. дан ва САБ 140 мм симоб уст. дан кам бўлса беморда АГ
нинг лабил ўтаѐтганлиги аниқланади.

Электрокардиография.

Барча беморларда ЭКГ 12 та уламали

«BIOSET» аппарати ѐрдамида амалга оширилди.

Эхокардиография

«Toshiba SSH – YO(60)A» аппаратида трансторакал

усул билан М- ва В- режимларда Америка эхокардиографлари ассоциацияси
тавсияларига асосан (ASE) ўтказилди. ЭХОКГда қуйидагилар баҳоланди: ЧҚ
охирги диастолик ва систолик ҳажми, ЧҚ орқа девори ва қоринчалараро
тўсиқ қалинлиги. Охирги систолик ва диастолик ҳажм, ЧҚни қон ҳайдаш
фракцияси Teicholz формуласига асосан, систолада чап қоринча олд-орқа ўл-
чамларининг камайиши фракцияси, зарб ҳажми эса ОДҲ ва ОСҲларнинг
фарқи сифатида ҳисобланди.

Суяклар туқимасининг минерал зичлигини

(СТМЗ) аниқлаш Sunliqht

(Израиль) фирмасининг Omnisense 7000S/8000S ультратовушли денситомет-
ри ѐрдамида олиб борилди. Бунда ультратовуш тўлқинининг билак суягининг
кортикал қатламидан тарқалиш тезлиги, яъни Т-критерий бўйича ўлчанди.
Беморлар қуйидаги клиник даражаларга таксимланди: (Т-критерий > -1,0) су-
як минерал зичлиги нормал, (-2,5 < Т- критерий < -1,0) остеопения, (Т-
критерий < -2,5) остеопороз ва (Т-критерий < -2,5) анамнезида синишлар
мавжуд бўлган яққол ифодаланган остеопороз.

Юқорида келтирилган тадқиқот усуллари беморларнинг биринчи таш-

рифида 3 ва 6 ой дан сўнг ўтказилди.

Олинган натижаларни статистик қайта ишлаш

«Statistica v.6.0»

(Statsoft Inc., USA) статистик пакети ѐрдамида олиб борилди. Ўртача арифме-
тик (М), ўртача хато (m) ҳисобланди. Колмогоров-Смирнов критерияси
бўйича танловнинг тақсимланиш мўътадиллиги баҳоланди. Катталиклар
орасидаги фарқнинг тўғрилиги белгининг нормал тақсимланишида Стью-
дентнинг t-критерийси ѐрдамида, белгининг нормал бўлмаган тақсимлани-
шида эса Манн-Уитни усули ѐрдамида аниқланди.

Сифатли белгиларни ана-

лиз қилиш учун Фишернинг аниқ критерийси ва χ

2

ишлатилди. р≤0,05 да

фарқ шубҳасиз ҳисобланди. Белгиларнинг ўзаро боғликлигини аниқлаш учун
Пирсон бўйича (белгининг нормал тақсимланишида) ѐки Спирмен бўйича
(белгиларнинг нормал эмас тақсимланишида) корреляцион таҳлил ўтказилди.

Тадқиқот натижалари ва уларнинг муҳокамаси.

АГ I ОПли аѐллар суяк денситометрияси кўрстакичларини таҳлил

қилинганда, уларнинг Т-мезони ўртача - 2,7±0,13 га тенг эканлиги ва назорат
гуруҳига нисбатан 80%га (Р<0,01) камайгани намоѐн бўлди. АГ II ОПли гу-
руҳнинг суяк денситометриясига кўра, улар Т-мезоннинг ўртача курсаткичи -
3,2±0,1 га тенг бўлди ва назорат гуруҳи кўрсаткичидан 84%га (Р<0,001) ка-
майгани кузатилди. АГ III ОПли аѐлларда суяк денситометрияси натижала-


background image

10

рининг таҳлили буйича, уларнинг Т-мезони ўртача - 3,4±0,14 га тенг бўлди ва
назорат гуруҳига нисбатан 85,3%га (Р<0,001) пасайгани намоѐн бўлди.

Текширилаѐтган аѐлларнинг АҚБ даражаларини таҳлил қилганда ОПли

ва ОПсиз гуруҳлар ўртасида бир қатор фарқлар аниқланди. АГ I ОПли аѐллар
САБ 148±1,04 мм сим. уст.га тенг бўлса, ДАБ 93,0±0,47 мм сим. уст.га тенг
бўлди. Шу билан бирга, АГ I ОПсиз аѐлларда САБ даражаси 140±0,3 мм сим.
уст., ДАБ 90±0,68 мм сим. уст.ни ташкил қилди, яъни, АГ I ОПли аѐлларнинг
САБ ва ДАБ даражаси, ОПсиз аѐлларга нисбатан 5,4% ва 3,2%га юқори
бўлди.

Олинган натижалар статистик ишончли эмас. Кейинги босқичда, АГ II

ОПли ва ОПсиз беморларнинг САБ ва ДАБ даражалари таҳлил қилинди. Ик-
кала гуруҳдаги беморларда ҳам САБ ва ДАБ даражаларининг юқори кўрсат-
кичлари қайд этилди, яъни АГ II ОПли беморларда САБ ва ДАБ кўрста-
кичларининг ОПсиз аѐллар кўрсаткичларига нисбатан САБ 5% ва ДАБ 10%
га (

Р<0,05)

ортиши кузатилди (1-расм). Кейинги навбатда АГ III ОПли ва

ОПсиз аѐлларнинг САБ ва ДАБ даражаси ўртасидаги фарқ ўрганилди. Олин-
ган натижаларга кўра,

АГ III ОПли аѐлларда САБ

ОПсиз беморларга нисба-

тан 7% (

Р<0,05)

юқори бўлса, ДАБ кўрсаткичлари атиги 2% ортиқлиги

аникланди (1-расм).

148

170

140

162

182

93

105

112

90

95

110

194*

0

50

100

150

200

250

АГI

АГII

АГIII

АГI

АГII

АГIII

САБ

ДАБ

ОПли

ОПсиз

Изоҳ:

* - фарқлар дастлабки кўрсаткичларга нисбатан аҳамиятли (* - P<0,05)

1-расм. АГ ОПли ва ОПсиз аѐллар САБ ва ДАБнинг дастлабки

кўрсаткичлари

(мм сим. уст.)


background image

11

Изланишнинг кейинги босқичи, АГ ОПли ва АГ ОПсиз аѐллар қонинг

липид таркибини солиштиришдан иборат бўлиб, АГ I ОПли гуруҳда УХнинг
ўртача миқдори, ОПсиз гуруҳ кўрсаткичларидан 12,5%га (

Р<0,05)

юқори бўл-

ди. Айни ҳолат АГ II ли беморлар гуруҳида ҳам кузатилди, яъни ОПли гу-
руҳда УХнинг ўтача миқдори ОПсиз гуруҳдан 11,4%га юқори чиқди. АГ II
ОПли аѐлларнинг ПЗЛП нинг миқдори ОПсиз аѐллардан 16%га (Р<0,05)
юқори экани намоѐн бўлди. АГ III ОПли ва ОПсиз гуруҳларнинг липид тар-
киби таҳлил қилинганда, ОПли аѐлларнинг УХ ОПсиз аѐлларнинг УХ дан
17%га (Р<0,05) юқори бўлди. ОПли аѐллар гуруҳининг ПЗЛП кўрсаткичлари,
ОПсиз гуруҳ билан солиштирилганда, бу кўрсаткичлар 19%га (Р<0,05) ба-
ланд бўлди. ОПли аѐллар гуруҳининг АК миқдори, ОПсиз гуруҳи кўрсаткич-
ларидан 12,5%га юқори бўлди (Р<0,05).

АГ I ОПли ва ОПсиз гуруҳлар гемодинамик кўрсаткичлари орасида

ишончли даражада фарқ аниқланмади. Демак, морфо-функционал ўзгариш-
лар кўпроқ АГ II ва АГ IIIли аѐлларда кузатилди. АГ II ОПли аѐлларнинг
ОДҲ кўрсаткичлари, ОПсиз гуруҳига нисбатан 3,6%га юқори чиқди. Шунин-
гидек, ОПли ОСҲ кўрсаткичлари, ОПсиз гуруҳникидан 7%га ортиқлиги
аниқланди. АГ III ОПли аѐлларнинг ОДҲ ва ОСҲ кўрсаткичлари, ОПсиз гу-
руҳ кўрсаткичларига нисбатан 6%га юқори бўлди. ОПли аѐлларнинг ҚТҚ ва
ЧҚОДҚ кўрсаткичи ОПсиз гуруҳи кўрсаткичларидан бирмунча ортиқ экан-
лиги намоѐн бўлди. АГ ОПли ва АГ ОПсиз аѐлларнинг гемодинамик кўрсат-
кичлари бир-бирига қиѐслаб таҳлил қилинганда, ОПли гуруҳ аѐллари гемо-
динамик кўрсаткичларидаги ўзгаришлар кўпроқ ва чуқурроқ эканлиги намо-
ѐн бўлди. АГ ни ортиб бориши билан юрак гемодинамик кўрсаткич-ларининг
ҳам ўзгариши кузатилди, ҚТҚ, ЧҚОД ортиши билан ОДҲ ва ОСҲнинг орти-
ши намоѐн бўлди.

Изланишимизнинг кейинги босқичида, постменопаузал даврдаги АГ

ОПли ва АГ ОПсиз аѐллар қонидаги эндотелий дисфункцияси маркѐрлари-
нинг фарқи ўрганилди. АГ ОПли аѐлларнинг қон зардоби NO тизимида бир
қатор ўзгаришлар аниқланди. Бу холат, қонда NO

2

нинг асосий турғун мета-

болити – NO миқдорининг сезиларли даражада тушиб кетиши, eNOS (НД)
фаоллигининг пасайиши, iNOS (НР) ферментининг фаолиятини кучайиши ва
ONOO

-

миқдорининг ортиши

билан ифдаланди.

АГ I ОПли аѐлларнинг NO ва eNOS кўрсаткичи, ОПсиз аѐллардан 2% ва

8%га кам экани намоѐн бўлди. iNOS ва ONOO

-

миқдорлари солиштирилган-

да, ОПли аѐлларнинг кўрсаткичлари ОПсиздан 12,5% ва 10%га юқори экан-
лиги маълум бўлди. АГ II ОПли аѐлларнинг NO ва eNOS кўрсаткичи ОПсиз
аѐллар кўрсаткичларидан 7% ва 7%га пастроқ экани кўринди. iNOS ва
ONOO

-

миқдорлари солиштирилганда, ОПли аѐлларнинг кўрсаткичлари ОП-

сиздан 21% (P<0,05) ва 19% (P<0,05) га баланд экани аниқланди. АГ III ОПли
аѐлларнинг NO ва eNOS кўрсаткичи эса, ОПсиз аѐлларникидан 7,5% ва 4%га
кам экани намоѐн бўлди. iNOS ва ONOO

-

миқдорлари солиштирилганда,


background image

12

ОПли аѐлларнинг кўрсаткичлари ОПсиздан 33% (P<0,05) ва 12%га юқори
эканлиги маълум бўлди.

Шундай қилиб, эндотелиал дисфункция, ОПсиз беморларга нисбатан

ОПли аѐлларда кўпроқ намоѐн бўлганлиги кўринди. Олинган натижаларнинг
тахлилига кўра, СТМЗнинг камайиши NO, eNOS кўрсаткичларининг ортиши,
iNOS ва ONOO

-

кўрсаткичларининг эса пасайиб бориши кузатилди.

Постменопаузал даврдаги аѐлларнинг АҚБ даражасига кўра ўтказилган

давонинг самараси таҳлил қилиниб, статистик жиҳатдан аҳамиятли бўлган
ўзгаришлар аниқланди. 2-гуруҳларда, худди 1-гуруҳларникидек САБ ва
ДАБнинг пасайишга бўлган мойиллиги кузатилди. Икки солиштирилаѐтган
гуруҳ кўрсаткичлари, дастлабки кўрсаткичлардан ишончли равишда фарқ
қилди. АГ I ОПли аѐллар 1-гуруҳининг 3-ойдан сўнг АҚБ ўлчаб кўрилганда,
уларнинг САБ дастлабки кўрсаткичларга нисбатан 15%га (p<0,05), ДАБ эса
7%га (P<0,05) пасайганлиги аниқланди. Давонинг 6-ойининг охирида САБ-
нинг 19%га (p<0,05), ДАБнинг 12,4%га пасайиши кузатилди. (жадвал 1.). Шу
ўринда айтиб ўтиш лозимки, 1-гуруҳнинг барча беморларида (100%) АҚБни
мақсадли даражага етиши кузатилди. АГ I ОПли аѐлларнинг 2-гуруҳида би-
роз ўзгача манзара намоѐн бўлди. Давони 3-ойининг оҳирида, беморларнинг
САБ ва ДАБ даражалари дастлабки кўрсаткичларга нисбатан 18% (p<0,05) ва
11%га пасайди. Терапиянинг 6-ойини оҳирида САБ ва ДАБнинг фарқи 19%
(P<0,05) ва 15%ни (P<0,05) ташкил этди (1-жадвал). Олиб борилган 6 ойлик
даводан сўнг, АҚБ мақсадли даражага етиши 2-гуруҳ беморларининг барча-
сида кузатилди.

1-жадвал

Олиб борилган терапиядан сўнг АГ I ОПли 1- ва 2-гуруҳ аѐллари

САБ ва ДАБ даражаларининг динамикаси (М±m, мм сим.уст.)

Гу-

руҳлар

Кўрсаткич-

лар

Дастлабки

кўрсаткич-

лар

(n=18)

3 ойдан

сўнг

(n=18)

6 ойдан

сўнг

(n=16)

6 ойдан

сўнг АҚБ
мақсадли

даражага

етган бе-

морлар со-

ни (%)

1-гуруҳ

САБ
мм.сим.уст.

148,0±0,64

126,4±0,71*

120,1±0,96*

n=16

(100%)

ДАБ
мм.сим.уст.

93,0±0,61

86,2±0,89*

81,5±0,74*

2-гуруҳ

САБ
мм.сим.уст.

147,2±0,49

121,2±0,44*

119,2±0,95*

n=16

(100%)

ДАБ
мм.сим.уст

92,8±0,60

82,3±0,42

79,2±0,6*

Изоҳ:

* - фарқлар дастлабки кўрсаткичларга нисбатан аҳамиятли (* - P<0,05)


background image

13

3 ойининг охирида АГ II ОПли аѐлларнинг 1-гуруҳида САБ ва ДАБ кўр-

саткичларининг, дастлабки кўрсаткичларга нисбатан 16,5% (P<0,01) ва
9,5%га (P<0,05) пасайиши кузатилди. Даво 6-ойининг сўнгида бу гуруҳнинг
САБ ва ДАБ кўрсаткичларини, дастлабки кўрсаткичларга нисбатан 19,2%
(P<0,01) ва 16,2%га (P<0,01) пасайиши намоѐн бўлди. (жадвал 2.). 6 ойлик
даводан сўнг, АГ II ОПли 1-гуруҳи аѐлларнинг 16 нафарида (76%) АҚБнинг
мақсадли даражага етишига эришилди. АГ II ОПли аѐллар 2-гуруҳининг САБ
ва ДАБ кўрсаткичлари 3 ойдан сўнг, дастлабки кўрсаткичларга нисбатан,
22% (P<0,01) ва 11%га (P<0,01) пасайди (2-жадвал). Терапияни 6-ойининг
охирида САБ ва ДАБ кўрсаткичларининг, дастлабки кўрсаткичларга нисба-
тан 24% (Р<0,001) ва 17%га (P<0,01) пасайиши кузатилди. (2-жадвал). 6 ой-
лик даводан сўнг, АГ II ОПли 2-гуруҳи аѐлларнинг 20 нафарида (87%) АҚБ-
нинг мақсадли даражага етишига эришилди.

2-жадвал

Олиб борилган терапиядан сўнг АГ II ОПли 1- ва 2-гуруҳ аѐллари

САБ ва ДАБ даражаларининг динамикаси (мм сим. уст.)

Гу-

руҳлар

Кўрсаткич-

лар

Дастлабки

кўрсаткич-

лар (n=24)

3 ойдан

сўнг

(n=24)

6 ойдан

сўнг

(n=21)

6 ойдан

сўнг АҚБ
мақсадли

даражага

етган бе-

морлар

сони (%)

1-гуруҳ

САБ
мм.сим.уст.

170,0±0,86

142,0±0,41** 137,4±0,42**

n=16

(76%)

ДАБ
мм.сим.уст

105,0±0,34

95,0±0,67*

88,0±0,62**

2-гуруҳ

САБ
мм.сим.уст.

169,6±0,42

132,1±0,18** 128,4±0,35***

n=20

(87%)

ДАБ
мм.сим.уст

104,1±0,27

92,3±0,27**

86,3±0,78**

Изоҳ:

* - фарқлар дастлабки кўрсаткичларга нисбатан аҳамиятли (* - P<0,05, ** -
P<0,01, *** - P<0,001)

3-ойни охирида АГ III ОПли аѐллар 1-гуруҳининг, дастлабки кўрсат-

кичларга нисбатан САБ 19% (p<0,01) ва ДАБ 11%га пасайиши кузатилди. (3-
жадвал). Давони 6-ойининг охирида АГ III ОПли аѐллар САБ ва ДАБ кўрсат-
кичларининг, дастлабки кўрсаткичларга нисбатан 28% (p<0,001) ва 19,5%га
(P<0,01) пасайиши намоѐн бўлди (3-жадвал). 6 ойлик даводан сўнг, АҚБнинг
мақсадли даражага етиши бу гуруҳ аѐлларнинг 9 нафарида (45%) кузатилди.
АГ III ОПли аѐллар 2-гуруҳининг САБ ва ДАБ кўрсаткичлари 3 ойдан сўнг,
дастлабки кўрсаткичларга нисбатан, 22,5% (P<0,01) ва 12,2%га (P<0,05)
пасайди (3-жадвал). Терапияни 6-ойининг охирида САБ ва ДАБ кўрсаткич-


background image

14

ларининг, дастлабки кўрсаткичларга нисбатан 32% (Р<0,001) ва 21%га
(P<0,01) пасайиши кузатилди (3-жадвал). 6 ойлик даводан сўнг, бу гуруҳ
аѐлларнинг 11 (52,4%) нафарида АҚБнинг мақсадли даражага етишига
эришилди.

3-жадвал

Олиб борилган терапиядан сўнг АГ III ОПли 1- ва 2-гуруҳ аѐллари

САБ ва ДАБ даражаларининг динамикаси (мм сим. уст.)

Гуруҳлар

Кўрсаткич-

лар

Дастлаб-

ки

Кўрсат-

кич-лар

(n=20)

3 ойдан

сўнг (n=20)

6 ойдан

сўнг (n=16)

6 ойдан

сўнг АҚБ
мақсадли

даражага

етган бе-

морлар

сони (%)

1-гуруҳ

САБ
мм.сим.уст.

194,0±0,91

156,7±0,49**

139,1±0,48***

n=9

(45%)

ДАБ
мм.сим.уст

112,0±1,11

100,0±0,77**

95,0±1,32**

2-гуруҳ

САБ
мм.сим.уст.

193,7±0,77

150,1±0,42**

132±0,44***

n=11

(52,4%)

ДАБ
мм.сим.уст

111,6±0,78

98,0±0,41**

92,0±0,50***

Изоҳ:

* - фарқлар дастлабки кўрсаткичларга нисбатан аҳамиятли (* - P<0,05, ** -
P<0,01, *** - P<0,001)

Даво мобайнида АГ ва ОПли аѐллар қонининг барча текширилаѐтган

липид кўрсаткичларининг пасайишга мойиллиги кузатилди. Лекин статистик
жихатдан ишончли натижалар УХ, ПЗЛП ва АК томонидан кузатилди.

АГ I ОПли аѐллар 1-гуруҳида қон липидли таркибининг ўзгариши қуйи-

дагича бўлди, яъни 3 ойдан сўнг УХ миқдори (3,0±0,19) 25%га (P<0,05), 6
ойдан сўнг эса (2,7±0,15) 32,5%га (Р<0,01) камайди. Давонинг 3-ойида ПЗЛП
миқдори (2,2±0,12) 15,4%га (P<0,05), 6чи ойида эса (2,0±0,10) 23%га (Р<0,01)
пасайиши кузатилди. 3 чи ойнинг оҳирида АК 9%га, 6 ойдан сўнг 15%га
(P<0,05) камайди. АГ I ОПли аѐлларнинг 2-гуруҳида бироз ўзгача манзара
намоѐн бўлди. Улар қони липид таркибини деярли барча кўрсаткичларини
пасайиши кўзга кўринди. Яъни терапиянинг 6 чи ойида, УХ (2,6±0,15) 35%
(Р<0,01), ТГ (1,4±0,09) 22% (Р<0,01), ПЗЛП (1,9±1,0) 27% (Р<0,01) ва АК
(2,7±0,13) 18,2%га (Р<0,01) камайиши кузатилди.

ЮЗЛП кўрсаткичининг

(1,1±0,07) эса 18%га ортиши кузатилди (Р<0,05).

АГ II ОПли аѐллар 1-гуруҳининг қон липид таркибидаги, УХ (3,3±0,15)

25% (Р<0,05), ТГ (1,5±0,08) 25% (Р<0,05), ПЗЛП (2,1±0,10) 34,4% (Р<0,05),
ЖПЗЛП (0,8±0,04) 50% (Р<0,01) ва АК (2,7±0,14) 27%га (Р<0,01) пасайди.
ЮЗЛП миқдори (2,7±0,14) эса 28% га (Р<0,01) ортди.


background image

15

Терапиянинг 6 чи ойида АГ II ОПли аѐлларнинг 2-гуруҳида қон липид

таркиби, дастлабки кўрсаткичларга нисбатан, яъни, УХ (2,9±0,15) 34%
(Р<0,01), ТГ (1,3±0,06) 35% (р<0,05), ПЗЛП (1,9±0,10) 41% (р<0,01), ЖПЗЛП
(0,9±0,04) 44% (Р<0,01) ва АК (2,5±0,13) 42,4%га (Р<0,01) пасайиши, ЮЗЛП
кўрсаткичининг (1,9±0,10) эса 29%га (Р<0,01) ортиши кузатилди.

6 ой давомида АГ III ОПли аѐллар 1-гуруҳининг қонидаги, УХ (3,6±0,18)

22% (Р<0,05), ТГ (1,4±0,08) 30% (Р<0,05), ПЗЛП (2,0±0,10) 44% (Р<0,01),
ЖПЗЛП (0,78±0,032) 59% (Р<0,01) ва АК (2,6±0,1114) 35%га (Р<0,01) пасай-
иши намоѐн бўлди. ЮЗЛП кўрсаткичининг (1,0±0,05) эса 30%га (Р<0,01) ор-
тиши кузатилди. АГ III ОПли аѐлларнинг 2-гуруҳида ҳам, ижобий динамика
кузатилди. Яъни терапиянинг 6 чи ойида, УХ (3,0±0,14) 35% (р<0,01), ТГ
(1,2±0,07) 40% (р<0,01), ПЗЛП (1,9±0,10) 47% (р<0,01), ЖПЗЛП (0,71±0,04)
63% (Р<0,01) ва АК (2,4±0,15) 40%га (Р<0,01) пасайиши намоѐн бўлди.
ЮЗЛП кўрсаткичининг (1,2±0,07) эса 71%га ортиши кузатилди (Р<0,01).

Шундай қилиб, икки гуруҳда ҳам қоннинг липид таркибидаги ижобий

ўзгаришлар кузатилди, лекин бу ўзгаришлар 2-гуруҳ аѐлларида яққолроқ
намоѐн бўлди ва статитик жиҳатдан ишончли бўлди.

Олиб борилган давонинг 3-ойидан сўнг гемодинамик кўрсаткичларда се-

зиларли ва ишончли даражада ўзгариш кузатилмади, шунинг учун, бу бобда
терапиянинг 6-ойининг сўнгидаги олинган натижалар таҳлили келтирилди.

АГ I ва ОПли 1-гуруҳ аѐлларида 6-ойнинг сўнгида олинган, кўрсаткич-

лар, дастлабки кўрсаткичларга нисбатан ҚТҚ 1%га пасайгани намоѐн бўлди.
Шунингидек, 6-ойнинг сўнгида АГ I ОПли аѐллар 2-гуруҳининг олинган
кўрсаткичлари, дастлабки кўрсаткичларга нисбатан ОДҲ 1%, ОСҲ 2,4%,
ҚТҚ 4% ва ЧҚОДҚ 1%га камайиши намоѐн бўлди.

Давонинг 6-ойи сўнгида олинган АГ II ОПли аѐллар 1-гуруҳининг

кўрсаткичлари, дастлабки кўрсаткичларга нисбатан ОДҲ 4,4%, ОСҲ 7,5%,
ҚТҚ ва ЧҚОДҚ 2%га пасайиши намоѐн бўлди. 6-ойнинг сўнгида олинган АГ
II ОПли аѐлларнинг 2-гуруҳи кўрсаткичлари, дастлабки кўрсаткичларга нис-
батан ОДҲ 8%, ОСҲ 7,5%, ҚТҚ 4% ва ЧҚОДҚ 3%га камайиши кузатилди.

АГ III ОПли аѐлларнинг 1-гуруҳида 6-ойнинг сўнгида олинган кўрсат-

кичлар, дастлабки кўрсаткичларга нисбатан ОДҲ 3%, ОСҲ 12,5%, ҚТҚ 8% ва
ЧҚОДҚни 8%га пасайиши намоѐн бўлди. Шунингидек, АГ III ОПли аѐллар-
нинг 2-гуруҳида 6-ойнинг сўнгида олинган кўрсаткичлар, дастлабки кўрсат-
кичларга нисбатан ОДҲ 9%, ОСҲ 22% (P<0,05), ҚТҚ 20% (P<0,05) ва
ЧҚОДҚнинг 28%га (P<0,05) камайиши кузатилди.

Кейинги босқичда, даво натижасида АГ I ОПли 1- ва 2-гуруҳ аѐллари

қонидаги NО тизимининг ўзгариши таҳлил қилинди. 3-ойининг сўнгида 1-
гуруҳ аѐлларининг кўрсаткичлари, дастлабки кўрсаткичларга нисбатан 4% ва
eNOS 1%га ошган бўлса, 6-ойнинг охирида бу фарқ NO 7,5% ва eNOS 7%га
етди. 3-ойнинг сўнгида, дастлабки кўрсаткичларга нисбатан iNOS 6% ва
ONOO

-

7%га пасайган бўлса, 6-ойнинг охирида бу фарқ iNOS 9,4% (p<0,05)

ва ONOO

-

13%га (P<0,05) етди (4-жадвал). 2-гуруҳ аѐлларининг эндотелий


background image

16

дисфункцияси маркѐрлари томонидан ҳам қизиқарли манзара намоѐн бўлди,
яъни 3-ойнинг сўнгида 2-гуруҳ аѐлларининг кўрсаткичлари, дастлабки
кўрсаткичларга нисбатан NO 9,3% ва eNOS 2,8%га ошган бўлса, 6-ойнинг
охирида бу фарқ NO 12,5% ва eNOS 10,4%га етди. 3-ойнинг сўнгида, дастла-
бки кўрсаткичларга нисбатан 6,3% ва 13%га пасайган бўлса, 6-ойнинг охири-
да бу фарқ iNOS 15% (P<0,05) ва ONOO

-

27%га (P<0,05) етди. Бу гуруҳ

кўрсаткичларининг назорат гуруҳи кўрсаткичларидан фарқи NO 3,4%, eNOS
1%, iNOS 15% ва ONOO

-

9%га тенг экани аниқланди (4-жадвал).

4-жадвал

6 ойлик терапия фонида АГ I ОПли 1- ва 2-гуруҳ аѐллар эндотелиал

дисфункция гуморал маркѐрларининг ҳолати

Кўрсаткич-

лар

NO,

мкмоль/л

eNOS,

нмоль/мин/л

iNOS,

мкмоль/мин/л

ONOO

-

,

мкмоль/л

Дастлабки,
n=35

4,9±0,20

10,3±0,22

0,96±0,018

0,30±0,013

1-гуруҳ

3 ойдан сўнг,
n=18

5,1±0,24

10,4±0,30

0,94±0,016

0,28±0,015

6 ойдан сўнг,
n=16

5,3±0,30

11,1±0,29

0,87±0,019*

0,26±0,016*

2-гуруҳ

3 ойдан сўнг,
n=17

5,4±0,22

10,6±0,29

0,90±0,017

0,26±0,017

6 ойдан сўнг,
n=16

5,6±0,24*

11,5±0,32

0,82±0,020*

0,22±0,019*

Изоҳ:

* - фарқлар дастлабки кўрсаткичларга нисбатан аҳамиятли (* - P<0,05, ** -
P<0,01, *** - P<0,001)

АГ I ОПли 1- ва 2- гуруҳ аѐллари қонининг 6 ойлик даво таъсирида NО

тизимининг ўзгариши таҳлил қилинганда, 2-гуруҳнинг кўрсаткичлари, 1-
гуруҳга нисбатан NO 5,4% ва eNOS 3,5%га кўпроқ ошгани маълум бўлди.
iNOS 6% ва ONOO

-

эса

15,4%га (P<0,05) кўпроқ пасайди.

3-ойининг сўнгида АГ II ОПли аѐллар 1-гуруҳининг кўрсаткичлари,

дастлабки кўрсаткичларга нисбатан NO 11,4% ва eNOS 2%га ошган бўлса, 6-
ойнинг охирида бу фарқ NO 17% (P<0,05) ва eNOS 6%га етди. 3-ойнинг сўн-
гида, дастлабки кўрсаткичларга нисбатан iNOS 15,5% (P<0,05) ва ONOO

-

8%га пасайган бўлса, 6-ойнинг охирида бу фарқ iNOS 19% (P<0,05) ва
ONOO

-

19% (P<0,05)га етди (5-жадвал). 3-ойининг сўнгида АГ II ОПли аѐл-

ларнинг 2-гуруҳи кўрсаткичлари, дастлабки кўрсаткичларга нисбатан NO
15% (P<0,05) ва eNOS 8%га ошган бўлса, 6-ойнинг охирида бу фарқ NO 29%
(P<0,05) ва eNOS 14%га (P<0,05) етди. 3-ойнинг сўнгида, дастлабки кўрсат-
кичларга нисбатан iNOS 19% (p<0,05) ва ONOO

-

19%га (P<0,05) пасайган


background image

17

бўлса, 6-ойнинг охирида бу фарқ iNOS 15% (P<0,05) ва ONOO

-

24%га

(P<0,05) етди (5-жадвал).

6 ойлик терапия натижасида АГ II ОПли 1- ва 2-гуруҳ аѐллари қонининг

NО тизимидаги ўзгариши таҳлил қилинганда, 2-гуруҳнинг кўрсаткичлари, 1-
гуруҳ кўрсаткичларига нисбатан NO 15% (P<0,05) ва eNOS 8,3%га кўпроқ
ошгани маълум бўлди. iNOS 8% ва ONOO

-

эса 7%га кўпроқ камайгани

кузатилди (5-жадвал).

5-жадвал

6 ойлик терапия фонида АГ II ОПли 1- ва 2-гуруҳ аѐллар эндотелиал

дисфункция гуморал маркѐрларининг ҳолати

Кўрсаткич-

лар

NO,

мкмоль/л

eNOS,

нмоль/мин/л

iNOS,

мкмоль/мин/л

ONOO

-

,

мкмоль/л

Дастлабки,
n=49

3,9±0,13

9,4±0,17

1,1±0,04

0,37±0,024

1-гуруҳ

3 ойдан сўнг,
n=24

4,4±0,16

9,6±0,19

0,93±0,015*

0,34±0,026

6 ойдан сўнг,
n=21

4,7±0,17*

10,0±0,17

0,89±0,019*

0,30±0,022*

2-гуруҳ

3 ойдан сўнг,
n=25

4,6±0,20*

10,2±0,20

0,89±0,020*

0,30±0,028*

6 ойдан сўнг,
n=23

5,5±0,28*

10,9±0,46*

0,82±0,024*

0,28±0,030*

Изоҳ:

* - фарқлар дастлабки кўрсаткичларга нисбатан аҳамиятли (* - P<0,05, ** -
P<0,01, *** - P<0,001)

3-ойнинг сўнгида АГ III ОПли аѐллар 1-гуруҳининг кўрсаткичлари,

дастлабки кўрсаткичларга нисбатан NO 10% ва eNOS 4,3%га ошган бўлса, 6-
ойнинг охирида бу фарқ NO 26% (P<0,05) ва eNOS 6,3%га етди. 3-ойнинг
сўнгида, дастлабки кўрсаткичларга нисбатан iNOS 29% (P<0,05) ва ONOO

-

5%га пасайган бўлса, 6-ойнинг охирида бу фарқ iNOS 33% (P<0,01) ва
ONOO

-

10%га етди. 3-ойининг сўнгида АГ III ОПли аѐллар 2-гуруҳининг

кўрсаткичлари, дастлабки кўрсаткичларга нисбатан NO 16% (P<0,05) ва
eNOS 6,3%га ошган бўлса, 6-ойнинг охирида бу фарқ NO 26% (P<0,05) ва
eNOS 17,4%га (P<0,05) етди. 3-ойнинг сўнгида, дастлабки кўрсат-кичларга
нисбатан iNOS 32% (P<0,01) ва ONOO

-

12,2%га пасайган бўлса, 6-ойнинг

охирида бу фарқ iNOS 36% (P<0,01) ва ONOO

-

24%га (P<0,05) етди.

6 ойлик терапия таъсирида АГ III ОПли 1- ва 2- гуруҳ аѐллар қони NО

тизимининг ўзгариши таҳлил қилинганда, 2-гуруҳ кўрсаткичлари, 1-гуруҳга
кўрсаткичларига нисбатан NO 10% ва eNOS 12%га кўпроқ ортгани маълум
бўлди. iNOS 5,3% ва ONOO

-

16,2%га (P<0,05) кўпроқ пасайди.


background image

18

Даво қабул қилаѐтган АГ ОПли аѐлларнинг, СТМЗни даво жараѐнида

ўзгариб бориши ҳолати кузатилди. Жумладан, АГ ОПли 1-гуруҳ аѐлларининг
СТМЗ дастлабки кўрсаткичларга нисбатан таҳлил қилинганда қуйидаги
натижалар олинди.

6чи ойнинг оҳирида АГ I ОПли 1-гуруҳ аѐлларининг СТМЗ 7,4%га, АГ

II ОПли 1-гуруҳ аѐлларнинг ушбу кўрсаткичлари 6,4%га, АГ III ОПли 1-
гуруҳ аѐлларининг кўрсаткичлари эса 8,6%га ўсганлиги намоѐн бўлди. Даво
таъсирида 2-гуруҳ СТМЗнинг ижобий томонга ўзгариши кузатилди, яъни,
6чи ойнинг охирида АГ I ОПли 2-гуруҳ СТМЗ давонинг дастлабки кўрсат-
кичларга нисбатан 75%га (Р<0,001), АГ II ОПли 2-гуруҳ кўрсаткичи 69%га
(Р<0,01), АГ III ОПли 2-гуруҳ кўрсаткичлари эса 62%га (Р<0,01) ўсганлиги
намоѐн бўлди.

1- ва 2-гуруҳда олинган самара қиѐслаб кўрилди. 6 ой давомида олиб бо-

рилган даво натижасида АГ I ОПли 2-гуруҳ аѐлларининг СТМЗ, 1-гуруҳга
нисбатан 74%га (р<0,001), АГ II ОП 2-гуруҳ аѐлларининг кўрсаткичи 65,5%га
(Р<0,001) ва АГ III ОПли 2-гуруҳ аѐлларининг кўрсаткичи эса 62,5%га
(Р<0,001) ошганлиги маълум бўлди.

Ангиотензин II ни блоклаган ҳолда, ангиотензин рецепторлари блока-

торлари остеокластларнинг ангиотензин II-га тобе фаоллашишига тўсқинлик
қилади, ушбу ҳолат, Валсартанни ОПли аѐлларда қўллашга кўрсатма бўла
олади.

Изланишимизнинг кейинги босқичида, ОПли аѐллар СТМЗни ўрганил-

ган кўрсаткичлар билан дастлабки корреляцион боғлиқлиги ва уни 6 ойлик
даводан сўнг ўзгариши таҳлил қилинди.

АГ ОПли аѐлларнинг САБ ва ДАБ кўрсаткичлари ва Т-мезон орасидаги

дастлабки корреляцион боғлиқлик таҳлил қилинганда, улар орасида ўзаро
манфий боғлиқлик борлиги аниқланди. АГ II ОПли аѐлларнинг САБ (P<0,05)
ва ДАБ (P<0,05) кўрсаткичлари ва Т-мезон орасида ўртача манфий корреля-
цион боғлиқлик намоѐн бўлди. АГ III ли аѐлларнинг САБ (P<0,05) ва ДАБ
(P<0,05) кўрсаткичлари ва Т-мезон орасида ҳам ўртача манфий корреляцион
боғлиқлик аниқланди.

6 ой давомида олиб борилган давонинг сўнгида, АГ ОПли 1- ва 2- гуруҳ

аѐлларининг СТМЗни САБ ва ДАБ кўрсаткичлари билан корреляцион
боғлиқлиги таҳлил қилинганда, АГ II ОПли аѐллар 1-гуруҳининг САБ
(P<0,05) ва Т-мезони орасида манфий корреляцион боғлиқлик сақлангани
аниқланди. Шунингидек, АГ III ОПли аѐллар 1-гуруҳининг САБ (P<0,05),
ДАБ (P<0,05) ва Т-мезони орасида ҳам манфий корреляцион боғлиқлик
сақланганиб қолгани намоѐн бўлди.

6 ойлик даводан сўнг, АГ I ОПли аѐллар 2-гуруҳининг САБ (P<0,05) ва

Т-мезони орасида манфий корреляцион боғлиқлик сақлангани аниқланди. АГ
II ОПли аѐллар 2-гуруҳининг САБ (P<0,01), ДАБ (P<0,05) ва Т-мезони ораси-
да манфий корреляцион боғлиқлик сақлангани намоѐн бўлди. Шунингидек, 6
ойлик даводан сўнг, АГ III ОПли аѐллар 2-гуруҳининг САБ (P<0,05), ДАБ


background image

19

(P<0,01) ва Т-мезони орасида ҳам манфий корреляцион боғлиқлик сақланиб
қолгани намоѐн бўлди.

Олинган натижалар таҳлилидан маълум бўлдики, даволаш жараѐнида

икки гуруҳда ҳам аѐлларнинг САБ ва ДАБ даражаларининг пасайиши куза-
тилди. Аммо аѐлларнинг 2-гуруҳида СТМЗнинг ортиши билан, АҚБ дара-
жасининг ишончли равишда пасайиши кузатилди. Яъни комплекс даво олган
гуруҳда олинган натижалар яхшироқ ва юқори ишончлилик даражасига эга
бўлди.

АГ I ОПли аѐллар қонининг липидли таркиби ва Т- мезони орасидаги

дастлабки корреляцион боғлиқлик таҳлил қилинганда, УХ (Р<0,01), ПЗЛП
(Р<0,05), АК (Р<0,05) ва Т-мезони орасида тескари корреляцион боғлиқлик
борлиги намоѐн бўлди. ЮЗЛП (Р<0,05) ва Т-мезон орасида тўғри корреляци-
он боғлиқлик борлиги аниқланди. АГ II ОПли аѐллар қонининг УХ (Р<0,05),
ТГ (Р<0,05), ПЗЛП (Р<0,01), АК (Р<0,01) ва Т-мезони орасида тескари корре-
ляцион боғлиқлик борлиги намоѐн бўлса, ЮЗЛП (Р<0,01) ва Т-мезон ўрта-
сида тўғридан-тўғри корреляцион боғлиқлик борлиги аниқланди. АГ III
ОПли аѐллар қонининг УХ (Р<0,05), ТГ (Р<0,05), ПЗЛП (Р<0,05), АК (Р<0,01)
ва Т-мезони орасида тескари корреляцион боғлиқлик борлиги намоѐн бўлса,
ЮЗЛП (Р<0,05) ва Т-мезон орасида ўртача тўғридан-тўғри корреляцион
боғлиқлик борлиги аниқланди.

Олинган маълумотлага кўра, оксидланган липопротеидлар ҳам, ўсишни-

нг тромбоцитар омили каби – минерализацияни кучайтиради. Ушбу маълу-
мотлар, липидлар нафақат атеросклерознинг ривожланишида иштирок эти-
ши, балки остеобластсимон ҳужайралар ва томирлар деворининг дифферен-
циясини стимуллайди деган фикрга асос бўлган. Остеопорозли беморларда,
ПЗЛПни юқори даражада аниқланишини, айнан мана шу билан тушунтириш
мумкин.

Кейинги босқичда, олиб борилган 6 ойлик даводан сўнг АГ ОПли аѐллар

СТМЗни қоннинг липид таркиби билан корреляцион боғлиқликнинг ўзгари-
ши таҳлил қилинди.

АГ I ОПли 1- ва 2-гуруҳ аѐллари қонининг липид таркиби ва Т-мезони

орасида манфий корреляцион боғлиқлик сақлангани намоѐн бўлди, аммо
олинган натижалар статистик жиҳатдан ишончли бўлмади. АГ II ОПли 1- ва
2-гуруҳ аѐллари қонининг липид таркиби ва Т-мезони орасида манфий кор-
реляцион боғлиқлик намоѐн бўлди, 1-гуруҳда ПЗЛП (Р<0,05) ва Т-мезон
орасида ўртача манфий корреляцион боғлиқлик аниқланган бўлса, 2-гуруҳ
ПЗЛП (Р<0,05) ва Т-мезони орасида ўртача манфий корреляцион боғлиқлик
сақлангани намоѐн бўлди. Барча юқоридаги каби, АГ III ОПли 1- ва 2-гуруҳ
аѐлларининг ҳам қон липид таркиби ва Т-мезони орасида манфий суст ва
ўрта даражадаги корреляцион боғлиқлик намоѐн бўлди, аммо олинган
натижалар статистик жиҳатдан ишончли бўлмади.

Олинган натижаларга кўра, АГ ОПли аѐлларда СТМЗ пасайиши билан

атерогенлик индексининг ортиши, яъни манфий корреляцияси кузатилди,


background image

20

ЮЗЛП эса аксинча, СТМЗнинг пасайиши билан унинг миқдори ҳам пасайди.
6 ойлик терапиядан сўнг ҳар икки гуруҳда ҳам бу корреляцион боғлиқ-
ликнинг сақланиб тургани намоѐн бўлди, аммо статистик жиҳатдан ишончли
бўлган натижалар 2-гуруҳ беморларида кузатилди.

АГ ОПли аѐлларнинг гемодинамик кўрсаткичлари ва СТМЗ орасидаги

дастлабки корреляцион боғлиқлик ва даво натижасида унинг ўзгариши ўрга-
ниб чиқилди.

АГ I ва ОПли аѐлларнинг ОДХ (Р<0,05), ЧҚОДҚ (р<0,05) кўрсаткичлари

ва Т- мезон орасида ўртача манфий корреляцион боғлиқлик кузатилди. АГ II
ва ОПли аѐлларнинг ОСҲ

(Р<0,05)

,

ҚТҚ (Р<0,05), ЧҚОДҚ (Р<0,05) кўрсат-

кичлари ва Т- мезон орасида ҳам ўртача манфий корреляцион боғлиқлик
намоѐн бўлди. Бу гуруҳ аѐлларининг ХФ

(Р<0,05) кўрсаткичи ва Т- мезон

орасида эса ўртача мусбат корреляцион боғлиқлик борлиги аниқланди. АГ III
ва ОПли аѐлларнинг ОДҲ

(р<0,01)

,

ОСҲ

(Р<0,05)

,

ЧҚОДҚ (Р<0,05) кўрсат-

кичлари ва Т-мезон орасида, юқоридагидек, ўртача манфий корреляцион
боғлиқлик намоѐн бўлган бўлса, ХФ

(Р<0,05) кўрсаткичи ва Т-мезон орасида

эса ўртача мусбат корреляцион боғлиқлик борлиги кузатилди.

Олинган натижаларнинг таҳлилига, кўра АГ ОПли аѐллар ОДҲ, ОСҲ,

ҚТҚ ва ЧҚОДҚ кўрсаткичларининг ортиб бориши ва СТМЗнинг пасайиши
ўртасида тўғридан-тўғри боғлиқлик мавжуд эканлиги намоѐн бўлди.

6 ойлик даводан сўнг АГ ОПли 1- ва 2-гуруҳ аѐлларининг кардиогемо-

динамик кўрсаткичлар ва Т-мезони ўртасидаги корреляцион боғлиқлик
таҳлил қилинганда, 1- ва 2-гуруҳ аѐлларининг ОДҲ, ОСҲ, ҚТҚ, ЧҚОДҚ
кўрсаткичлари ва Т-мезон ўртасида манфий, ХФ ва Т- мезон ўртасида эса ак-
синча мусбат корреляцион боғлиқлик сақлангани қолганлиги кўринди. Ай-
ниқса бу боғлиқлик АГ II ОПли 2-гуруҳ аѐлларида яққол намоѐн бўлиб (ХФ
(Р<0,05)), статистик жиҳатдан ишончли бўлди.

Кейинги босқичда, АГ ОПли аѐллар қони зардобининг NO тизими СТМЗ

билан дастлабки корреляцион боғлиқлиги ва уни даво натижасида ўзгариш
ҳолати ўрганиб чиқилди.

АГ I ОПли аѐлларнинг NO (Р<0,01) ва Т-мезони орасида ўртача мусбат

корреляцион боғлиқлик, iNOS (Р<0,01) ва Т-мезони орасида эса, аксинча ўр-
тача манфий корреляцион боғлиқлик мавжудлиги кузатилди. АГ II ОПли
аѐлларнинг NO (Р<0,05), eNOS (Р<0,01) ва Т-мезони орасида ўртача мусбат
корреляцион боғлиқлик, iNOS (Р<0,01), ONOO

-

(Р<0,01) ва Т-мезони орасида

эса, ўртача манфий корреляцион боғлиқлик намоѐн бўлди. АГ III ОПли аѐл-
ларнинг NO (Р<0,01) ва Т-мезони орасида ўртача мусбат корреляцион
боғлиқлик, iNOS (Р<0,05), ONOO

-

(Р<0,01) ва Т-мезони орасида, ўртача ман-

фий корреляцион боғлиқлик мавжудлиги кўринди.

Олинган натижаларнинг тахлилига кўра, СТМЗнинг камайиши NO,

eNOS кўрсаткичларининг ортиши, iNOS ва ONOO

-

кўрсаткичларининг эса

пасайиб бориши билан боғлиқлиги намоѐн бўлди.


background image

21

Кейинги босқичда, олиб борилган 6 ойлик даводан сўнг АГ ОПли аѐллар

СТМЗнинг қондаги эндотелиал дисфункция маркѐрлари билан корреляцион
боғлиқлигининг ҳолати таҳлил қилинди.

АГ I ОПли 1-гуруҳ аѐлларининг еNOS (Р<0,05) ва Т-мезони орасида ўр-

тача мусбат корреляцион боғлиқлик намоѐн бўлди. Шунингидек, АГ II, АГ III
ОПли аѐлларнинг 1- ва 2- гуруҳларида ҳам ўҳшаш манзара, яъни NO, eNOS
ва Т-мезони орасида ўртача мусбат корреляцион боғлиқлик бўлса, iNOS,
ONOO

-

ва Т-мезони орасида ўртача манфий корреляцион боғлиқлик намоѐн

бўлди. Лекин олинган натижалар статистик жиҳатдан ишончли бўлмади.

6 ойлик даводан сўнг олинган натижаларнинг тахлилига кўра, ҳар икки

гуруҳда ҳам, СТМЗнинг камайиши NO, eNOS кўрсаткичларининг ортиши,
iNOS ва ONOO

-

кўрсаткичларининг эса пасайиб бориши сақланиб қолди.

Шундай қилиб, постменопаузал даврдаги АГ ОПли аѐлларда Валсартан

+ Ибандронат комплексидан иборат давони қўллаш, нафақат аѐлларнинг САБ
ва ДАБ даражасини туширади ва СТМЗни оширади, балки улар қонининг
липид таркиби, гемодинамик кўрсаткичлари ва эндотелийнинг функционал
ҳолатини ижобий томонга ўзгартиради.

ХОТИМА

Хулосалар:

1.

Постменопаузал даврдаги артериал гипертензияли аѐлларнинг 57%да

остеопороз жараѐни кузатилади. Уларнинг 26%ни АГ I, 40%ни АГ II ва
34%ни АГ III ли аѐллар ташкил қилади.

2.

Олинган натижаларга кўра, постменопаузал даврда артериал қон бо-

симнинг мумтазам равишда ортиб бориши суяк тўқимаси минерал зичлиги-
нинг пасайиши билан бевосита боғлиқ бўлди, яъни систолик ва диастолик
артериал босим даражалари артериал гипертензияни остеопороз фонида
кечган аѐлларда, остеопорозсиз аѐлларга нисбатан юқори бўлиши кузатилди.

3.

Постменопаузал даврда артериал гипертензияли аѐллар қон плазма-

сида атероген ўзгаришлар юз беради, айниқса, бу ҳолат, артериал гипертен-
зия остеопороз фонида кечган аѐллар қонида умумий холестерин ва паст
зичликдаги липопротеидларнинг миқдорини ортиши, юқори зичликдаги ли-
попротеидлар миқдорининг камайиши билан намоѐн бўлади.

4.

Постменопаузал даврдаги артериал гипертензияси бор остеопорозли

аѐлларда, остеопорозсиз аѐлларга нисбатан, эндотелиал дисфункциянинг
ривожланиши, оҳирги систолик ҳажм, оҳирги диастолик ҳажм, қоринчалар
аро тўсиқ ва чап қоринча орқа девори кўрсаткичларининг ортиши намоѐн
бўлди. Бу эса ўз навбатида артериал қон босими ортиши билан тўғридан –
тўғри боғлиқ бўлса, суяк минерал зичлигининг камайиши билан тескари
боғлиқлиги аниқланди.

5.

Валсартан + Ибандронатдан иборат 6 ойлик терапия, эндотелиал

дисфункция маркѐрлари бўлмиш NO, eNOS нинг ортиши ва iNOS, ONOO

-

нинг камайишига олиб келади. Бу эса ўз навбатида, эндотелиал фаолият ях-
шиланганидан далолат беради.


background image

22


Амалий тавсиялар

1.

Артериал гипертензияли постменопаузал даврдаги аѐлларни юрак

қон-томир ҳавф омиллари йиғиндиси даражасини аниқлаш мақсадида, тек-
шириш алгоритмига суяк тўқимаси минерал зичлигини баҳолаш текшируви-
ни қўшиш тавсия этилади.

2.

Артериал гипертензия остеопороз фонида кечган постменопаузал

даврдаги аѐлларга, юрак қон-томир ва суяк-бўғими тизимидаги жиддий асо-
ратларни олдини олиш мақсадида, 40-160мг гача Валсартан, ҳамда 150мг
Ибандронатдан иборат комплекс давони 6 ой давомида қабул қилиш лозим.

ЭЪЛОН ҚИЛИНГАН ИШЛАР РЎЙХАТИ

1.

Ибрагимова Т. Х. Артериальная гипертензия у женщин с явлениями

постменопаузального остеопороза // «Врач-Аспирант» илмий-амалий журна-
ли. Воронеж (Россия), 2010. № 6.2 (43). – С. 296-300.

2.

Ибрагимова Т. Х., Тулабаева Г. М., Маманазарова Д. М., Умирзаков

Н., Рахимова И. И. Постменопаузал остеопорозли аѐлларда артериал гипер-
тензияни кечиши //

П

роблемы биологии и медицины. – Самарканд, 2010. - №

3 (62). – С. 74-78.

3.

Ибрагимова Т. Х., Тулабаева Г. М. Постменопаузал давридаги аѐл-

ларда артериал гипертензияни учраш даражаси ва кечишини ўзига ҳослиги //
Ўзбекистон Кардиологияси журнали. - Тошкент, 2011. - № 1-2 (20). - Б. 55-57.

4.

Ибрагимова Т. Х., Тулабаева Г. М. Посменопаузал даврдаги артериал

гипертензияли аѐлларнинг клиник гемодинамик кўрсаткичларини ўзига ҳос-
лиги // Ўзбекистон Кардиологияси журнали. - Тошкент, 2011. - № 1-2 (20). -
Б. 60-62.

5.

Ибрагимова Т. Х., Тулабаева Г. М. Артериальная гипертензия у

женщин в постменопаузальном периоде и принципы терапии // Назарий ва
клиник тиббиѐт журнали. - Тошкент, 2011. № 2. - Б. 64-70.

6.

Ибрагмова Т. Х., Тулабаева Г. М., Нуритдинова Н. Б., Абдуллаев С.

П., Дадабаева Н. А. Современные подходы диагностики и терапии постмено-
паузального остеопороза в деятельности врача общей практики: Методик
қўлланма. - Тошкент, 2010. - Б. 32.

7.

Ибрагимова Т. Х., Тулабаева Г. М., Умирзаков Н.

Эффективность

Вальсартана у женщин артериальной гипертензией с

постменопаузальным

остеопорозом // Гериатрик кардиология ва юракни ноинвазив визуализацияси
XVI илмий-амалий конференция билан биргаликда «Актуальные вопросы
кардиологии». Тез.докл. - Тюмень, 2009. - Б. 101-103.

8.

Ибрагимова Т. Х., Тулабаева Г. М., Мирзахмедова Н. А.

Постмено-

паузал даврдаги артериал гипертензия ва остеопорозни даволашнинг ўзига
ҳослиги //

“Ички касалликларни профилактика, диагностика, даволаш ва реа-

билитация борасида эришилган ютуқлар ва келажак” илмий-амалий конфе-
ренция. Тез.докл. - Тошкент, 2009. - Б. 113-114.


background image

23

9.

Ибрагимова Т. Х., Сарварова Г. У., Юлдашкулова Ф. М., Омаров Х.

Б. Эффективность бисфосфонатов в терапии постменопаузального остеопо-
роза // Аспирантлар, изланувчилар ва резидентлар илмий-амалий конферен-
цияси. Тез. докл. – Ташкент, 2010. - Б. 47-48

10.

Ибрагимова Т. Х., Тулабаева Г. М., Маманазарова Д. М., Зубайдул-

лаева М. Т. Подходы к выявлению факторов риска постменопаузального
остеопороза в условиях первичного звена здравоохранения // Республика
миқѐсидаги конференция: «Развитие первичного звена здравоохранения Уз-
бекистана за 10 лет». Тез.докл. - Тошкент. 2010. - Б. 57.

11.

Тулабаева Г. М., Атаханова Л. Э., Турсунов Д. Ш., Ибрагимова Т. Х.,

Сагатова Х. М., Толипова Ю. Ш.

Эффективность Ирбесартана в терапии ар-

териальной гипертензии у женщин в постменопаузальном периоде //

Между-

народный конгресс «Кардиология на перекрестке наук» совместно с V Меж-
дународным симпозиумом по эхокардиографии и сосудистому ультразвуку,
ХVII ежегодной научно-практической конференцией «Актуальные вопросы
кардиологии».

Тез.докл. –

Тюмень, 2010. - Б. 316.

12.

Тулабаева Г. М., Рахимова И. И., Зубайдуллаева М. Т.

Применение

Диована у женщин с артериальной гипертензией в постменопаузальном пе-
риоде // V Ҳалқаро кардиологлар съезди. Тез.докл. – Тошкент, 2010. - Б. 194.

13.

Ибрагимова Т. Х., Тулабаева Г. М., Маманазарова Д. М. Взаимосвязь

постменопаузального остеопороза с кардиоваскулярной патологией // II меж-
дународный конгресс «кардиология на перекрестке наук» совместно с VI
между- народ ным симпозиумом по эхокардиографии и сосудистому ультра-
звуку XVIII ежегодной научно-практической конференцией «Актуальные во-
просы кардиологии». Тез.докл. –

Тюмень, 2010. - Б. 146.

14.

Ибрагимова Т. Х., Тулабаева Г. М., Маманазарова Д. К., Атаханова

Л. Э., Рахимова И. И., Турсунов Д. Ш. Климактерик даврдаги аѐлларда арте-
риал гипертензиянинг патогенези: Ахборот хати. - Тошкент, 2009. – 0177.

15.

Тулабаева Г. М., Атаханова Л. Э., Умирзаков Н., Файзиев К. А., Иб-

рагимова Т. Х. Менопаузадан сўнгги даврда сурункали юрак етишмовчили-
гининг келиб чиқиши: Ахборот хати. - Тошкент, 2009. – 0176.

Тиббиѐт фанлари номзоди илмий даражасига талабгор Ибрагимова Турсуной
Хабибуллаевна 14.00.06 – Кардиология иҳтисослиги бўйича «Артериал ги-


background image

24

пертензияни постменопаузал остеопорозли аѐлларда кечишининг ўзига хос-
лиги ва уни коррекция қилиш усуллари» мавзусидаги диссертациясининг

РЕЗЮМЕСИ

Таянч (энг муҳим) сўзлар:

артериал гипертензия, постменопаузал

остеопороз, дислипидемия, NO-тизими, суяк тўқимаси минерал зичлиги,
Валсартан, Ибандронат.

Тадқиқот объектлари:

Ёши 46,5 дан 65,2 гача бўлган постменапаузал

даврдаги 240 та аѐл олти ой давомида кузатилди.

Ишнинг мақсади:

Постменопаузал остеопорозли аѐлларда артериал ги-

пертензиянинг кечишини ўзига хослиги ва ушбу беморларни даволашда ўзи-
га хос ѐндашувни ишлаб чиқиш.

Тадқиқот усуллари:

Остеопороз хавф омилларини аниқлашнинг дақи-

қавий тести, АҚБни Коротков бўйича 3 маротаба ўлчаш, электрокардиогра-
фия, эхокардиография, қон зардобида липидлар таркибини ўрганиш, эндоте-
лий дисфункцияси маркѐрлари: азот оксид тизими: азот оксиди (NO), эндоте-
лиал NO-синтаза (eNOS), нитрит редуктаза (iNOS), пероксинитрит (ONOO)
фаоллигини аниқлаш, ультратовушли денситометрия ѐрдамида суяклар ми-
нерал зичлигини ўлчаш.

Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги:

Артериал гипертензияни

постменопаузал даврда учраш ҳолати, ҳамда шу билан биргаликда, постме-
нопаузал даврда ривожланадиган суяклардаги остеопорозни артериал гипер-
тензиянинг клиникаси ва кечишига таъсири биринчи бор ўрганилди. Юрак
гемодинамик кўрсаткичлари ҳолати суяк тўқимасининг йўқолиш даражасига
боғлиқ тарзда денситометрия маълумотларига асосланиб ўрганилди, чунки
ушбу ҳолат, нафақат постменопаузал остеопорознинг ривожланиши ва та-
раққий этишида, балки АГнинг келиб чиқишида ҳам муҳим роль ўйнайди.
Постменопаузал даврдаги аѐлларнинг остеопороз мавжудлигига кўра юрак
қон-томир тизимининг ҳолати комплекс баҳоланди, яъни, клиник-
инструментал ва лаборатор текширувлар асосида остеопорозли ва остеопо-
розсиз аѐлларнинг юрак қон-томир тизимининг ҳолати қиѐсий ўрганилди.
Корреляцион таҳлил натижаларига кўра, СТМЗнинг пасайиб бориши АҚБ-
нинг ортиши, кардиогемодинамик ўзгаришлар, дислипидемия, эндотелий фа-
олиятининг бузилиши ўртасида узвий боғлиқлик аниқланди ва ўз навбатида
олиб борилган комплекс даво натижасида СТМЗнинг ортиши АҚБнинг ту-
шиши, кардиогемодинамик ўзга-ришлар, қон липид таркиби ва эндотелий
фаолиятини ижобий томонга ўзга-риши билан намоѐн бўлди. Постменопау-
зал даврдаги аѐлларда АГнинг келиб чиқиши ва атеросклероз ривожланиши-
да суяк минерал зичлигининг пасайиши асосий омиллардан бири эканлиги
тасдиқланди.

Биринчи бор, постменопаузал даврдаги аѐлларда гипотензив дори воси-

талари гуруҳига кирувчи Валсартан ва суяк резорбциясини секинлаштирувчи
Ибандронатдан иборат комплекс давони қўллаш, нафақат артериал қон бо-
симни мақсадли даражагача етишида, балки кардиогемодинамик кўрсаткич-


background image

25

лар, қоннинг липид таркиби, эндотелий фаолияти ва суякларни минерал
зичлигини ошишига ижобий таъсири исботланди.

Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти.

Остеопороз

артериал гипертензияни келиб чиқишида асосий патогенетик омиллардан би-
ри эканлиги диссертацияда ўз тасдиқини топди.

Келтирилган маълумотлар, амалий шифокорларга постменопаузал

давридаги АГ билан оғриган аѐлларда, суяк минерал зичлиги камайишини ўз
вақтида ташҳислаш ва уни кечишини назорат қилиш, даволаш жараѐнида
препаратлар дозасини тўғри танлаш ва коррекциялаш имконини беради.
Комплекс (Валсартан + Ибандронат) давони қўллаш, постменопаузал даври-
даги АГ билан ҳасталанган остеопорозли аѐлларда юрак қон-томир касал-
ликлари асоратларини олдини олишда катта аҳамият касб этади.

Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги:

Тадқиқот

натижалари илмий мақолалар, тезислар, тиббий қўлланмалар, информацион
хатлар кўринишида чоп этилиб, турли илмий-амалий форумларда маъруза
сифатида баѐн қилинган ва расмийлаштирилган ва улар Тошкент Тиббиѐт
Академияси Биринчи клиникаси Кардиология ва Умумий терапия бўлим-
ларида, Тошкент шаҳри клиника ва оилавий поликлиникаларида даволаш
амалиѐтига шунингдек, Тошкент Тиббиѐт Академияси УАШ тайѐрлаш ички
касалликлар клиник аллергология курси билан кафедраси ва ТВМОИнинг
кардиология геронтология курси билан кафедраси ўқув жараѐнига жорий
этилган.

Қўлланиш соҳаси:

даволаш-профилактик муассасаларининг терапев-

тик, кардиологик ва функционал диагностика бўлимлари.

Р Е З Ю М Е

диссертации Ибрагимовой Т. Х. на тему «Артериал гипертензияни постмено-
паузал остеопорозли аѐлларда кечишининг ўзига хослиги ва уни коррекция
қилиш усуллари» на соискание ученой степени кандидата медицинских наук
по специальности 14.00.06 – Кардиология

Ключевые слова:

артериальная гипертензия, постменопаузальный

остеопороз, дислипидемия, NO-ситема, минеральная плотность костной тка-
нии, Валсартан, Ибандронат.

Объекты исследования:

240 женщин в постменопаузальном периоде в

возрасте от 46,5 до 65,2, которые наблюдались в течение 6 месяцев.

Цель работы:

Изучить особенности течения артериальной гипертензии

у женщин с постменопаузальным остеопорозом и разработать особенности
подходов к терапии этих больных.

Методы исследования:

минутный тест опросник определяющий факто-

ры риска остеопороза, трехкратное измерение артериального давления по ме-
тоду Короткова бўйича, электрокардиография, эхокардиография, изучение
липидного профиля крови, изучение состояния маркеров эндотелиальной
дисфункции: определение активности оксида азота (NO), эндотелиальная


background image

26

NO-синтаза (eNOS), нитрита редуктазы (iNOS), пероксинитрита (ONOO), из-
мерение минеральной плотности костной ткани с помощью ультразвукового
денситометра.

Полученные результаты и их новизна:

Впервые изучена частота

встречаемости артериальной гипертензии в постменопаузальном периоде, так
же влияние остеопороза на клинику и течение артериальной гипертензии у
женщин в постменопаузальном периоде. Изучены кардиогемодинамические
показатели и морфофункциональное состояние миокарда в зависимости от
степени потери костной ткани по данным остеоденситометрии, которая игра-
ет немаловажную роль в развитии и прогрессировании не только постмено-
паузального остеопороза, но и артериальной гипертензии. Проведена ком-
плексная оценка сердечно-сосудистой системы у женщин в постменопау-
зальном периоде в зависимости от наличия остеопороза. Впервые, на основа-
нии комплексного клинико-инструментального и лабораторного исследова-
ния изучено состояние сердечно-сосудистой системы у женщин с остеопоро-
зом в сравнительном аспекте с женщинами без остеопороза. По данным, по-
лученным в ходе корреляционного анализа, выявлена тесная связь между
снижением минеральной плотности костной ткани и повышением уровня АД,
изменением кардиогемодинамических показателей, дислипидемии и дис-
функции эндотелия. Повышение минеральной плотности костной ткани в ре-
зультате комплексной терапии сопровождалось снижением показателей АД,
так же положительной динамикой со стороны кардиогемодинамических по-
казателей, липидного спектра крови, эндотелиальной функции. Утверждено,
что снижение минеральной плотности костной ткани является одним из ос-
новных факторов риска возникновения артериальной гипертензии и атеро-
склероза у женщин в постменопаузальном периоде. Впервые доказана, эф-
фективность комплексной терапии включающей гипотензивного препарата
Валсартана и замедлящего костную резорбцию препарата Ибандроната не
только в достижении целевого уровня АД и повышении минеральной плот-
ности костной ткани, но так же улучшении кардиогемодинамических показа-
телей, эндотелиальной функции а так же, липидного профиля крови у жен-
щин в постменопаузальном периоде.

Практическая значимость:

В диссертации подтвердилось, что в осте-

опороз является одним из основных факторов риска развитии артериальной
гипертензии.

Представленные данные, дают возможность практическим врачам свое-

временно выявить и контролировать течение АГ у женщин в климактерии с
явлениями остеопороза и грамотно корректировать терапию в процессе лече-
ния. Применение комбинированной терапии (Валсартан + Ибандронат) поз-
волит значительно уменьшить контингент женщин, нуждающихся в коррек-
ции артериальной гипертензии с явлениями постменопаузального остеопоро-
за в целях профилактики сердечно – сосудистых осложнений.


background image

27

Степень внедрения и экономическая эффективность:

Результаты ис-

следования и практические рекомендации оформлены в виде 4 информаци-
онных письма, 1 методического пособия и внедрены в практику отделений
Кардиологии и Общей терапии Первой клиники Ташкентской медицинской
академии, лечебную практику клиник и семейных поликлиник г. Ташкента.
Полученные результаты так же используются в учебном процессе на кафедре
Внутренних болезней по подготовке ВОП и клинической аллергологии Таш-
кентской Медицинской Академии и кафедре Кардиологии с курсом гериат-
рии и геронтологии ТашИУВ.

Область применения:

отделения терапии, кардиологии, функциональ-

ной диагностики лечебно-профилактических учереждений.


Библиографические ссылки

Ибрагимова Т. X. Артериальная гипертензия у женщин с явлениями постменопаузального остеопороза // «Врач-Аспирант» илмий-амалий журчали. Воронеж (Россия), 2010. № 6.2 (43). - С. 296-300.

Ибрагимова Т. X., Тулабаева Г. М., Маманазарова Д. М., Умирзаков И., Рахимова И. И. Постменопаузал остеопорозли аёлларда артериал гипер-тензияни кечиши // Проблемы биологии и медицины. - Самарканд, 2010. - № 3 (62). - С. 74-78.

Ибрагимова Т. X., Тулабаева Г. М. Постменопаузал давридаги аёлларда артериал гипертензияни учраш даражаси ва кечишини ўзига ҳослиги // Ўзбекистон Кардиологияси журнали. - Тошкент, 2011. - № 1-2 (20). - Б. 55-57.

Ибрагимова Т. X., Тулабаева Г. М. Посменопаузал даврдаги артериал гипертензияли аёлларнинг клиник гемодинамик кўрсаткичларини ўзига ҳос-лиги // Узбекистан Кардиологияси журнали. - Тошкент, 2011. - № 1-2 (20). -Б. 60-62.

Ибрагимова Т. X., Тулабаева Г. М. Артериальная гипертензия у женщин в постменопаузальном периоде и принципы терапии // Назарий ва клиник тиббиёт журнали. - Тошкент, 2011. № 2. - Б. 64-70.

Ибрагмова Т. X., Тулабаева Г. М., Нуритдинова Н. Б., Абдуллаев С. И., Дадабаева Н. А. Современные подходы диагностики и терапии постменопаузального остеопороза в деятельности врача общей практики: Методик қўлланма. - Тошкент, 2010. - Б. 32.

Ибрагимова Т. X., Тулабаева Г. М_, Умирзаков И. Эффективность Вальсартана у женщин артериальной гипертензией с постменопаузальным остеопорозом // Гериатрик кардиология ва юракни ноинвазив визуализацияси XVI илмий-амалий конференция билан биргаликда «Актуальные вопросы кардиологии». Тез.докл. - Тюмень, 2009. - Б. 101-103.

Ибрагимова Т. X., Тулабаева Г. М., Мирзахмедова Н. А. Постменопаузал даврдаги артериал гипертензия ва остеопорозни даволашнинг ўзига ҳослиги // “Ички касалликларни профилактика, диагностика, даволаш ва реабилитация борасида эришилган ютуклар ва келажак” илмий-амалий конференция. Тез.докл. - Тошкент, 2009. - Б. 113-114.

Ибрагимова Т. X., Сарварова Г. У., Юлдашкулова Ф. М., Омаров X. Б. Эффективность бисфосфонатов в терапии постменопаузального остеопороза // Аспирантлар, изланувчилар ва резидентлар илмий-амалий конферен-цияси. Тез. докл. - Ташкент, 2010. - Б. 47-48

Ибрагимова Т. X., Тулабаева Г. М., Маманазарова Д. М., Зубайдул-лаева М. Т. Подходы к выявлению факторов риска постменопаузального остеопороза в условиях первичного звена здравоохранения // Республика микёсидаги конференция: «Развитие первичного звена здравоохранения Узбекистана за 10 лет». Тез.докл. - Тошкент. 2010. - Б. 57.

Тулабаева Г. М_, Атаханова Л. Э., Турсунов Д. Ш_, Ибрагимова Т. X., Сагатова X. М., Толипова Ю. Ш. Эффективность Ирбесартана в терапии артериальной гипертензии у женщин в постменопаузальном периоде // Международный конгресс «Кардиология на перекрестке наук» совместно с V Международным симпозиумом по эхокардиографии и сосудистому ультразвуку, XVII ежегодной научно-практической конференцией «Актуальные вопросы кардиологии». Тез.докл. - Тюмень, 2010. - Б. 316.

Тулабаева Г. М., Рахимова И. И., Зубайдуллаева М. Т. Применение Диована у женщин с артериальной гипертензией в постменопаузальном периоде И V Ҳалқаро кардиологлар съезди. Тез.докл. - Тошкент, 2010. - Б. 194.

Ибрагимова Т. X., Тулабаева Г. М., Маманазарова Д. М. Взаимосвязь постменопаузального остеопороза с кардиоваскулярной патологией // II международный конгресс «кардиология на перекрестке наук» совместно с VI между- народ ным симпозиумом по эхокардиографии и сосудистому ультразвуку XVIII ежегодной научно-практической конференцией «Актуальные вопросы кардиологии». Тез.докл. - Тюмень, 2010. - Б. 146.

Ибрагимова Т. X., Тулабаева Г. М_, Маманазарова Д. К., Атаханова Л. Э., Рахимова И. И., Турсунов Д. Ш. Климактерии даврдаги аёлларда артериал гипертензиянинг патогенези: Ахборот хати. - Тошкент, 2009. - 0177.

Тулабаева Г. М., Атаханова Л. Э., Умирзаков Н., Файзиев К. А., Ибрагимова Т. X. Менопаузадан сўнгги даврда сурункали юрак етишмовчили-гининг келиб чиқиши: Ахборот хати. - Тошкент, 2009. - 0176.