1
ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС
ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ
ҚОРАҚАЛПОҚ ДАВЛАТ УНИВЕРСИТЕТИ
Қўлѐзма ҳуқуқида
УДК: 494.3+412.4
НАЖИМОВА Раушан Шамшетдиновна
ҚОРАҚАЛПОҚ ТИЛИДА ОЛМОШЛАРНИНГ СЕМАНТИКАСИ ВА
УСЛУБИЙ ҚЎЛЛАНИЛИШИ
10.02.02-Туркий тиллар (қорақалпоқ тили)
Филология фанлари номзоди илмий даражасини
олиш учун тақдим этилган диссертация
А В Т О Р Е Ф Е Р А Т И
Нукус-2011
2
Иш Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Қорақалпоғистон
бўлими Н.Давқараев номидаги тил ва адабиѐт институтининг қорақалпоқ
тили бўлимида бажарилган.
Илмий раҳбар:
филология фанлари доктори, академик
Ҳамидов
Ҳуснитдин
Расмий оппонентлар
филология фанлари доктори, профессор
Қудайбергенов Мамбеткерим
филология фанлари номзоди, доцент
Сайимбетов Орақбай
Етакчи ташкилот:
Урганч давлат университети
Ҳимоя Қорақалпоқ давлат университети ҳузуридаги филология
фанлари доктори илмий даражасини олиш учун ѐзилган диссертацияларни
ҳимоя қилиш бўйича Д.067.10.01 рақамли Ихтисослашган кенгашнинг
2011 йил ___________ ойининг ___куни соат______ да ўтадиган мажлисида
бўлади. Манзил: 230100, Нукус шаҳри, акад. Ч.Абдиров кўчаси, 1.
Диссертация билан Қорақалпоқ давлат университетининг асосий
кутубхонасида танишиш мумкин.
Автореферат 2011 йил «___»__________ да тарқатилди.
Ихтисослашган кенгаш илмий котиби,
филология фанлари номзоди
Қ.Пахратдинов
3
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ УМУМИЙ ТАВСИФИ
Мавзунинг долзарблиги.
Ҳар бир миллат маданияти ва маънавий
дунѐси она тилида ўз ифодасини топади. Дарҳақиқат, Президентимиз
И.А.Каримовнинг тўғри таъкидлаганидек: «Биз аждодлардан авлодларга ўтиб
келаѐтган бебаҳо бойликнинг меросхўрлари сифатида она тилимизни авайлаб
асрашимиз, уни бойитиш, нуфузини яна да орттириш устида доим
ишлашимиз зарур»
1
. Кўринадики, юртбошимиз тилшунослар олдига она
тилини янада чуқурроқ ўрганиш вазифасини қўймоқда. Қорақалпоқ адабий
тилининг ривожланиб ва бойиб боришида янги сўзларнинг ўзлашиши билан
бирга, мавжуд тил бирликларининг услубий қўлланилишининг кенгайиши
ҳам муҳим роль ўйнайди. Қорақалпоқ тилидаги сўз туркумлари орасида
олмошлар ўзига хос хусусиятларга эга. Олмошлар семантик жиҳатдан якка
қўлланилганда абстракт маъно ифодалайдиган сўзлар гуруҳига киради. Улар
матн ва оғзаки нутқ услубида конкрет маънога эга бўлади. Морфологик
жиҳатдан қайси сўз туркумининг ўрнида қўлланилса, шу сўз туркумига хос
қўшимчаларни олади. Субстантив олмошлар келишик ва кўплик шаклларни
қабул қилади, атрибутив олмошлар субстантивлашганда сўз ясовчи ва сўз
ўзгартувчи қўшимчаларни қабул қилади. Синтактик жиҳатдан олмошлар
гапнинг бош бўлаклари, иккинчи даражали бўлаклари, кириш ва ундалма
вазифасида ишлатилади. Улар тилнинг тарихий тараққиѐти давомида
маъноси, товуш таркиби, морфемик тузилиши жиҳатидан бир қанча
ўзгаришларга учраган. Улардаги ўзгаришлар халқимизнинг яшаш шароити,
тарихий тараққиѐти асосида юз берган. Олмошларни ўрганишнинг яна бир
аҳамиятли томони шундаки, уларнинг аксарияти энг қадимги сўзлар бўлиши
билан бирга от, сифат, сон, равиш, баъзан феъллар ўрнида алмашиниб
қўлланиладиган тараққий қилишда давом этаѐтган сўз туркумидир. Негадир
олмошларнинг бу хусусиятига қорақалпоқ тилшунослигида эътибор
қаратилмай келмоқда. Олмошларни семантик-стилистик йўналишда ўрганиш
улардаги эмоционал-экспрессивликни аниқлаш имкониятини беради.
Умуман ҳозирги қорақалпоқ адабий тилидаги олмошларни бадиий асарлар,
оммавий мақолалар, илмий ишлар, расмий иш қоғозлари ва оғзаки сўзлашув
тилидан олинган материаллар орқали ўрганиш ушбу мавзунинг
долзарблигини кўрсатади.
Муаммонинг ўрганилганлик даражаси.
Диссертацион ишда умумий
тилшунослик,
туркийшунослик
ва
қорақалпоқ
тилшунослигида
олмошларнинг маъно турлари, функционал-услубий хусусиятларини
ўрганишга бағишланган илмий ишлар таҳлил қилинган. Рус тилшунослигида
1
Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. –Тошкент.: Маънавият, 2008. –Б.87.
4
олмошлар,
чуқур
ва
атрофлича
ўрганилган.
1
Түркийшуносликда
М.И.Исламов, И.Суяров, Б.Юсупов, М.Ҳамроевларнинг ишлари олмошларни
ўрганишга қўшилган катта ҳиссадир.
2
Шунингдек, туркий тилларда сўз туркумлари стилистикаси бўйича
қатор ишлар қилинган.
3
Қорақалпоқ тилидаги олмошларнинг семантикаси ва услубий
қўлланилиши шу кунгача махсус монографик тадқиқотлар даражасида
ўрганилмаган, унинг баъзи жиҳатлари Н.А.Баскаков, Д.С.Насиров,
Ҳ.Ҳамидов,
Е.Даўенов,
М.Даўлетов,
А.Даўлетов,
А.Бекбергенов,
М.Қудайбергенов ва бошқа олимларнинг олий ўқув юртлари учун ѐзилган
дарсликлари, ўқув қўлланмалари ва академ грамматикаларда ўрганилган.
Улар ўз тадқиқотларида қорақалпоқ тилида олмошларни ўрганишнинг
асосларини яратиб берганлар. Қорақалпоқ тили олмошлари М.Шалекенова,
Б.Убайдуллаевлар ишларида тадқиқ этилган.
4
М.Шалекенова ишида XX
асрнинг
60-йиллари
материаллари
асосида
қорақалпоқ
тилидаги
олмошларнинг маъновий гуруҳларига умумий тавсифлар берилган.
Б.Убайдуллаев қорақалпоқ мумтоз адабиѐти намуналари тилидаги
олмошларни тадқиқ қилган. Кўрсатилган илмий ишларда олмошларга
назарий тавсифлар берилган, уларнинг семантик гуруҳлари белгиланган.
1
Высоцкая И.В.Морфологический статус и синтаксическая функции слова «НИЧEГO»: Автореф. дисс.
…канд. фил. наук. –М. 1993., Петрова Н.А. Личные местоимения в коммуникативном аспекте: Автореф.
дисс. …канд. фил. наук. –М. 1995., Чжан Сяомин. Функционирование местоимений в современной русской
устной научной речи: Автореф. дисс. …канд. фил. наук. –М. 1997., Хон Чжун Хюн. Текстовые функции
неопределенных местоимений в современном русском языке: Автореф. дисс. …канд. фил. наук. –М. 1998.,
Руднева Н.И. Статус вопросительных местоимений на материалах драматической произведений
А.Вампилова: Автореф. дисс…. канд. фил. наук. –М. 1998., Сутырина Ю.А.Атрибутивная валентность
кванторных местоименных существительных: Автореф. дисс. …канд. фил. наук. –М. 1999., Мазова З.Ч.
Сопоставительно-типологический анализ местоимений в русском и кабардино – балкарском языках:
Автореф. дисс. …канд. фил. наук. –М. 2000., Сафонова С.С. Местоименно – союзные предложения с
семантикой интенсивности в языке современной прессы: Автореф. дисс. …канд. фил. наук. –М. 2002.,
Селюнина О.А. Служебный комлекс ТАКОЙ – ТАК: Грамматическая характеристика: Автореф. дисс.
…канд. фил. наук. –М. 2004., Федорова Е.М. Омокомплекс «так» и его функции в современном русском
языке: Автореф. дисс. …канд. фил. наук. –М. 2004., Калмыкова Т.С. Местоимения в деловом языке втором
половины XVIII века: семантика, грамматика, функционирование: Автореф. дисс. …канд. фил. наук. –М.
2004., Горшкова Л.А. Семантика и функции неопределенных местоимений в прозе Б.И.Зайцева: Автореф.
дисс. …канд. фил. наук. –М. 2005., Урунова Р.Д. Русские местоимения в функциональном аспекте:
синхронно – диахронический анализ: Автореф. дисс. …канд. фил. наук. –М. 2007.
2
Исламов М.И. Местоимение в диалектах и говорах азербайжанского языка. Автореф. дисс...канд. фил.
наук. –Баку, 1973; Суяров И. Местоимение в современном узбекском литературном языке. –Автореф.
дисс… канд.фил. наук. –Самарканд, 1965; Юсупов Б. Местоимения в староузбекском литературном языке.:
Автореф. дисс… канд.фил. наук. –Ташкент, 1988; Хамроев М. Ҳозирги ўзбек тилидаги кўрсатиш
олмошларининг функционал – семантик хусусиятлари.: Автореф. дисс…. канд. фил. наук. –Тошкент, 1996.
3
Мусабекова Ф.М. Стилистика имен существительных в современном казахском языке.: Автореф. дисс. д-
ра. филол. наук. –Алма-Ата, 1974; Кунгуров Д. Стилистика имени существительного в узбекском языке.:
Автореф. дисс … д-ра филол. наук. –Ташкент, 1983; Мукаррамова М. Ҳозирги ўзбек адабий тилининг илмий
стили.: Автореф. дисс …д-ра филол. наук. –Ташкент, 1984; Садикова М.С. Стилистика глагола в
современном узбекском языке.: Автореф. дисс … д-ра филол. наук. –Ташкент, 1991, –48 с.
4
Шалекенова М.Н. Местоимения в современном каракалпакском языке: Автореф. дисс. …канд. фил. наук. –
Алма-Ата. 1970; Убайдуллаев Б. XIX аср қорақалпоқ мумтоз шойрлари асарлари тилидаги олмошларнинг
лексик – грамматик хусусиятлари: Автореф. дисс. …канд. фил. наук. –Нукус. 2006.
5
Ушбу ишда қорақалпоқ тилшунослигида илк бор олмошлар семантикаси ва
уларнинг услубий қўлланилиши монографик асосда ўрганилмоқда.
Диссертация ишининг илмий – тадқиқот ишлари режалари билан
боғлиқлиги.
Тадқиқот мавзуси Ўзбекистон Республикаси Фанлар
Академияси Қорақалпоғистон бўлими Н.Давқараев номидаги Тил ва адабиѐт
институтининг қорақалпоқ тили бўлими илмий-тадқиқот режасига
киритилган. Ушбу мавзу Н.Давқараев номидаги Тил ва адабиѐт
институтининг 2008 йил 20 февральдаги илмий кенгаши йиғилишида
муҳокама этилиб (2-рақамли баѐннома) тасдиқланган.
Тадқиқот мақсади.
Тадқиқот ишининг асосий мақсади қорақалпоқ
тилидаги олмошларнинг семантик гуруҳлари ва уларнинг қўлланилиши
хусусиятларини ўрганиш, бошқа сўз туркумларининг олмош вазифасида
қўлланилишини таҳлил қилиш, олмошлардан бошқа сўз туркумига оид
сўзларнинг ясалишини кўрсатиш, уларнинг синтактик вазифасини белгилаш
ва бадиий асарларда олмошларнинг услубий фигуралар сифатида
қўлланишини таҳлил қилишдан иборат.
Тадқиқот вазифалари.
Диссертация олдига қўйилган мақсадлардан
келиб чиқиб, қўйидаги вазифалар белгиланган:
- тилшуносликда олмошларнинг ўрганилиши тарихига назар қилиш;
ойдинлаштириш;
- сўз туркумлари, хусусан олмошлар услуби бўйича амалга оширилган
тадқиқотларни ўрганиш;
- қорақалпоқ тилида олмошларнинг маъно турлари ва уларнинг
услубий хусусиятларини таҳлил қилиш;
- бошқа сўз туркумларининг олмошларга ўтиши қонуниятларини
белгилаш;
- олмошлардан бошқа сўз туркумларига оид сўзларнинг ясалиши
имкониятларини аниқлаш;
- қорақалпоқ тилидаги олмошларнинг синтактик вазифаларини таҳлил
қилиш;
-
олмошларнинг услубий фигуралар сифатида қўлланилишин
белгилаш.
Тадқиқот объекти ва предмети.
Қорақалпоқ тилидаги олмошлар ва
уларнинг услубий қўлланилиши тадқиқотнинг объектини ташкил этади.
Тадқиқотнинг предмети И.Юсупов, Т.Қайипбергенов, Ш.Сейтов ва бошқа
ѐзувчи, шоирлар асарлари, шунингдек, маҳаллий матбуот материаллари,
сўзлашув тили материалларидир. Материаллар синхрон асосда ўрганилган.
Бой материаллар воситасида қорақалпоқ тилидаги олмошларнинг маъно
хусусиятлари,
функционал-услубий
қўлланилиши
хусусиятлари,
олмошларнинг сўзлашув тилида ва ѐзма услублардаги кенг имкониятлари
аниқланган.
Тадқиқот методлари.
Мавзуни ўрганиш давомида Президентимиз
И.А.Каримовнинг асарлари ва нутқларидаги миллий қадриятларимиз,
6
маданий меросимизни қайта тиклаш, она тилимизни чуқур ўрганиш ва
мамлакатимизда мустақилликни мустаҳкамлаш йўлида улардан фойдаланиш,
миллий мафкурани ривожлантириш бўйича билдирган фикрлари ишнинг
методологик асоси бўлиб хизмат қилади. Диссертация мавзусига тегишли
В.В.Виноградов, А.Н.Гвоздев, И.И.Ефимова, Д.Э.Розенталь, И.Б.Голуб,
Г.Я.Солганик, Р.Кўнгуров, М.Мукаррамова, Ф.М.Мусабеков, М.Садикова,
С.Каримов, Е.Бердимуратов А.Бекбергенов кабиларнинг илмий ишлари
тадқиқот иши учун назарий асос бўлди. Тадқиқот олиб боришда илмий
билишнинг тизимли, мантиқий (анализ, синтез), қиѐсий – тарихий, тавсифий,
материалларни таҳлилий ўрганиб чиқиш каби методларидан фойдаланилган.
Тадқиқотнинг илмий фаразини
биринчидан
, қорақалпоқ тилидаги
олмошларнинг китобий ва оғзаки сўзлашув услубларида услубий маънолар
ифодачиси сифатида юзага чиқиши;
иккинчидан
, уларнинг бошқа сўз
туркумларидан ҳам ясалиши, адабий тилдаги олмошлар билан сўзлашув
тилидаги олмошларнинг ўзига хос белгиларига эга эканлиги;
учинчидан
,
матнда олмошларнинг гап бўлаклари сифатида қўлланилиши, ҳар бир
функционал услубда ўзига хос услубий бўѐқдорликка эга бўлиши, услубий
фигуралар сифатида қўлланиши ташкил қилади.
Ҳимояга олиб чиқилаѐтган асосий ҳолатлар.
1. Ҳозирги қорақалпоқ адабий тилидаги олмошлар ва уларнинг
семантикасига аниқлик киритилади. Олмошларнинг вазифавий, функционал
– услубий роли тобора ошиб бораѐтганлиги асосланди. 2. Бошқа сўз
туркумларининг олмошга кўчиш (прономинализация) ҳодисаси аниқланди,
улар бадиий адабиѐтдан олинган мисоллар билан асосланди. 3. Олмошлардан
бошқа сўз туркумларига оид сўзларнинг ясалиши таҳлил қилинди.
4. Олмошларнинг синтактик вазифаси кенг ўрганилди ва уларнинг гап
бўлаклари бўлиб келишидан ташқари изоҳловчи, кириш сўз, ундалма
вазифаларида қўлланилиши ҳам аниқланди. 5. Бадиий асарларда
олмошларнинг услубий фигуралар сифатида ишлатилиши асосланди.
Илмий янгилиги.
Қорақалпоқ тилшунослигида олмошларнинг
услубий қўлланилиши махсус монографик планда ҳанузгача ўрганилмаган.
Мазкур тадқиқот бу соҳадаги дастлабки ишдир. Ишда қорақалпоқ тилидаги
олмошларнинг семантик гуруҳлари аниқланади ва уларнинг хусусиятлари
талқин қилинади. Сўз бирикмалари таркибида қўлланилган олмошларнинг
нозик маъно оттенкалари ўрганилган, олмошлар ва бошқа сўз туркумлари
масаласи, бошқа сўз туркумларининг олмошга кўчиши, олмошлардан бошқа
сўз туркумларига оид сўзларнинг ясалиши аниқланган. Шунингдек,
олмошларнинг синтактик вазифаси ва функционал-услубий қўлланилиши
ѐритилган.
Тадқиқот натижаларининг назарий ва амалий аҳамияти.
Сўз
туркумларини стилистик аспектда ўрганиш муҳим илмий-назарий ва амалий
аҳамиятга эга. Тадқиқот натижасида олинган хулосалар қорақалпоқ тилининг
грамматик стилистикасини яратиш, келажакда ушбу соҳада янги тадқиқотлар
7
олиб боришга асос бўлади. Диссертациянинг асосий натижалари ва
материалларидан
Давлат
таълим
стандартларига
мувофиқ
Қорақалпоғистондаги олий таълим муассасалари филология факультетлари
талабалари,
магистратуранинг
«Лингвистика»
мутахассислиги
магистрантлари учун нутқ маданияти, услубшунослик, сўз туркумлари
услубияти фанларидан махсус курслар ўқитишда, стилистика бўйича
дарсликлар, ўқув қўлланмалари тайѐрлашда фойдаланиш мумкин.
Натижаларининг жорий қилиниши.
Тадқиқот натижалари «ЎзФА
Қорақалпоғистон бўлими ахборотномаси», Қозоғистон Республикаси Чўқон
Валиханов номидаги Кўкчатов давлат университетининг «Олтойшунослик ва
туркология» журналларида чоп мақолаларда ўз аксини топган. Бундан
ташқари муаллиф диссертация материаллари юзасидан халқора, республика
ва университет миқѐсида ўтказилган илмий-назарий ва илмий-амалий
анжуманларда (2007, 2008, 2009, 2010) ўз маърузалари билан қатнашган.
Ишнинг синовдан ўтиши (апробацияси).
Диссертация Н.Давқараев
номидаги тил ва адабиѐт институтининг қорақалпоқ тили бўлими мажлисида
муҳокама қилиниб, ҳимояга тавсия қилинган (2010 йил 24 ноябрьдаги 11
сонли баеннома). Бердақ номидаги Қорақалпоқ давлат университети
ҳузуридаги Д.067.10.01 рақамли Ихтисослашган кенгаш қошидаги илмий
семинарда (2011 йил, 7 сентябрь, 5 сонли баѐннома) муҳокама қилиниб,
тугалланган илмий тадқиқот сифатида ҳимояга тавсия қилинган.
Натижаларнинг эълон қилинганлиги.
Тадқиқот мавзуси бўйича жами 5 мақола, 3 тезис эълон қилинган. Шу
жумладан илмий журналларда 5 мақола чоп этилган.
Ишнинг тузилиши ва ҳажми.
Диссертация кириш, уч боб, хулосадан
иборат. Иш охирида фойдаланилган адабиѐтлар рўйхати, шартли
қисқартмалар берилган. Ишнинг умумий ҳажми 140 бет. Диссертация
қорақалпоқ тилида ѐзилган.
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ
Диссертациянинг
«Кириш»
қисмида мавзунинг долзарблиги,
муаммонинг ўрганилганлик даражаси, ишнинг илмий-тадқиқот режалари
билан боғлиқлиги, ҳимояга олиб чиқилаѐтган асосий ҳолатлар, тадқиқотнинг
мақсади, вазифалари, илмий янгилиги, таҳлил тамойиллари, унинг назарий ва
амалий аҳамияти, ишнинг синовдан ўтиши каби масалалар мухтасар
ѐритилган.
Ишнинг биринчи боби
«Қорақалпоқ тилидаги олмошларнинг
семантикаси ва уларнинг қўлланилиши»
деб номланади.
Кишилик
олмошлари
бадиий адабиѐт ва оғзаки сўзлашув услубларида эмоционал-
8
экспрессив оттенкаларининг турли-туманлиги, бойлиги билан ажралиб
туради
1
. Кишилик олмошларига:
мен, сен, ол, биз, сиз, олар
олмошлари
киради. Кўпчилик туркийшунослар фикрлари бўйича,
мен, сен
олмошлари
таркибида
-н
элементи эгалик категориясининг қадимий кўриниши,
биз, сиз
,
олмошларидаги
-з
элементи эса қадимги кўплик шакли деб тахлил қилинади.
2
Қорақалпоқ
тилида
кишилик
олмошларнинг
қуйидаги
услубий
хусусиятларини кўрсатиш мумкин:
Мен
олмоши бирлик сонда якка шахсга
нисбатан қўлланилади ва кўплик шакли
-лер
аффиксини қабул қила олмайди:
-Тилекке қарсы
мен
әкемниң жолынан жүрмедим, -деди әңгимесин үдетип
(Т.Қ.).
Мен
олмоши от вазифасида келганда келишиклар билан турланади.
Масалан: Мурат шайыққа «бул
меннен
марапат күтти» деген ой келип,
ҳәзирги қәдемлери дурыслы қәдем болып шығып атырғанын мақтады (Т.Қ.).
Бадиий асарларда мен олмоши сўзловчини билдириши билан бирга, услубий
жиҳатдан ўзини таъкидлаш, баландпарвозлик, жамиятдаги ўрнини бўрттириб
кўрсатиш маъноларида қўлланилади:
Мен
болмасам теңге қайда?! -Тең бӛл,
-деди Айдос баба (Б.).
Мен
олмоши
сен
олмоши билан навбатлашиб,
антисемантик қўшма гапни ҳосил қилади:
Мен
кӛзсиз гүбелек,
сен
жарық
шамсаң (И.Ю.).
Мен
олмоши кесим олдида келиб, логик урғу олади ва
маънони кучайтиради: Сизлер ҳәм оқың ақыры! Қашанғы ҳәмме ушын
мен
оқый беремен!-деп доҳ урыпта қойды (Ш.С.). Бадиий ва илмий услубда
биринчи шахс бирлик ва кўплик сондаги
мен
ва
биз
олмошлари яширин
ҳолда келади. Бундай ҳолда диққат сўзловчига эмас, балки ҳаракатга
қаратилган бўлади: (
мен
) Сизиң
хатыңызға жуўап жазбақтаман (К.М.).
Айтылғанларды (
биз
) мысаллар менен дәлиллеймиз (Илмий услуб).
Мен
олмоши ўрнида
биз
олмошининг қўлланилиши услубларда ҳар хил
мақсадларда бўлади: а) «хушомадгўйлик», «камтаринликни» билдириш
мақсадида: Сизге мақул түссе
бизге
де мақул, - деди ол (Т.Қ.);
б) «манманлик», «менсимаслик» маъносида:
Биз
сизден ислейсизбе, жоқпа,
сорамаймыз, кӛрип турсыз ғой, сорапта турған жоқпыз, тапсырма беремиз
орынлаўыңыз шәрт (Ш.С.). в) «мақтаниш» маъносида: - Анаў
бизиң
қарындас, лағаныңнан журдай етемен, айтсам болды!.. (Ш.С.).
Бизлер
олмоши
ақ
юкламаси билан бирикиб, кучайтириш маъносини билдиради: -
Егер, жол басласаң
бизлер-ақ
еремиз (Т.Қ.). Кишилик олмошларига
қарашлилик қўшимчаси қўшилади ва ўзига тегишлиликни билдиради:
«Пәрман
меники
» (Т.Қ.). Жеңис
оларники
(Т.Қ.).
Сен
олмошининг кўпликни
билдирувчи
сенлер
шакли ҳам қўлланади, у сўзлашув услубига хос бўлиб,
қўполлик оттенкаси бор:
Сенлерге
исениўге болмайды (Т.Қ.).
Сен
олмоши
матнда феъл сўз бирикмасида қўлланиб севинч, ҳайратланиш маъноларини
билдиради: - Бул не деген дәбдебе болмаса. Еки атлы милицияның еки
жағында қақшыйыўын
қара сен
! Сўзлашув услубида
сен
олмоши қаратқич
келишиги қўшимчасини олганда субъектив баҳо кучайтирилади: Қандай
1
Гвоздев А.Н. Очерки по стилистике русского языка. –М. 1958. –С. 87.
2
Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. –М-Л. 1951. –С. 52.
9
большевиклик ҳуждан болады бунда, журттың балалары ат шоқай жейди, бул
бийдай нан жесин, солайма, әй,
бетиң
қурысын сениң!
(Ш.С.).
Сиз
олмоши
II шахсга нисбатан ҳурмат маъносини билдиради: Генжемурат бий
сизди
жолға жарамас деп едим, қалайсыз? (Т.Қ.). Поэтик асарларда баѐн
қилинаѐтган мазмунга, тарихий шахсларга нисбатан
сиз
олмоши
қўлланганда, тантанаворлик, кўтаринкилик маънолари ифодаланади:
Сиз
жасайсыз Әмиў жағаларында, Ҳәр күн шығыстан атқан таң менен (И.Ю.).
Бадиий асарларда
сиз
олмошининг такрор қўлланиши субъектив баҳони
кучайтиради: Федотовтың, тағы анаў ӛлген агроном орыстың, басқалардың
ҳақ қанына
сиз
қалғансыз
сиз
, билдиңиз бе,
сизз!
- деп қалшылдап барып
телефонға жармасты (Ш.С.).
Ол
олмошининг қўлланилиши доираси
мен
ва
сен
олмошига нисбатан кенг:
Ол
ябылардан, Мурат шайықлардан
қәўипленетуғын еди (Т.Қ.). Сўзлашув тилида
ол
олмошининг чиқиш
келишигидаги шакли «одан» шаклида қўлланилади: Ис жүзинде кӛрсет ӛрнек
оданда
(И.Ю.). И.Юсупов эски тилдаги «аны» формасини услубий
мақсадларда қўллаган: Мустақыллық ғәрезсизлик дәўраны, Алла несип
қылды бизлерге
аны
.
Ол
олмошини контекстда услубий хато қўлланиш, кўп
ишлатиш унинг таъсирини камайтиради:
Ол
да солай болды. Ақыры
ол
да
солай болды. Ӛйткени, Дананың шыдап – шыдап болғаны да сол еди ҳәм
ол
ақыры солай бир бурқ етип те тынды (Е.Ӛ.).
Кўрсатиш олмошлари
аслида
бу,шу,у
сўзларидан иборат бўлган. Уларнинг бошқа шакллари ўша уч сўз
иштирокида ҳосил бўлган.
1
Қорақалпоқ тилида кўрсатиш олмошлари
қуйидаги маъноларни билдиради: а)
Бул, мына, мынаў
,
усы
олмошлари
сўзловчи билан тингловчига яқин бўлган нарса ва ҳодисаларни билдириш
учун қўлланилади:
Бул
сапар елшилер Оренбургтан қайтпай, аты әпсана
Маманбий кирген уллы орыс патшалығының сарайына кирип сӛйлести
(Т.Қ.). б)
Ана, анаў
олмошлари ҳар икки шахсга узоқ бўлган нарса ва
ҳодисаларни кўрсатиш учун қўлланади:
Анаў
не шыбықлар, жаным?- деди
сырттан ҳәзир кирген адамға (Т.Қ.). в)
Ол, сол
олмошлари анча олисдаги
нарса ва ҳодисаларни кўрсатиш учун қўлланади:
Ол
ўақытта халықтың санын
мың – мыңлар менен есаплап шығыў мүмкин емес еди (Т.Қ.).
Бул, ол, сол
олмошларига кўплик қўшимчаси қўшилганда ўзақдаги -л товуши тушиб
қолади. Эгалик қўшимчаларини эса
анаў, мынаў, бул
олмошларигина ола
олади:
анаўым, мынаўым,
ва ҳ.
Ол
олмоши истиқболдаги нарса ва ҳодисани
кўрсатиш учун хизмат қилади:
Ол
мақсетлериң ӛзиң ойлағандай иске аса
бермейди (Т.Қ.). Баъзи вақтлари
бул
олмоши масофани эмас, балки предмет
ѐки воқеа-ҳодисанинг аниқ содир бўлган вақтини кўрсатиш учун
қўлланилади:
Бул
олар ушын жүдә рәҳәтли күлки болды (Т.Қ.).
Ол, бул
олмошлари тушум келишигида қўлланганда умумлаштириш маъносини
беради: Шақан бирден шыға қойған жоқ,
оны-буны
бәнелеп, соң шықты
(Ш.С.). Бадиий асарлар ва сўзлашув тилида
бул
олмоши
бу
шаклида ҳам
1
Сравнительно – историческая грамматика тюркских языков. Морфология. –М. Наука, 1988, –С. 202.
10
қўлланади: Қунназар ақсақалды, шул арқалы аўылдың кеңес ҳүкиметин
қорладыңызлар, мен буны
бу
турысына қоймайман (Ш.С.).
Усы
олмоши
нарсаларни ажратиб кўрсатиш учун қўлланилади:
Усы
дуньяның таласы ада
болар ма екен, сирә! (Т.Қ.).
Усы
кўрсатиш олмоши илгаридан маълум бўлган
нарса ва ҳодисаларга ишора қилади: Әне кемпир, улың Алакӛзди атқан
усы
(Т.Қ.).
Сол
олмоши сўзлашувчига узоқ бўлган предметни кўрсатишга хизмат
қилади ва вазифасига кўра
ол
олмошига яқин:
Сол
емен болмағанда
анаўлардың мийлери лоқылдап кетер еди (Т.Қ.). Тарихий асарларда давр
колоритини бериш учун
шул, бу, шу
шакллари ҳам қўлланади:
Шул
сабабли
аҳид етемен (Т.Қ.). Ш.Сейтов «Халқабад» романида қаҳрамон характерини
индивидуаллаштириш учун мазкур олмошлардан фойдаланган:
-Шунша
ғәрежеттиң он батман сары яғы болады, гүбиге писилген,
шуны
умытмаң,
шуны
менен болар, - деди Қудайберген (Ш.С.).
Анаў, мынаў
кўрсатиш
олмошлари, асарларда турли услубий маъно билдириш учун қўлланади:
Бердикәрим қасындағының
анаў-мынаў
адам емеслигин аңғарды (Ш.С.). Бу
мисолдаги
анаў-мынаў
олмоши «у оддий киши эмас» маъносида келган.
Бадиий асарларда кўрсатиш маъносини кучайтиришга хизмат қилади: -Мен
мынаў
Орынбасар менен бир жыл емес, бир неше жыл излеп сергиздан
болдым қарақалпақты (Ш.С.).
Сўроқ-муносабат олмошлари.
Қорақалпоқ
тилидаги
ким
олмоши шахсни,
не
олмоши жонли ва жонсиз предметларни
билдиради.
Не
олмоши баъзан
ким
олмоши вазифасида қўлланилади.
-Нели
болдың? -Уллы болдым.
Ким
сўроқ олмошига
-дики//-ники
қўшимчалари
қўшилади: Деди: бул -Бердақтың жаңа дәўраны,
«Кимдики»
деп саўал берген
жерлерде (И.Ю.)
Не
олмоши баъзан атрибутив маънода ҳам ишлатилади:
Жалынлаған жаслық отың сӛнген жоқ,
Неме емсең
пенсионер ўағыңда
(И.Ю.)
Не
олмоши контекстда
қандай
олмошига синоним бўлиб келади:
Маған
не
арзың бар еди, хан? (Т.Қ.). //Маған
қандай
арзың бар еди, хан?
Не
олмошининг такрорий қўлланиши маънони кўчайтиради, умумлаштиради:
Не-не
заманлар ӛтти (Т.Қ.).
Не
олмошига
-ге
қўшимчаси қўшилиб,
не ушын
сўроқ олмошига синоним бўла олади: Бий ата, бизиң ел ең болмаса
неге
Хийўа дәрежесинде бола алмаған? -деди Айдос. Белги ҳақидаги сўроқни
билдириш учун
қандай, қашан, қайсы
олмошлари
қай
олмошига синоним
бўлиб келади: Дүньяның
қайсы
буршынан елши келсе, соның тилинде
дилмаш тутады деп еситкенмен (Т.Қ.). //Дуньяның
қай
бурышынан.
Қандай
олмоши ўрнида
нендей
олмоши қўлланилиши мумкин: Ал, енди сениң есиңде
қалған
нендей
жаңалық бар (Т.Қ.). //Ал, енди сениң есиңде қалған
қандай
жаңалық бар.
Қай
олмоши
ўақыт
сўзи билан бирга қўлланилиб, қачон сўроқ
олмошига синоним бўлади: -
Қашан
қайтасаң? //-
Қай ўақытта
қайтасаң?
(Т.Қ.).
Қашан
олмоши ўрнида доим ҳам
қай ўақытта, қай пайытта
бирикмалари қўлланавермайди, балки конкрет чегараланган вақтни
билдиргандагина шундай қўлланиши мумкин: Қайдан болса да, түнниң
қай
ўақыты
болса да Гүлзийба келеди, сырнығады, сырласады (Т.Қ.).
Қашан
олмоши миқдор маъносига нисбатан қўлланилади: Бийшара ырастан әбигер
11
тартқан, Бир басына
қанша
машақат артқан (И.Ю.).
Қандай? қай? қайсы?
қанша?
нешинши?
олмошлари
отлашгандагина
сўз
ўзгартирувчи
қўшимчаларни қабул қилади.
Қайсы
олмоши белгига,
қандай, қайерге,
қайерден
олмошлари ўринга нисбатан сўроқни билдиради: Сени излеген киси
қәйерден
табады? -деди (Т.Қ.).
Муносабат олмошлари.
Сўроқ олмошлари
баъзан сўроқ маъносидан ташқари грамматик муносабатни билдириш учун
ҳам қўлланилади. Эргашган қўшма гапларда бу олмошлар бош гапни эргаш
гапга боғловчи восита сифатида (дейксис) қўлланади. Уларда қиѐслаш
маъноси кучлироқ бўлади: Жигитшиликте ҳәр ким есирик нар болар,
Қайда
қыйқыў болса,
сонда
бар болар (И.Ю.).
Ўзлик олмоши.
Ўзлик олмоши
шахсни, нарсани ва ҳодисаларни ажратиб, таъкидлаб кўрсатиш учун хизмат
қилади: Складшы болып турған ўағында, бир ағары дән адам қуны болып
турған ашлықта бир қапшық дән менен
ӛзим
усладым ғой, бул Балтабайды!
(Ш.С.). Ўзлик олмоши кишилик олмошлари билан бирга қўллана, олади ва
бунда шахс олмошлари қаратқич келишигида келади. Кишилик олмошлари
бундай вазиятда ўзлик олмоши билан мослашув алоқасига киришади: Сол
ушында
ӛзи
, тәнҳә
ӛзи
қараўылларға ўәде берген (Т.Қ.). Бу мисолдаги
ӛзи
сўзида (
оның ӛзи
) III шахс қаратқич келишиги яширин шаклида қўлланган.
Баъзан ўзлик олмоши олдидаги кишилик олмоши қўлланмаслиги мумкин,
бунда таъкидлаш маъноси англашилади:
Ӛзим
барыўға қәстеленип атырман
(Т.Қ.). //Мен
ӛзим
барыўға қәстеленип атырман. Агар у кишилик олмошлари
билан қўлланилганда, фикр янада кучайтирилади, аниқлашади:
Сен ӛзиң
қатынлы болғанша ойлап тапқаның болмасын (Т.Қ.). Ўзлик олмоши такрорий
қўлланганда, фикр бўрттирилади: Балтабай деген бар, урыўы да жоқ буның,
ӛзи
туқымлыққа бир ӛзбек,
ӛзи
сырнайшы,
ӛзи
дәпши! (Ш.С.).
Жамлаш
олмошлари.
Жамлаш олмошларининг бадиий асарларда маълум бир услубий
маъно билдириб келади.
Бәрше, пүткил, гүллән
олмошлари китобий услубда,
бары, гүлли, тамамы, дуйым
-нейтрал услубда қўлланади. Олимларнинг
фикрича,
бар, бәри, барлық, бәрше
олмошлари
бар
ўзагидан,
пүткил
эса
пит
феълидан келиб чиққан
1
. Жамлаш олмошларининг услубий фарқлари бўлса
ҳам, аксарият ҳолларда улар синонимик характерга эга. Масалан:
Тамамы
қарақалпақ жыйылсын дедим (Т.Қ.). Бу гапни қуйидагича трансформация
қилиш мумкин:
Бәрше
қарақалпақ //
барлық
қарақалпақ //
ҳәмме
қарақалпақ
//
әҳли
қарақалпақ //
пүткил
қарақалпақ //
гүллән
қарақалпақ //
жәми
қарақалпақ каби.
Ҳәмме
олмоши боғланиб келган сўзининг миқдорини
билдиради:
Ҳәмме
жабылып Маманды шомдай қундақлады (бу ҳолатта
кўпчилик бир одамни, яъни Маманни) // Жабылып
ҳәмме
Маманды шомдай
қундақлады (Бу ҳолда бир неча Маманни).
Бәрше
олмоши ѐзма услубга хос:
Олардың бәршеси сендин садаға (Әжинияз).
Барлық, пүткил, тамамы, гүлли,
гүллән, әҳли
олмошлари доим ўзининг нейтрал маъноларида қўлланади:
Барлық
халықлардың да мәденияты, миллий дәстүрлери бар.
Пүткил
1
Сравнительно - историческое грамматика тюркских языков. Морфология. –М. Наука, 1998. –С.242
12
қарақалпақ халқы бирлести.
Белгилаш олмошлари.
Белгилаш олмошлари
шахс, предмет ѐки белгини бошқаларидан ажратиб кўрсатади:
Шадлық
пенен атсын
ҳәр бир
күниңиз (И.Ю.). Қўшма белгилаш олмошлари
ҳәр
сўзи
ѐрдамида ҳосил бўлади. Шуниси маълумки белгилаш олмошлари ўзаро
синонимик алоқага кириша олмайди:
Ҳәр ким
ўәдесине берк болсын,- деди
Әўез хожа (Т.Қ.).
Ҳәр қайсысында
қыйлы-қыйлы ойлар (Т.Қ.).
Ҳәр қандай
олмоши аниқловчи вазифасини бажаради:
Ҳәр қандай
шабыўыл жүйкемизди
қуртып баратыр (Т.Қ.). Бу олмошлар эгалик қўшимчасини қабул олмайди.
Гумон олмошлари.
Улар ноаниқлик ва гумон маъноларини
англатади.
1
Улар
вазифаси ва таркибига кўра ҳар ҳил: а)
Биреў, бир
сонлари ўз маъносини
йўқотиб, ноаниқлик маъносида келади:
Биреў
айтар: кеше туўылсам, Урыста
мәртлик етер едим деп. б)
әлле
сўзининг сўроқ олмошлари билан бирикиши
ноаниқлик маъносини англатувчи гумон олмошини ҳосил қилади: Олардың
арасынан
әлле кимниң
жылаған даўысы, оған қарсы жекириниўшилер
еситилди (Т.Қ.).
Ким
олмошининг тавтологияси бадиий асарларда
экспрессликни оширади
2
ва гумон олмоши вазифасида қўлланади:
Ким
лер
Қытайға,
ким
лер Бухара ханының қол астына қарай арқаланды,
ким
лер
жунғар елине айдалып кетти,
ким
лер бийдәрек (Т.Қ.).
Ким
олмоши III шахс
эгалик қўшимчасини олиб, гумон маъносини ифодалайди:
Кими
бел таўып,
ыссы күлди алысқа атты,
кими
бел менен қазыўға киристи (Т.Қ.).
Кимсе
сўзи
ҳам гумон маъносини ифодалайди:
Кимсе
лер хош кӛрмес, кимге жағарсаң,
Беглигиңди бўзба, ынжылма ҳәргиз. (И.Ю.).
Ким
олмошига -
дур
қўшимчаси
қўшилиб гумон маъносини билдиради: Теңиз қашар жағадан узаққа,
Кимлергедур
нәлет айтып (И.Ю.). Қорақалпоқ тилида
әлле
гумон олмоши
якка сийрак қўлланилади:
Әлле
ул ма,
әлле
қыз ба? (Б.).
Бўлишсизлик
олмошлари.
Бўлишсизлик олмошларига
ҳеш, дым, ҳасла, ҳаслан
сўзлари
киради: Маманның ӛлими жӛнинде еситкен басқа жетимлер де Аллаярдан
қорқып
ҳеш
хабар айталмады (Т.Қ.).
Ҳеш, дым, ҳасла, ҳаслан
олмошларига
сўз ўзгартирувчи қўшимча қўшилмайди: Зейниңе мен
ҳасла
тиймейин сениң,
Шомылсаң қасыңа келмейин сениң (И.Ю.). Мисолдаги
ҳеш
сўзини
дым,
ҳасла
сўзлари билан сўзлашув тилида алмаштириш мумкин. Лекин бу ѐзма
услубда мумкин эмас. Бўлишсизлик олмошларининг қўшма тури
ҳеш
сўзига
сўроқ олмошларини қўшиш билан ҳосил қилинади: Сениң дәртиңе
ҳеш
қандай
ем жоқ (Т.Қ.). Баъзи ҳолларда бўлишсизлик олмошлари қатор келиб
маънони кучайтиради:
Ҳеш қашан, ҳеш кимниң
бетине тик қарамаған бала
(Т.Қ.). Бошқа тиллардан кирган бўлишсизлик олмошлари адабий қаҳрамон
тилида қўлланилади: -Олай болса, биз сизиң
никакой
қосшы-пошшыңыз
емеспиз,-деп гәп қосты ӛзимиздиң Шотанның баласы деп отырған қызыл
бети (Ш.С.).
1
Кузьмина С.М. Семантика и стилистика неопределѐнных местоимений. // Грамматические исследования.
Функционально – стилистический аспект: Морфологическая семантика. – М. 1989. – С. 86.
2
Янко-Триницкая Н.А. Местоименные слова со значением неопределенности // Русский язык в школе. 1977.
№ 1. –С. 38.
13
Иккинчи боб
«Қорақалпоқ тилидаги олмошларнинг бошқа сўз
туркумларига алоқаси»
деб номланиб, у икки бўлимдан иборат. Биринчи
бўлимда «Бошқа сўз туркумларининг олмошга кўчиши» ўрганилган.
Отларнинг олмошларга кўчиши.
Бадиий асарларда баъзи отлар ўз
лексик маъносидан узоқлашиб, олмош вазифасида қўлланилади.
Адам, киси,
инсон
сўзлари гумон, бўлишсизлик маъноларини билдиради ва олмошларга
ўтади: Атызда кимлер бар екен?
Адам
жоқ (Т.Қ.). Бунда
адам
сўзи «ҳеч ким»
маъносида қўлланилган. XIX аср адабиѐтида шоирлар асарларида
сорлы,
бенде
сўзлари кишилик олмоши вазифасида келади: Анық парқын айтып бул
сорлы
кетер? (Б.).
Бендеңе
ӛзиң пана бер (Б.). Ҳозирги даврда улар ѐзма
нутққа хос. Аммо баъзан улар сўзлашув нутқида ҳам қўлланилади: Бул
сорлыда
ҳәтте мотоцикл жоқ, Телевизоры да гӛнерип қалған (И.Ю.). (Бунда
сорлы
сўзи
онда
сўзи ўрнида келган). Қорақалпоқ тилидаги
дым, түк, наўа,
ҳасла, нәрсе, дәңгил
сўзлари
ҳеш
сўзи ўрнида қўллана олади ва эмоционал
маъно оттенкаси кучаяди:
1
Дым
үндеместен дәрўазадан шығып кетти (Ш.С.).
Оларда ар – намыстан
түк
қалмаған деседи (И.Ю.). Бас ушында тураман
ҳасла
кӛрмейсең (И.Ю.). Тары түўе
дәңгил
де жоқ (Б.). Қорақалпоқ тилида
пәленше
сўзи гумон олмоши сифатида қўлланилади: Ӛзиңдей
пәленше
жүр
ғой қатарда, Ал сен мысал алтақтасыз ат арба (И.Ю.).
Сифатларнинг
олмошга кўчиши.
Қорақалпоқ тилида олмош вазифасида сифатлар ҳам
қўлланилади. Масалан: Гӛруғлы бектей ер еди, Қатарда қоса нар еди,
Толы
журтқа дәркәр еди. Шейит ӛлди Ерназар (Б.). Бу мисолда
толы
сифати
барлық, ҳәмме
жамлаш олмошлари ўрнида келган. Демак у бадиий асарларда
экспрессивлик ва фикр таъкиди учун зарур бўлади.
Сонларнинг олмошга
кўчиши.
Қорақалпоқ тилида
бир
сони бўлишсизлик олмоши (
ҳеч қандай
)
ўрнида қўлланилади: Муғәллимлер сӛйлер тәнепис шуўлар,
Бир
де сабақ
қонар емес мийиме (И.Ю.).
Бир
сони
жола
сўзи билан бирикиб, гумон
олмоши бўлиб келади: Каникулға келсем
бир жола
меннен, Негедур апасын
сорағанлары (И.Ю.).
Бир
сони
ҳеш, гезде, не
сўзлари билан бирикиб, гумон
олмоши вазифасида келади: Сизге дейин
не бир
заманлар ӛтер (И.Ю.).
Бир
гезде
ўақыттан арзан нәрсе жоқ (И.Ю.). Гоҳи
бир
сони такрорланиб келиб
жамлаш олмошига ўтади: Ӛмирдеги шадлы демлерди
бир-бир,
Ӛзиңше
есаплап, шотқа саласаң (И.Ю.).
Бир
сони III шахс эгалик қўшимчасини олиб,
гумон олмоши маъносини олади: Балдызлар байрамы қызық оғада,
Бири
усар
гүлге,
бири
задаға (И.Ю.).
Биреў
жамлик сони гумон олмошига ўтади: Базда
қарақалпақша сӛйлеп турса да,
Биреўлерге
түсинбеймен ӛмирде (И.Ю.).
Тартиб сонлар ҳам гумон олмошига кўчади: Кимди кӛрсең билип баратыр,
Зейни менен илип баратыр,
Биреўиниң
билмегенлерин,
Екиншиси
билип
баратыр (И.Ю.).
Равишларнинг олмошга кўчиши.
Ҳозирги қорақалпоқ адабий
тилида
бираз
равиши гумон олмошига ўтади:
Биразың
ды журт мақтасар,
пәтли деп, Билимли, әдепли, инабатлы деп (И.Ю.). Ажиниѐз асарларида
1
Бекбергенов А. Қарақалпақ тилиниң стилистикасы. –Нӛкис.: Қарақалпақстан, 1990. –Б. 60.
14
зәрре, заман
равишлари бўлишсизлик олмоши ўрнида келади: Кӛңлимде
зәрре
әрман қалмады (Ә.).
Заман
егленмәйин шықты да кетти (Ә.).
Феълларнинг олмошга кўчиши.
Бадиий асарларда феъллар ҳам қисман
олмошга кўчади
1
. Мысалы: Ӛзи
айландырған
тӛрт үй болған соң, бул
жумыслары да бир ҳәпте болмай-ақ питип қалды (К.Мамбетов). Мисолдаги
айландырған
феъли «барлығы», «ҳәммеси» маъносида қўлланган. Ушбу
бобнинг иккинчи бўлими
«Олмошлардан бошқа сўз туркумларининг
ясалиши»
деб номланади. Бунда сўз ясалиш асоси олмошлар бўлади.
Отларнинг олмошлардан ясалиши. Мен
олмошига феълнинг 1 шахс бирлик
шакли қўшилиши билан
менмен
сўзи пайдо бўлади: Ӛтириктиң ӛрелерин
қулатты,
Менменлик
тиң енди заўалы болар (И.Ю.). Мен сўзига
-шик
қўшимчасининг қўшилиши билан
«меншик»
сўзи ясалади: Ол шундый
оқыўда жүргенде айдың жақтысы менен ҳәр түни таңға шекем кеткенде ура-
ура,
меншик
жүўерисинен басқа бир қыйтақ жерге мәш аралас лобыя еккен
еди (Ш.С.). Олмошларнинг баъзи турларига
-лик
қўшимчасини кўшиш билан
ӛзлик, сенлик, менлик
сўзлари ясалади:
Ӛзликти
аңлаў, миллий сана ҳәм ой-
пикирдиң кӛриниси, әўладлар ортасындағы руўхый-мәнаўий байланыс тил
арқалы кӛринетуғыны мәлим (И.Каримов). Кишилик олмошларига
-лик
аффиксининг қўшилиши билан отлар ясалади: Бүгин
сенлик
руўзгерлигим
бар мениң (И.Ю.). Түнде қандай
менлик
жумысыңыз бар (И.Ю.). Кишилик
олмошлари жуфт ҳолда қулланилиб баъзан ҳурмат-иззатни, баъзан
келишмаслик маъноларни ҳам билдиради: Инсанда
сиз-бизлик
ҳәм де
мүриўбет, Кӛзлериңде нур жоқ, сӛзиңде ләззет (И.Ю.). Ҳүрметли
кәсиплеслер,
сен-менге
барыспайық. Ҳәр бир хызметкер ӛз ўазыйпалы
жумысына жуўапкерлик пенен қатнас жасасын (Мажлисдан). Ўзлик олмоши
асосида
ӛзгерис
оти ясалади: Аўылда
ӛзгерис
барды бир қанша (И.Ю.).
Сифатларнинг олмошлардан ясалиши.
Сифатларнинг олмошлардан ясалиши
тез-тез учрайди. Айниқса
-дай//-дей
қўшимчаси билан сифатлар ясалиши
маҳсулдордир: 1. Кишилик олмошларига қўшилиб, қиѐслаш маъносини
билдиради: Кӛп сӛйлемес
биздей
болып,
Биздей
осмаслық қылмас (И.Ю.).
2. Менсимаслик маъноси билдирилади: Кӛпдур елде
сендей
шайтан (Б.);
3.Умумийлик, ўхшатиш маъноларини билдиради: -Ҳаўўа, сениң
мендей
лерди
қамаў қолыңнан келеди (Ш.С.).
Бул, сол, ол, шул
сўзларига
-дай//-дей
қўшимчаси қўшилганда, ўзакда фонетик ўзгариш содир бўлади:
бундай,
сондай, ондай, шундай
. Шунингдек,
соныңдай, усыныңдай
сўзлари ҳам ясама
сўзлар бўлиб, баъзан
қандай
олмоши
қаныңдай
шаклида ҳам келади ва
маълум услубий вазифа бажаради: Енди ҳеш
қаныңдай
адвокат, Арашалап
алалмас бизди (И.Ю.).
-сыз//-сиз
қўшимчаси ҳам олмошлардан сифатлар
ясайди:
Сенсиз
кеўлим бӛктергиси аўықты (И.Ю.).
Сизлерсиз
жоқ мениң
кеўил хошларым (И.Ю.).
-дағы
қўшимчаси:
Қайдағы
бир жақсы жаққа,
Барып қоныс басар деген (И.Ю.).
Ӛз
сўзи жўналиш келишиги қўшимчасини
1
Ҳәзирги қарақалпақ әдебий тилиниң грамматикасы. –Нӛкис.: Билим, 1994.
15
олиб, қотган ҳолда сифатга ўтади: «ӛзге, ӛзгеше»:
1
Жүрек сезими ана деген
адамның, Мен билсем қандай да жаралған
ӛзге
(И.Ю.).
«Ӛз+эгалик
қўшимчаси +шыл»
шаклида сифат ясалади ва хусусият билдиради: Егер
ӛзимшил
болып мениң түсимди ханға ӛз атынан айтса далада қалмайман ба?
(Т.Қ.).
«Ӛз»
+
«мамбет»
шаклида сифат ясалади: Ӛзи болған ҳәй,
ӛзмәмбет
жигитлер (И.Ю.).
Олмошлардан равишлар ясалиши.
Қуйидаги қўшимчалар
воситасида олмошлардан равишлар ясалади:
-ша //-ше
қўшимчаси
билан
ясалган равишлар қуйидаги маъноларни билдиради. а) эгалик қўчимчали
ўзлик олмошидан белги равишларини ясайди: Ӛмирдеги шадлы демлерди
бир-бир,
Ӛзиңше
есаплап, шотқа саласаң (И.Ю.). б) кўрсатиш олмошларидан
ясалади: Келер еди-аў бизди десе,
Бунша
бүйтип шайқалмай-ақ (И.Ю.).
Бердақ асарларида
шуңача
равиши ҳам учрайди:
Чуңача
табмаған экән (Б.).
в)
«Қалай»+«ша»
ясамаси белгини билдиради: Жас муҳаббат алдында ғарры
шайыр, Дизе бүгип
қалайша
жығылғанын (И.Ю.).
-лай//-лей
қўшимчаси
билан ясалган равишлар белги, пайт, йўналиш маъноларини билдиради.
А.Н.Кононов фикрича, бу аффикс таркибидаги
-ла
феъл ясовчи аффиксдир.
2
Бу қўшимча
-лайша//-лайынша
тарзида ҳам қўлланилади: Кеўлимде сӛнсе
жаслық муҳаббатым,
Қалайынша
мен шайыр болаламан (И.Ю.).
-ла//-лә
қўшимчаси каммаҳсул қўшимча бўлиб, у XIX ва XX аср бошларидаги ѐзма
ѐдгорликларда
бейлә
равишини ясаган:
3
Аллаҳ салды
бейлә
йола, Ҳеш
кимсәдин қылма гийне (Б.) -
шелли
. Бу қўшимча
сол
олмошидан равиш ясайди
ва ўзакда ўзгариш содир бўлади: Ӛмирди
соншелли
сүйип қаларсаң, Жақсы
адамларға жолыққан күни (И.Ю.).
-жағы
қўшимчаси
ол, бул
олмошларига
қўшилади: Қарады
ояғы, буяғына
(Б.). Шунингдек,
ӛз
сўзининг
такрорланиши асосида равишлар ясалади: Түн жарпында қулплы дәрўаза,
ӛз-
ӛзинен
ашылды әсте (Б.).
Бул
кўрсатиш олмошига
күн, жыл
сўзларининг
қўшилиши билан (
бүгин, быйыл
) бириккан равишлари ясалади.
Олмошлардан феъллар ясалиши.
Қуйидаги қўшимчалар воситасида
олмошлардан феъллар ясалади: -
син
:
Я
менсин
бей жүрмекен, мени емес,
ҳүкиметти айтып турман (Ш.С.). Байқошқар бий келгенлерди
ӛзимси
нип
гәпин даўам ете берди (Т.Қ.).
-сире:
Достың
сенсиреп
түр телмирип жолға.,
Таныс болмасамда танып
сенсиреп
(И.Ю.).
Олмошларнинг кўмакчилар
вазифасида келиши.
Қорақалпоқ тилида сўроқ-муносабат олмошлари
севиниш, ҳайратланиш маъноларини билдириш мақсадида юкламалар
вазифасини бажаради: Бүркит болыў
не
деген ығбал,
не
деген мәртебе! (Т.Қ.).
Қорақалпоқ тилида эргашган қўшма гап билан бош гапни бир-бирига
боғлашда, улар орасидаги маъно муносабатларини билдиришда ва баъзи
ҳолларда гап маъносини кучайтиришда сўроқ-муносабат, кўрсатиш
олмошлари қўлланилади: Асаў Аралдың минези
қандай
ӛжет болса,
1
Қыдырбаев А. Қарақалпақ тил илиминиң гейпара мәселелери. –Нӛкис. 1988 –Б.40.
2
Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного языка. –М-Л. 1960, –С. 287
3
Ҳамидов Ҳ. Каракалпакский язык XIX-начала XX в. по данным письменных памятников. –Ташкент.: ФАН.
–С. 206-207
16
қойнындағы балықлардың ӛрис ӛзгертиўи де
сондай
қубылмалы (Қ.С.).
Ҳүкимет
қайда
буйырса,
сонда
жумыс ислеўге барасаң (К.М.).
III
боб
«Қорақалпоқ тилидаги олмошларнинг синтактик
вазифалари ва функционал-услубий қўлланилиш хусусиятлари»
деб
номланиб,
унинг
биринчи
бўлимида
«Олмошларнинг
синтактик
вазифалари»
ўрганилган.
Олмошлар эга вазифасида келади.
Қорақалпоқ
тилида кишилик, белгилаш, кўрсатиш, жамлаш, бўлишсизлик, гумон
олмошлари гапда эга вазифасида келади: а) кишилик олмошлари:
Сизлер
Хан
Жӛнейтти кӛзиңиз бенен кӛрген жоқсыз,
мен
кӛрдим (Ш.С.). б) кишилик
олмошлари + ўзлик олмошлари:
Бизлер ӛзлеримиз
район аймағындағы
ҳалықты медициналық кӛриктен ӛткердик (Газетадан) в) белгилаш ва
бўлишсизлик олмошлари:
Ҳеш ким
ҳеш теңе демеди (Т.Қ.). г) гумон
олмошлари:
Биреўлер
-ийеси мийримли жүздиң,
Биреўлер
-ийеси тойымсыз
кӛздиң (И.Ю.). д) олмошлар ўзаро бирикиб, мураккаб ва қўшма кесимлар
ҳосил қилади:
Мен
де,
сен
де,
ол
да – бәримиз, Ҳалықтың хызметиндемиз
(Т.Қ.).
Олмошлар кесим вазифасида келади.
Кесим вазифасида: а) кишилик
олмошлари: О, қүдиретли халайық, Мен
сизлерликпен
! (Т.М.). б) бирикиб
кесим бўлади: Күш
-бизде, сизде, Хожаназаровта
(А.Бекимбетов) в)
ҳеш
сўзи
гап
сўзи билан бирикиб, кесим бўлиб келади: Ырысқул бий түнериўи менен
атлыларды баслап аўылына жол алды. Жаўмаса
ҳеш гәп
(Т.Қ.).
Олмошлар
тўлдирувчи вазифасида келади.
а) кишилик олмошлари
-Бизди
жаў кырғаны
аз емес, енди ӛзлериңиз қырмаң. (Т.Ӛ). б) ўзлик олмоши: -
Ӛзимизди
ӛзимиз
қырып болдық ғой…(Т.Қ.). в) кўмакчилар билан бирикиб: Усы ўақытка
шекем не ислесең,
ӛзиң ушын
иследиң. (Ш.С.). г) бўлишсизлик олмошлари:
Ҳеш кимди
кӛрмегенсиди, ҳеш нәрсе еситпегенсиди (Т.Қ.). д) жамлаш
олмошлари: Ақылға уғрас келмес бул үлкен дүнья, Айы, күни
ҳәммелерге
тар
дүнья (И.Ю.).
Олмошлар аниқловчи вазифасида келади.
Қорақалпоқ тилида
олмошлар қуйидаги ҳолларда аниқловчи вазифасида келади: 1.Ўзлик ва
кўрсатиш олмошлари:
-Ӛз
жетимимизге
ӛзимиз
шалғай жаппасақ ким
жабады, әзийзлерим?! (Т.Қ.). 2.Сўроқ–муносабат ва жамлаш олмошлари:
Адам бүйтип
қашанғы
шыдар (Ш.С.). 3.Белгилаш ва гумон олмошлари: -
Бирақ «қамыслыдан» сизиң
ҳәр жылы
мың баў пишен орып алатуғыныңызды
қоңсыларыңыз айтып берди (Ш.С.). 4.Қаратқич келишигидаги олмошлар:
Ӛзиниң
мойынын қайысқа жеткерген скамейканың үстинде шалқасынан
жатты (Ш.С.). 5.
-дай//-дей,-дайын
қўшимчаларини олган кишилик, кўрсатиш
олмошлари: Халықтың кеўлине жол таба алғанлар,
Сиздей
даңқлы шайыр
болып кетеди (И.Ю.).
Олмошлар изоҳловчи вазифасида келади.
Ш.Сейтовнинг «Халқабад» романида лақаб билдирувчи сўз изоҳловчи
вазифасида келган: Баяғы Қудайберген
шундыйды
ӛлтирип, тракторын кӛмип
кеткели аўызы пискен, тракторы қайда қалса ӛзи де сонда түнейди (Ш.С.).
Бунда
шундый
сўзи лақабдир.
Олмошлар ҳол вазифасида келади.
Қорақалпоқ
тилида иш-ҳаракат белгисини билдирувчи қўйидаги олмошлар ҳол
вазифасида келади. 1.Олмошларга
-сиз//-сиз, -дай//-дей
қўшимчалари
17
қўшилади ва ҳол бўлиб келади: Мен бул гәплериңизди ҳеш кимге айтпай-ақ
қояйын, бирақ сизлер
менсиз
барып бир сӛйлесип кӛриң! (Ш.С.). 2. Пайт
билдирувчи сўзлар билан келган
бул, сол, усы
сўзлари:
Сол күн
кетти де бир
қонып қайтып келди (Ш.С.). Кўрсатиш олмошлари
бурын, соң
равишлари
олдида: -Бир айдан соң қырт-қырт пахта басланады,
соннан бурын
оқып
қалың,
оннан соң
қолыңыз тиймей қалады (Ш.С.). 4.
ҳәр
сўзи
ўақ, заман,
дайым
сўзлари билан келиб ҳол бўлади:
Ҳәр күн
иңиз толып ығбал заўқына,
Шадлық пенен атсын ҳәр бир таңларың (И.Ю.). 5.
Бир
сони
гезде
сўзи билан
бирикиб ҳол бўлиб келади:
Бир гезде
ўақыттан арзан нәрсе жоқ (И.Ю.).
6.
Ҳасла, ҳаслан, ҳәргиз
олмошлари ҳол бўлиб келади: Дала ой туўдырмас
адамда десе, Жаным, бул жалған гәп исенбе
ҳәргиз!
(И.Ю.). 7.
Солманда
сўзи
ҳол бўлиб келади: Анам алып кетти мени үйине, Ҳәм мектеп питирдим
жүрип
солманда
(И.Ю.).
Олмошлар кириш сўз, ундалма бўлиб келади.
Олмошлар кириш бўлак сифатида гап бошида ўртасида ва охирида келиши
мумкин: Ай-ҳай, қүдиретли ҳалықтың санасы,
Әне
, келер муғаллимниң анасы
(И.Ю.). Баъзи сўроқ олмошлари ҳам сўроқ маъносидан узоқлашиб, кириш сўз
вазифисида келади: -
Қалай
, пахтаға келген студентлердиң ҳәммеси атызда
бар ма? -деди районнан келген ўәкил (Суҳбатдан). Бадиий асарларда ҳам
кишилик олмошлари ундалма бўлиб келади:
Ҳәй сен,
қоңыратлы қыз жаным
Арыўхан, Қызыл қапы алдында иркилдиң неге? (И.Ю.).
III бобнинг иккинчи бўлими
«Олмошларнинг функционал услубларда
қўлланилиши»
деб номланади. Бу бўлимда олмошларининг илмий, расмий иш
қоғозлари ва оммавий услубларда қўлланилиш хусусиятлари ўрганилган.
Илмий услубда кишилик олмошларининг кўплик шакллари унумли
қўлланилади.
Бизиң
пикиримиз бойынша XIX әсирдеги қарақалпақ
шайырларының қайғы-ғам, муң-шер сезимлери менен суўғарылған
лирикалық шығармаларын налыш қосықлары деген атама менен жүргизген
мақул болар еди. (Қ.Жәримбетов). Расмий иш қоғозлари услубида олмошлар
асосан
ўзларининг
тўғри
маъноларида
ишлатилиб,
улар
кучли
экспрессивликка эга бўлмайди:
Биз
тӛмендеги қол қойыўшылар… (Акт).
Беремен
усы
исеним қағазды… (Исеним хат). Оммавий услубда олмошлар
тингловчи диққатини жалб қилиш, тантанаворлик касб этиш мақсадида
қўлланилади: Жаңа жыл кирип келиўине санаўлы минутлар қалған
мине
,
усы
кӛтериңки ҳәм ҳәммеңизди толқытатуғын мәўритлерде,
сизлерди
қызғын
қутлықлаў,
бәрше
ңизге шын жүректен шыққан меҳир ҳәм ҳүрметимди,
жақсы тилеклеримди билдириўден күтә бахтиярман (И.А.Каримов.
Ӛзбекстан халқына жаңа жыл қутлықлаўы, 2010-жыл). Оммавий услубда
олмошлар бадиий, илмий, сўзлашув услубларидаги вазифаларида қўллана
олиш қобилиятига эга бўлади: «
Сен
теберик дәргайысаң билимниң…»
(М.Бердимуратов. Еркин Қарақалпақстан, 2010-жыл 3-апрель саны).
О
дүньяға жыназасыз (С.Жәниев. Еркин Қарақалпақстан, 2010-жыл 13-апрель
саны). Бармысаң
бул
жердиң жүзинде?! (Т.Машарипова. Еркин
Қарақалпақстан, 2010-жыл 6-июнь саны).
18
III бобнинг учинчи бўлими
«Олмошларнинг услубий фигуралар
вазифасида қўлланилиши»
деб номланади. Қорақалпоқ тилида гапда сўзлар
тартибининг ўзгариши муайян модусни юзага келтиради. Бу ҳолат гапнинг
бадиийлик, таъсирчанлигини оширади. Қорақалпоқ тилида олмошлар кесим
вазифасида келганда инверсияга учрайди: Таңларым оянбас толқын сестинен,
Қайлардан аларман
ондай күшти мен (И.Ю.). Поэтик асарларда гап
бўлаклари тартибининг ўзгариши таъсирчанликни таминлайди.
Анафора.
Қорақалпоқ тилидаги олмошларнинг гап бошида такрор қўлланилиши-
анафора кўп учрайди:
Мен
туўылдым, жатырсаң ағып,
Мен
есейдим,
жатырсаң ағып,
Мен
қартайсам жатарсаң ағып, Әмиўдәрья, Әмиўдәрья
(М.С.).
Эпифора.
Қорақалпоқ адабий тилида мисралар охирида бир хил
сўзларнинг такрорланиб қўлланиши учрайди: Жасыл тоғайлардың саясы
сизге,
Теңизде толқынлар намасы
сизге
, Дәрья суўларының тазасы
сизге
,
Бәрин-бәрин сизге арнағым келер (И.Ю.). Бу шеърда бир сўзнинг
такрорланиши таъкид ва диққатни жалб қилиш маъноларини ифодалаган.
Риторик сўроқ.
Қорақалпоқ тилида айтилаѐтган фикрга тингловчи диққатини
жалб қилиш, фикрнинг эмоционаллигини таъминлаш учун олмошлардан
унумли фойдаланилади. Ақ сүт берген анамды, Айдап бенде қылғандай,
Мен
не қылдым Суртайша?!
Неңди алдым Суртайша?!
(«Қирқ қиз»). Бу
мисоллардаги гаплар сўроқ маъносинигина англатиб қолмасдан, балки баѐн
қилинаѐтган фикрга, воқеага, конкрет ситуацияга тингловчи диққатини жалб
қилиш учун ҳам қўлланган.
Антитеза.
Бадиий асарларда олмошлар
контекстлик антоним вазифасида қўлланилади: -Сӛйтпегенде пахта планда
бежерилмейтуғын еди, журттың ғарғысын
биз
алдық, райкомның алғысын
сен
алдың, сонда да бизди қоймайсаң (Ш.С.). Хуллас, қорақалпоқ адабий
тилининг бадиийлиги, образлилиги учун хизмат қиладиган стилистик
фигуралар сифатида олмошлар ҳам қўлланилган. Улар бадиий асар тилининг
эмоционал-экспрессивлигини, таъсирчанлигини кучайтиришга, воқеаларни
бадиий бўѐқларда тасвирлашга, асарнинг юксак бадиийлигини таъминлашга
ѐрдам беради.
УМУМИЙ ХУЛОСАЛАР
Қорақалпоқ тилидаги олмошлар хусусида шу кунгача юзага келган
илмий-назарий фикрларни қиѐсий ўрганиш, олмошларнинг маъновий
гуруҳлари ва уларнинг семантикаси, прономинализация ҳодисаси,
шунингдек, олмошлардан бошқа сўз туркумларининг ясалиши ва
олмошларнинг синтактик хусусиятлари, бадиий асарларда стилистик
фигуралар вазифасида қўлланишини таҳлил қилиш натижасида қуйидаги
хулосаларга келдик:
1. Қорақалпоқ тилидаги олмошлар она тилимизнинг тарихий
тараққиѐти маҳсули. Олмошлар туркий уруғ ва қабилалар тилларининг узоқ
давом этган ривожланиши натижасида шаклланган ва такомиллашган.
19
Ҳозирги даврда олмошлар тараққий эта бориб, бошқа сўз туркумлари от,
сифат, сон, равиш, феъл, ҳатто баъзи ҳолларда ѐрдамчи сўзлар ўрнида ҳам
алмашиниб қўллана олмоқда. Мазкур сўз туркумига хос бўлган шакл ясовчи
ва сўз ўзгартирувчи қўшимчаларни қабул қилиб, адабий тилимизда турли
услубий вазифалар бажармоқда. Олмошлар тўхтовсиз тараққий этиб
бораѐтган сўз туркумларидандир.
2. Қорақалпоқ тилшунослигида олмошларнинг услубий ҳусусиятлари
ҳозиргача махсус монографик планда ўрганилмади. Мазкур тадқиқотда
қорақалпоқ халқ оғзаки ижоди намуналари, қорақалпоқ адабиѐти атоқли
намояндалари асарлари, оғзаки ва ѐзма функционал услубларда олмошлар
қўлланилиши кенг монографик йўналишда ўрганилди. Унда таркибида
олмошлар иштирок қилган сўз бирикмалари, гаплар структурал-семантик ва
функционал йўналишда таҳлил қилинди.
3. Қорақалпоқ тилида олмошларнинг 8 та кишилик, кўрсатиш, сўроқ-
муносабат, ўзлик, жамлаш, белгилаш, гумон ва бўлишсизлик каби маъновий
гуруҳлари бор. Ишда олмошларнинг ифодалайдиган маънолари чуқур
ўрганилди. Шунингдек олмошлардаги синонимия масалалари бадиий
асарларидан олинган мисоллар асосида далилланди.
4. Ишда олмошларнинг бошқа сўз туркумларига муносабати
масалалари ўрганилди. Қорақалпоқ тилида от, сон, сифат, равиш ва баъзи
ҳолларда феъллар олмошларга кўчади, яъни прономинализация ҳодисаси рўй
беради. Бошқа сўз туркумларига нисбатан сонлар кўпроқ олмошлар ўрнида
қўлланилади. Шунингдек, олмошлардан бошқа сўз туркумлари ҳам ясалиши
аниқланди.
5. Олмошларнинг гапдаги вазифаси, яъни уларнинг синтактик
хусусиятлари ҳам чукур ўрганилди. Қорақалпоқ тилидаги олмошларнинг
синтактик вазифасига кўра бошқа сўз туркумларидан ажралиб туради. Улар
гапда қайси сўз туркумидаги сўзни алмаштириб қўлланилишига қараб ҳар
ҳил гап бўлаги вазифасида келиши далилланди.
6. Олмошларнинг бадиий асарларда стилистик фигуралар вазифасида
ишлатилиши масаласи ҳам қизиқтирадиган ҳолатлардан бири. Ишда
олмошларнинг бадиий асарларда стилистик фигуралар-инверсия, анафора,
эпифора, риторик сўроқ, антитеза сифатида қўлланилиши таҳлил қилинди.
7. Тадқиқотда қорақалпоқ тилида олмошларнинг маъно гуруҳларининг
услубий қўлланилиш имкониятлари бир ҳил эмаслиги аниқланди. Стилистик
нуқтаи назардан қараганда кишилик, кўрсатиш, гумон олмошларининг бошқа
олмошларга нисбатан услубий қўлланилиш имкониятлари кенг. Улар кучли
эмоционал-экспрессив таъсирчанлиги билан ажралиб туради.
8. Қорақалпоқ тилидаги олмошлар ҳалиям чуқур ва ҳар томонлама
ўрганишни талаб қиладиган муҳим муаммолардан бири. Олмошларнинг
услубий
қўлланилиш
хусусиятларини
ўрганиш
қорақалпоқ
тили
услубшунослигига қўшилган катта ҳисса бўлиб, келажакда ўрта махсус ва
олий ўқув юртлари учун дарсликлар, ўқув қўлланмалари тайѐрлашда яқиндан
20
ѐрдам беради. Қорақалпоқ тилидаги бошқа сўз туркумларининг стилистик
хусусиятларини ўрганишда асосий манба вазифасини ўтайди.
ЭЪЛОН ҚИЛИНГАН ИШЛАР РУЙХАТИ
1.
Нажимова
Р.Ш.
Бердақ
шығармалары
тилинде
бетлеў
алмасықларының стильлик қолланылыўы // Республикалық илмий-теориялық
конференция материалларының тезислери. ӚзРИА ҚҚБ хабаршысы
журналының 2007-жыл № 4-санына косымша. –Нӛкис, 2007. –Б. 70-72;
2. Нажимова Р.Ш. Қарақалпақ тилиндеги алмасықлардың изертлениў
жағдайлары // ӚзРИА ҚҚБ хабаршысы, –Нӛкис, 2008, № 2. –Б. 132-134;
3. Нажимова Р.Ш. Халық дәстанларында алмасық сӛзлердиң
қолланылыўы
//
Материалы
международной
научно-практической
конференций. –Нукус, 2008. –Б. 177-179;
4. Нажимова Р.Ш. Түркий ҳәм қарақалпақ жазба естеликлериндеги
силтеў алмасықлары ҳәм оның стильлик қолланылыўы. // –ӚзРИА ҚҚБ
хабаршысы, –Нӛкис, 2008, № 4. –Б. 87-90.
5. Нажимова Р.Ш. Алмасықлардың илимий стильде қолланыў
ӛзгешеликлери
//
Тезиси
республиканской
научно-практической
конференции. –Нукус, 2009,17-18 ноябрь. –С.153.
6. Нажимова Р.Ш. Қарақалпақ тилинде басқа сӛз шақапларының
алмасықласыў қубылысы // –ӚзРИА ҚҚБ хабаршысы, –Нӛкис, 2009, № 4. –Б.
128-130.
7. Нажимова Р.Ш. Қарақалпақ тилинде алмасықлардан басқа сӛз
шақапларының жасалыўы // Материалы Республиканской научно-
практической конференций КГУ, посвященной «Году гармонично развитого
поколения». –Нукус, 2010. –С. 134-137.
8. Нажимова Р.Ш. Указательные местоимения и их стилистическое
использование в тюркских и каракалпакских письменных памятниках.
// Алтаистика және түркология. –2010, №1-2. –С. 21-26.
21
Филология фанлари номзоди илмий даражасига талабгор Нажимова Раушан
Шамшетдиновнанинг 10.02.02-Туркий тиллар (қорақалпоқ тили) ихтисослиги
бўйича «Қорақалпоқ тилида олмошларнинг семантикаси ва услубий
қўлланилиши» мавзусидаги диссертациясининг
Р Е З Ю М Е С И
Таянч сўзлар:
олмош, кишилик олмошлари, кўрсатиш олмошлари, сўроқ-
муносабат олмошлари, ўзлик олмоши, жамлаш олмошлари, белгилаш олмошлари,
гумон
олмошлари,
бўлишсизлик
олмошлари,
семантика,
синонимия,
прономинализация, грамматик стилистика, сўз ясалиш, синтактик функция,
стилистик фигура, лексик-семантик таҳлил, синхрония, этимология
Тадқиқот объектлари:
И.Юсупов, Т.Қайпбергенов, Ш.Сейтов ва бошқа
ѐзувчи, шоирлар асарлари, маҳаллий матбуот материаллари, оғзаки сўзлашув тили
намуналаридаги олмошлар ва уларнинг услубий қўлланилишини ўрганиш тадқиқот
объекти ҳисобланади.
Ишнинг мақсади:
қорақалпоқ тилидаги олмошларнинг семантик
гуруҳларини аниқлаш, уларнинг ҳусусиятларини ўрганиш, бошқа сўз туркумларига
оид сўзларнинг олмош вазифасида қўлланилишини таҳлил қилиш, олмошлар
асосида сўзларнинг ясалишини кўрсатиш, уларнинг синтактик вазифасини
белгилаш ва олмошларнинг бадиий асарларда услубий фигуралар вазифасида
келишини аниқлашдан иборат.
Тадқиқот методлари:
ишда тавсифий, қиѐсий, қиѐсий-тарихий, лексик-
семантик таҳлил методлари қўлланилди.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги:
қорақалпоқ тилшунослигида
илк бор олмошлар семантикаси ва уларнинг услубий қўлланилиши монографик
йўналишда ўрганилди. Ҳозирги қорақалпоқ адабий тилидаги олмошларнинг
семантикаси, прономинализация ҳодисаси, олмошлардан бошқа сўз туркумларига
оид сўзларнинг ясалиши, олмошларнинг синтактик вазифалари ва уларнинг
стилистик фигуралар сифатида қўлланилиши аниқланди.
Амалий аҳамияти:
тадқиқот натижалари ҳозирги қорақалпоқ адабий
тилининг грамматик стилистикаси ҳақида илмий-назарий қарашларни янада
тўлдиради, келажакда қорақалпоқ тилининг фонетик, лексик, грамматик
стилистикаси бўйича янги тадқиқотлар олиб боришда илмий манба сифатида асос
бўлади.Тадқиқот натижаларидан олий ва ўрта махсус таълим муассасалари ва
умумтаълим мактаблари учун дарслик, ўқув қўлланмалар ѐзишда, луғатлар
тузишда, лексикология, стилистика, нутқ маданияти ва грамматик стилистика
бўйича дарс ва машғулотлар олиб боришда фойдаланиш мумкин.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги:
тадқиқот
натижалари илмий журнал ва тўпламларда нашр этилган, диссертациянинг асосий
хулосалари ва натижалари халқаро, республика ҳамда олий таълим муассасаларида
ўтказилган илмий-амалий анжуманларда муҳокама қилинган.
Қўлланиш соҳаси:
умумий тилшунослик, туркий тилларни қиѐсий ўрганиш,
стилистика, лексикология, морфология, морфемика, тил тарихи, синтаксис.
22
Р Е З Ю М Е
диссертации Нажимовой Раушан Шамшетдиновны на тему: «Семантика и
стилистическое использование местоимений в каракалпакском языке» на
соискание ученой степени кандидата филологических наук по специальности
10.02.02 – Тюркские языки (каракалпакский язык).
Ключевые слова:
местоимение, личные местоимения, указательные
местоимения,
вопросительно-относительные
местоимения,
возвратное
местоимение, собирательные местоимения, определительные местоимения,
неопределенные
местоимения,
отрицательные
местоимения,
семантика,
синонимия, прономинализация, грамматическая стилистика, словообразование,
синтаксическая функция, стилистическая фигура, лексико-семантический анализ,
синхрония, этимология.
Объекты исследования:
объектом исследования является семантика
местоимений и их стилистическое использование в произведениях И.Юсупова,
Т.Каипбергенова, Ш.Сеитова и других писателей, поэтов, в материалах местных
газет и журналов, в разговорной речи.
Цель
работы:
определение
семантических
групп
местоимений
каракалпакского языка, изучение их особенностей, выявление случаев
использования слов из других частей речи в функции местоимения и образования
слов на основе местоимения, определение их синтаксической функции,
определение роли местоимений в качестве стилистических фигур в
художественных произведениях.
Методы
исследования:
в
работе
использованы
описательный,
сопоставительный,
сопоставительно-исторический,
лексико-семантический
методы.
Полученные результаты и их научная новизна:
семантика местоимений и
их стилистическое использование в каракалпакском языкознании впервые изучены
в монографическом плане. Определены семантика местоимений в современном
каракалпакском литературном языке, явления прономинализации, образование
слов, относящихся к другим частям речи из местоимений, синтаксическая функция
местоимений и использование их в качестве стилистических фигур.
Практическая значимость:
результаты исследования помогут полнее и
глубже представить научно-практические взгляды о грамматической стилистике
современного каракалпакского литературного языка, послужат в качестве научной
основы в проведении новых исследований в области фонетической, лексической,
грамматической стилистики каракалпакского языка. Результаты исследования
можно использовать при составлении учебников, учебных пособий, словарей, при
проведении занятий по лексикологии, стилистике, культуре речи в высших и
средних специальных учебных заведений и общеобразовательных школах.
Степень внедрения и экономическая эффективность:
результаты
исследования опубликованы в научных журналах и сборниках, основные выводы и
результаты диссертации обсуждены на международных, республиканских и
вузовских научно-практических конференциях.
Сфера применения:
общее языкознание, сопоставительное изучение
тюркских языков, стилистика, лексикология, морфология, морфемика, история
языка, синтаксис.
23
Resume
Thesis of Najimova Raushan Shamshetdinovna on the scientific degree of
Candidate of Philological science in Turkic Languages (Karakalpak), specialty
10.02.02. subject: “Semantics of Pronouns in Karakalpak and their stylistic
Function”.
Key words:
pronoun, personal pronoun, demonstrative pronoun,
interrogative – relative pronouns, reflexive pronoun, collective pronoun, attributive
pronoun, indefinite pronoun, negative pronoun, semantics, synonymy,
pronominalization, grammar stylistics, word formation, syntactic function, stylistic
figure, lexico – semantic analysis, synchrony, etymology.
Subject of the Inquiry:
The main objective is to study semantics of
pronouns and their stylistic functions in the literary works by I. Yusupov,
T. Kaipbergenov, Sh. Seytov and of other writers, poets, as well as materials of
local newspapers, magazines, oral speech of native speakers.
Aim of the Inquiry:
define semantic groups of pronouns of the Karakalpak
language, study their peculiarities, pronoun functions of other parts of speech,
word formations of pronouns, define their syntactic functions, stylistic figures and
devices of pronouns in the literary texts.
Methods of the Inquiry:
in the process of investigation descriptive,
comparative, comparative-historical, lexico-semantic methods have been used.
Results and Novelty of the Inquiry:
semantics of pronouns and their
stylistic functions have been studied in the Karakalpak linguistics for the first time
as
a
monographic
outline.
Semantics
of
pronouns,
phenomena
of
pronominalization, formation of pronouns from other parts of speech, syntactic and
stylistic functions of pronouns in the literary karakalpak language have been
defined.
Practical value of the Inquiry:
Obtained results of the investigation once
more fills up scientific – practical outlook on the grammatical stylistics of the
literary karakalpak language, which will serve as a scientific foundations of new
vestigations in branch of phonetical, lexical and grammatical stylistics of
Karakalpak in future. As well as the results can be applied in producing textbooks,
manuals, dictionaries on lexicology, stylistics, language culture for the students of
Higher Schools, Vocational Colleges and Comprehensive Schools.
Degree of embed and economic affectivity:
the results of the investigation
have been published in a number of scientific journals and collections, the main
principles and conlusions of the dissertation have been discussed in republican and
higher school conferences.
Fields of application:
The work can be applied in teaching processes of
general linguistics, comparative typology of Turkic languages, stylistics,
lexicology, morphology, morphemics, history of the language and syntax.
24
Босишга рухсат этилди:
Ҳажми: 1,5 б.т. Адади: 100. Буюртма: №
ҚДУ босмахонасида чоп этилди.
Нукус шаҳри, Ч.Абдиров, 1.
