Усовершенствование технологии получения пищевого порошка из отходов переработки фруктов и овощей

ЎЗБЕКИСТОН

РЕСПУБЛИКАСИ

ОЛИЙ

ВА

ЎРТА

МАХСУС

ТАЪЛИМ

ВАЗИРЛИГИ

ТОШКЕНТ

КИМЁ

-

ТЕХНОЛОГИЯ

ИНСТИТУТИ

Қўлёзма

хуқуқида

УДК

658.273.66.047.75

НОРИНБОЕВ

БАХРОМЖОН

ҒАНИЖОНОВИЧ

ҚАЙТА

ИШЛАНГАН

МЕВА

-

САБЗАВОТЛАР

ЧИҚИТЛАРИДАН

ОЗИҚАВИЙ

КУКУН

ОЛИШ

ТЕХНОЛОГИЯСИНИ

ТАКОМИЛЛАШТИРИШ

05.18.01 – «

Бошоқли

,

дуккакли

ўсимликлар

,

ёрма

,

мева

-

сабзовот

,

узумчилик

маҳсулотларига

ишлов

бериш

,

сақлаш

ва

қайта

ишлаш

технологияси

»

Техника

фанлари

номзоди

илмий

даражасини

олиш

учун

тақдим

этилган

диссертация

А В Т О Р Е Ф Е Р А Т И

Тошкент

– 2011

2

Диссертация

иши

Наманган

муҳандислик

-

педагогика

институтининг

«

Озиқ

-

овқат

технологияси

»

ва

Тошкент

кимё

-

технология

институти

«

Информатика

,

автоматлаштириш

ва

бошқарув

»

кафедрасида

бажарилган

Илмий

раҳбар

:

техника

фанлари

номзоди

,

доцент

Атаханов

Шухрат

Нуриддинович

Расмий

оппонентлар

:

техника

фанлари

доктори

,

профессор

,

ЎзР

ФА

академиги

Эшқувватов

Бегмамат

Тешаевич

техника

фанлари

номзоди

Чориев

Абдусаттар

Жўраевич

Етакчи

ташкилот

А

.

Р

.

Беруний

номидаги

Тошкент

давлат

техника

университетининг

«

Агроинженерия

»

кафедраси

Дисертация

ҳимояси

2011

й

«___» _________

соат

_____

да

Тошкент

кимё

-

технология

институти

қошидаги

Д

.067.24.03

рақамли

бирлашган

ихтисослашган

кенгаш

йиғилишида

ўтказилади

(

Тошкент

ш

.,

Навоий

кўч

., 32

уй

).

Диссертация

билан

Тошкент

кимё

-

технология

институти

ахборот

ресурслари

Марказида

танишиш

мумкин

(

Тошкент

шаҳри

,

Навоий

кўч

., 32

уй

).

Автореферат

2011

йилнинг

«____» __________

да

тарқатилди

.

Д

067.24.03

бирлашган

Додаев

Қ

.

О

.

ихтисослашган

кенгаш

илмий

котиби

,

техника

фанлари

доктори

3

1.

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ

УМУМИЙ

ТАВСИФИ

Мавзунинг

долзарблиги

.

Президентимизнинг

жаҳон

молиявий

-

иқтисодий

инқирозига

бағишланган

маърузаларида

таъкидланганидек

,

корхоналарни

модернизация

қилиш

,

техник

ва

технологик

қайта

жиҳозлаш

,

замонавий

,

мослашувчан

технологияларни

кенг

жорий

этиш

–

Ўзбекистон

учун

инқирозни

бартараф

этиш

ва

жаҳон

бозорида

янги

марраларга

чиқишнинг

ишончли

йўлидир

1

.

Шу

жиҳатдан

,

мева

-

сабзавотларни

қайта

ишлашда

чиқаётган

иккиламчи

хом

ашёлардан

озиқавий

кукун

-

яримтайёр

маҳсулотлари

ишлаб

чиқаришни

такомиллаштириш

,

энергетик

ресурсларни

тежаш

йўлларини

аниқлаш

,

илмий

-

амалий

аҳамиятга

молий

бўлган

масаладир

.

Маълумки

,

мева

-

сабзавот

маҳсулотларига

ишлов

бериш

,

сақлаш

ва

қайта

ишлаш

озиқ

-

овқат

саноатининг

етакчи

тармоқларидан

бири

ҳисобланади

.

Шарбат

ишлаб

чиқариш

жараёнида

ҳосил

бўладиган

сабзи

иккиламчи

хом

ашёсига

қайта

ишлов

бериб

,

озиқавий

кукун

олиш

жараёнининг

тизимли

таҳлиллар

натижасида

такомиллаштириш

.

Ушбу

жараёнларни

мавжуд

қурилма

ва

жиҳозлардан

фойдаланган

ҳолда

,

мева

-

сабзавот

иккиламчи

хом

ашёсидан

озиқавий

кукун

-

яримтайёр

маҳсулот

олиш

технологиясини

шакллантириб

,

жараённинг

самарадорлигини

ошириш

долзарб

масала

ҳисобланади

.

Шу

жумладан

тайёр

маҳсулотларини

ишлаб

чиқариш

учун

яримфабрикатлар

,

тайёр

қандолатчилик

маҳсулотлари

ишлаб

чиқаришни

такомиллаштириш

,

юқори

озиқавий

қийматга

эга

бўлган

маҳсулотлар

ишлаб

чиқариш

технологияларини

яратиш

,

турли

анъанавий

ва

ноанъанавий

хом

ашё

турларини

қўшиб

,

комбинациялаб

,

сифатли

озиқавий

кукун

-

яримтайёр

маҳсулотлар

ҳамда

қандолат

маҳсулотлари

учун

яримфабрикат

олиш

туфайли

маҳсулот

ишлаб

чиқариш

самарадорлигини

янада

ошириш

айниқса

долзарб

масала

ҳисобланади

.

Мева

-

сабзавот

шарбатлари

иккиламчи

хом

ашёсидан

озиқавий

кукун

-

яримтайёр

маҳсулот

олишда

жараёни

ва

уни

амалга

ошириш

учун

саноат

амалиётида

қўлланилаётган

қурилмалар

ўзларининг

чегаравий

имкониятларига

эга

.

Технологик

қурилмаларни

анъанавий

услубда

келгуси

такомиллаштириш

ишлари

амалий

жиҳатдан

кутилган

самарани

бермаслиги

мумкин

.

Бу

йўналишда

сезиларли

натижаларга

эришиш

учун

шарбат

ишлаб

чиқаришдан

қолган

иккиламчи

хом

ашёларга

гипотоник

эритмада

ишлов

бериб

,

қуритиш

ва

майдалаш

жараёнларига

назарий

ҳамда

амалий

жиҳатларини

янада

ривожлантирилган

ҳолда

мавжуд

жиҳозлардан

фойдаланиб

,

кукун

олиш

технологиясини

шакллантириш

,

ишлаб

чиқиш

ва

саноатга

жорий

этиш

(

синовдан

ўтказиш

)

талаб

этилади

.

Муаммонинг

ўрганилганлик

даражаси

.

Иккиламчи

хом

ашёларни

қайта

ишлаш

масалалари

бўйича

кўплаб

тадқиқотлар

олиб

борилган

.

Мазкур

ишларнинг

барчасида

хом

ашёд

ан

озиқа

пастаси

олиш

,

озиқа

уни

тайёрлаш

,

суяк

ва

бошқа

чиқитларни

қайта

ишлаш

бўйича

технологиялар

яратилган

.

Мева

-

сабзавотларни

қайта

ишлашда

ҳосил

бўлган

иккиламчи

хом

ашёни

қайта

ишлаб

,

озиқавий

кукун

олиш

бўйича

маълумотлар

адабий

манбаларда

кам

келтирилган

.

4

Диссертация

ишининг

илмий

-

тадқиқот

ишлари

режалари

билан

боғлиқлиги

.

Мазкур

тадқиқот

иши

Ўзбекистон

Республикаси

Наманган

вилоят

Фан

ва

Технологиялар

Марказининг

озиқ

-

овқат

маҳсулотлари

ишлаб

чиқариш

учун

ресурсларни

тежовчи

,

экологик

хавфсиз

технологияларни

яратиш

йўналиши

бўйича

2004-2006

йилларга

мўлжалланган

ИИР

-8

давлат

дастуридаги

қишлоқ

ҳўжалик

экинларини

етиштириш

ва

қайта

ишлаш

,

сифатли

маҳсулотлар

олиш

мақсадида

интенсив

технологияларни

ўзлаштириш

бўйича

давлат

грантига

(

қайд

рақами

№Т

-0437)

ТКТИ

ОТ

-

Ф

4-048

илмий

-

тадқиқот

ишлари

амалий

дастурига

мос

равишда

бажарилган

.

Диссертация

мавзуси

бўйича

Ўзбекистон

Республикаси

Соғлиқни

сақлаш

Вазирлиги

томонидан

тасдиқланган

СанКМ

0138-03 «

Озиқ

-

овқат

маҳсулотлари

ва

хом

ашёлари

сифатининг

санитария

меъёрлари

ва

таббий

биологик

талабларга

»

мос

тадқиқотлар

олиб

борилган

.

Тадқиқот

мақсади

.

Мева

-

сабзавотларни

қайта

ишлашдаги

иккиламчи

хом

ашёдан

озиқавий

кукун

олиш

.

Тадқиқот

вазифалари

.

-

шарбат

ишлаб

чиқаришда

ҳосил

бўладиган

иккиламчи

хом

ашёни

гипотоник

эритмада

қайта

ишлаш

;

-

шарбат

олишдан

қолган

иккиламчи

хом

ашёдан

озиқбоп

маҳсулот

ажратиб

олиш

;

-

мева

-

сабзавот

шарбатлари

иккиламчи

хом

ашёсидан

кукун

-

яримтайёр

маҳсулот

олиш

учун

технологияни

шакллантиришда

,

қуритиш

ва

майдалаш

жараёнларини

моделлаштириш

жараёнларини

тизимли

таҳлил

қилиш

;

-

технологияни

шакллантиришдаги

жараёларни

иерархик

босқичлар

бўйича

тизимли

таҳлил

этган

ҳолда

мукаммал

ўрганиш

;

-

шарбат

ишлаб

чиқаришда

ҳосил

бўладиган

иккиламчи

хом

ашёни

қайта

ишлаш

учун

мос

келадиган

технологик

тизимни

танлаш

;

-

танланган

технологик

тизимда

иккиламчи

хом

ашёдан

олинган

кукун

-

яримтайёр

маҳсулотнинг

органолептик

кўрсаткичлари

ва

витаминлар

таркибини

қиёслаш

йўли

билан

таҳлил

қилиш

;

-

назарий

ва

тажрибавий

тадқиқотлар

натижалари

асосида

якуний

босқичда

танланган

технологик

тизимни

лойиҳалаш

;

-

саноат

корхонаси

шароитида

янги

танланган

технологик

тизим

асосида

кукун

олишни

синовдан

ўтказиш

;

-

танланган

технологик

тизимда

озиқавий

кукун

олиш

линияси

ишлаб

чиқаришга

жорий

этиш

натижасида

эришиладиган

техник

,

технологик

ва

иқтисодий

самарадорлик

кўрсаткичларини

ҳисоблаш

ва

мева

-

сабзавотларни

сақлаш

ва

қайта

ишлаш

саноати

учун

технологик

жараёларни

ташкил

этиш

бўйича

илмий

-

амалий

тавсиялар

бериш

.

Тадқиқот

объекти

ва

предмети

.

Сабзи

шарбати

ишлаб

чиқаришда

ҳосил

бўлган

сиқмаси

ёки

иккиламчи

хом

ашё

тадқиқот

объектидир

.

Иккиламчи

хом

ашёлардан

кукун

олиш

жараёнларининг

интенсивлиги

ва

самарадорлигини

ошириш

,

уни

қурилмалар

билан

жиҳозлаш

ушбу

диссертация

ишининг

тадқиқот

предметидир

.

5

Тадқиқот

методлари

.

Иккиламчи

хом

ашёларни

қайта

ишлаб

олинган

маҳсулотлар

сифатини

баҳолаш

учун

замонавий

физик

,

кимёвий

,

органолептик

,

физик

-

кимёвий

,

конвектив

қуритиш

ва

арбитраж

усуллари

қўлланилади

.

Юқорида

ўтказилган

илмий

тадқиқотлар

асосида

ишлаб

чиқарилиши

режалаштирилаётган

маҳсулотларни

намуналари

олиниб

,

уларни

физик

-

кимёвий

,

органолептик

кўрсаткичларини

қиёслаш

йўли

билан

текшириш

.

Тадқиқот

гипотезаси

.

Мева

-

сабзавот

шарбатлари

иккиламчи

хом

ашёсидан

олинган

кукун

-

яримтайёр

маҳсулотни

аниқлаш

тўлиқ

очилмаган

.

Ушбу

технологик

жараёнларни

компьютерда

тадқиқ

этиш

ва

амалга

оширишда

қўшимча

технологик

регламент

,

режимларни

аниқлаш

мумкин

бўлади

.

Ҳимояга

олиб

чиқилаётган

асосий

ҳолатлар

.

-

мева

-

сабзавот

шарбатларини

олишдан

ҳосил

бўладиган

иккиламчи

хом

ашёга

гипотоник

эритмада

ишлов

бериб

,

кукун

-

яримтайёр

маҳсулот

олиш

;

-

иккиламчи

хом

ашёдан

кукун

-

яримтайёр

маҳсулот

олиш

учун

,

тизимли

таҳлил

асосида

қуритиш

ва

майдалаш

жараёнларини

моделлаштириш

,

технологияни

шакллантириш

;

-

назарий

ва

тажрибавий

тадқиқот

натижалари

асосида

якуний

босқичда

танланган

технологик

тизимни

лойиҳалаш

;

-

саноат

корхонаси

шароитида

янги

танланган

технологик

тизим

асосида

кукун

олишни

синовдан

ўтказиш

;

-

технологик

тизимларни

йиғиш

,

илмий

тадқиқот

натижаларини

ишлаб

чиқаришга

жорий

этиш

;

-

таклиф

қилинган

ихчам

ва

энергия

сарфи

тежамкор

технологияни

иқтисодий

самарадорлигини

ҳисоблаш

.

Илмий

янгилиги

.

-

шарбат

ишлаб

чиқаришда

ҳосил

бўладиган

иккиламчи

хом

ашёни

гипотоник

эритмада

қайта

ишлов

бериш

ва

қуритиб

,

майдалашлар

орқали

кукун

олиш

технологиясини

ишлаб

чиқилди

;

-

моделлаштириш

асосида

шарбат

ишлаб

чиқаришдаги

иккиламчи

хом

ашёни

қуритиш

ва

майдалаш

технологиясини

тизимли

таҳлил

этган

ҳолда

мақбул

кўрсаткичлари

аниқланди

;

-

шарбат

ишлаб

чиқаришда

ҳосил

бўладиган

иккиламчи

хом

ашёларни

қайта

ишлашнинг

технологиясини

ишлаб

чиқиб

,

технологик

регламентлари

,

технологик

тизимининг

принципиал

схемаси

тузилди

;

-

олинган

маҳсулотнинг

минерал

моддалар

,

витаминлар

таркиби

,

озиқавий

қиймати

ва

органолептик

кўрсаткичларини

қиёслаш

йўли

билан

аниқлаш

услублари

кўрилди

ва

боғлиқликлари

топилди

.

Тадқиқот

натижаларининг

илмий

ва

амалий

аҳамияти

.

Диссертация

ишининг

илмий

аҳамияти

технологик

тавсиялар

ишлаб

чиқилган

,

мева

-

сабзавот

шарбатлари

иккиламчи

хом

ашёсини

гипотоник

эритмада

ишлов

берилган

,

кукун

олиш

технологиясида

қуритиш

,

ва

майдалаш

жараёнларини

мақбул

кўрсатгичларини

аниқланган

,

куку

-

яримтайёр

маҳсулотни

органолептик

кўрсаткичлари

ва

сақлаш

мудатини

яхшиланган

.

Муаммонинг

ушбу

қисмини

бажаришда

замонавий

моделлаштириш

6

воситаларидан

(

МАТ

LAB

дастури

)

кенг

кўламда

фойдаланилган

.

Озиқ

-

овқат

кукуни

олиш

усули

бўйича

ихтирога

патент

олинган

.

Мева

-

сабзавот

шарбатлари

иккиламчи

хом

ашёсидан

озиқавий

кукун

олиш

бўйича

таклиф

этилаётган

технологияни

меъёрий

-

техник

ҳужжатлар

ишлаб

чиқилиб

,

тегишли

тартибда

тасдиқдан

ўтлазилган

.

Ишнинг

амалий

аҳамияти

ҳозирги

кунда

мева

-

сабзавот

маҳсулотларига

ишлов

бериш

,

сақлаш

ва

қайта

ишлаш

корхоналаридан

чиқаётган

иккиламчи

хом

ашёлардан

кукун

-

яримтайёр

маҳсулот

олиниб

,

олинган

озиқавий

кукун

-

яримтайёр

маҳсулотни

озиқ

-

овқат

,

консервалаш

саноати

ва

умумий

овқатланиш

корхоналарида

қўллаш

бўйича

тавсиялар

ишлаб

чиқилиб

,

илмий

тадқиқот

натижаларини

ишлаб

чиқаришга

жорий

этишдан

иборат

.

Шунингдек

,

диссертация

ишини

бажариш

жараёнида

эришилган

натижалардан

озиқ

-

овқат

саноатида

ҳамда

бу

соҳалар

бўйича

мутахассислар

тайёрлашда

фойдаланиш

мумкин

.

Натижаларнинг

жорий

қилиниши

.

Ишлаб

чиқилган

кукун

олиш

технологияси

Наманган

вилояти

Косонсой

туманида

жойлашган

«Nam-kon»

корхонасида

ишлаб

чиқариш

шароитларида

синовдан

ўтказилган

ва

корхона

техник

кенгашининг

ижобий

хулосаси

билан

тасдиқланган

.

Тавсия

этилган

технологияни

қўллашдан

кутиладиган

йиллик

иқтисодий

самарадорлик

47805457

млн

сўмни

ташкил

этади

.

Ишнинг

синовдан

ўтиши

(

апробацияси

).

Ишнинг

асосий

натижалари

халқаро

ва

Республика

миқёсида

ўтказилган

илмий

-

техникавий

анжуманларда

эълон

қилинган

ва

муҳокамадан

ўтган

,

жумладан

, «

Шарбат

ишлаб

чиқаришда

иккиламчи

хом

ашёлардан

олинган

повидло

ва

кукун

-

яримтайёр

маҳсулотни

физик

-

кимёвий

ва

органолептик

кўрсаткичлари

»

Наманган

муҳандислик

-

педагогика

институтида

ўтказилган

Республика

конференциясида

(

Наманган

,

2005), «

Математическое

модели

-

рование

процесса

сушки

вторичного

сырья

соковых

производств

»

Материалы

Республиканский

научно

-

технической

конференции

«

Использование

местного

сырья

и

современная

технология

его

переработки

» (

Ташкент

, 2005), «

Шарбат

ишлаб

чиқаришда

ҳосил

бўладиган

иккиламчи

хом

ашёларни

қайта

ишлаш

технологик

тизимининг

принципиал

схемасини

тузиш

» (

Наманган

, 2005), «

Нотижорат

техник

-

технологик

тизимларда

иқтисодий

муаммолар

ва

уларни

ечиш

»

мавзуидаги

Наманган

муҳандислик

-

иқтисодиёт

институтида

ўтказилган

Республика

илмий

амалий

конференциясида

(

Наманган

, 2003), «

Маҳаллий

хом

ашёлар

ва

маҳсулотларни

қайта

ишлашнинг

замонавий

муаммолари

мавзуидаги

»

Тошкент

кимё

-

технология

институтида

ўтказилган

Республика

илмий

-

техник

конференциясида

(

Тошкент

, 2005),

Иккиламчи

хом

ашёдан

озиқавий

кукун

олиш

технологиясини

такомиллаштириш

(

Наманган

, 2008),

Шарбатлар

ишлаб

чиқариш

иккиламчи

хам

ашёларнинг

қайта

ишлаш

технологиясини

ишлаб

чиқиш

.

ЎзЭКСПО

Марказ

1 –

Республика

инновацион

лойиҳалар

ярмаркасида

(

Тошкент

, 2008),

Иккиламчи

хом

ашёларни

қуритиш

жараёнини

биотехнология

асосида

самарадорлигини

ошириш

“

Рақобатбардош

кадрлар

тайёрлашда

мустақил

таълим

:

жаҳон

таълим

тизими

тажрибаси

ва

олий

таълим

муассасалари

ҳамкорлиги

”

7

мавзусида

вазирлик

миқёсида

Республика

илмий

-

амалий

конференциясида

(

Наманган

, 2010)

бундан

ташқари

маҳсулотлар

соҳанинг

етакчи

мутахассислари

иштирокида

ўтказилган

кўплаб

дегустацияларда

ҳам

юқори

баҳоланди

.

Натижаларнинг

эълон

қилинганлиги

.

Бажарилган

тадқиқот

натижалари

бўйича

11

та

илмий

иш

,

шу

жумладан

, 2

та

мақола

ва

7

та

маъруза

тезислари

чоп

этилган

,

хамда

1

та

патент

олинган

.

ЎзЭКСПО

Марказ

1 –

Республика

инновацион

лойиҳалар

ярмаркасида

2-

ўринни

олинган

.

Диссертациянинг

тузилиши

ва

ҳажми

.

Диссертация

иши

кириш

, 3

та

боб

,

хулосалар

, 138

та

фойдаланилган

адабиёт

рўйхати

ва

иловалардан

иборат

.

Диссертация

иши

26

та

расм

ва

28

та

жадвалдан

таркиб

топган

134

та

бетдан

иборат

компьютер

матнини

ўз

ичига

олади

.

Тадқиқот

натижаларидан

фойдаланиш

даражасини

исботловчи

хужжатлар

,

яъни

:

Озиқ

-

овқат

кукуни

олиш

усули

бўйича

олинган

ихтирога

патент

,

кукун

-

яримтайёр

маҳсулотлар

учун

олинган

маълумотнома

,

корхона

илмий

техник

кенгашининг

баённома

,

корхонада

ишлаб

чиқариш

учун

жорий

этилганлиги

тўғрисида

далолатнома

,

илмий

-

тадқиқот

иши

натижаларини

ўқув

жараёнига

тадбиқ

этилганлиги

хақида

далолатнома

,

иккиламчи

хом

ашёдан

тайёрланган

маҳсулотни

дегустация

далолатнома

,

мева

-

сабзавот

шарбатидан

қолган

иккиламчи

хом

ашёдан

кукун

олиш

учун

техник

шарт

ва

техник

йўриқнома

,

олинган

кукун

-

яримтайёр

маҳсулотни

қайта

ишлаш

учун

тавсиялар

диссертация

ишига

илова

қилинган

.

2.

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ

АСОСИЙ

МАЗМУНИ

Кириш

қисмида

диссертация

мавзусининг

долзарбли

,

диссертация

ишининг

мақсади

ва

вазифалар

белгиланган

,

олинган

натижаларнинг

илмий

жиҳатдан

янгилиги

,

илмий

натижаларнинг

назарий

ва

амалий

ахамияти

ҳамда

тадқиқотлар

натижаларидан

фойдаланиш

бўйича

тавсиялар

,

натижаларнинг

эълон

қилинганлиги

,

ишнинг

таркиби

ва

ҳажми

бўйича

маълумотлар

баён

қилинган

.

Диссертациянинг

биринчи

бобда

мева

-

сабзавотларни

қайта

ишлашда

ҳосил

бўладиган

иккиламчи

хом

ашёдан

кукун

-

яримфабрикат

ишлаб

чиқаришнинг

ҳозирги

ҳолати

ва

иккиламчи

хом

ашёларнинг

озиқавий

ва

энергетик

қиймати

таҳлил

қилинган

.

Мавжуд

технологияларнинг

танқидий

таҳлили

келтирилиб

,

тадқиқотларнинг

асосий

мақсад

ва

вазифалари

аниқлаб

олинган

.

Ушбу

бобнинг

адабиётлар

таҳлилидан

келиб

чиқадиган

изланишлар

мақсадини

аниқлаш

билан

якунланган

.

Иккинчи

бобда

озиқавий

кукун

-

яримфабрикат

олишда

шарбат

ишлаб

чиқариш

иккиламчи

хом

ашёларини

қайта

ишлашнинг

тизимли

таҳлили

.

Иккиламчи

хом

ашёни

қайта

ишлаш

технологик

тизимини

катта

тизим

тарзида

тасаввур

қилиш

мумкин

.

Бунда

технологик

жараёнларни

иккиламчи

хом

ашёдан

қуритилган

маҳсулот

олиш

тизими

деб

қаралади

.

Мазкур

тизим

таҳлилнинг

иккинчи

босқичида

ташкил

этувчиларга

ажратилганда

қуйидаги

технологик

жараён

кетма

-

кетлигидан

иборат

бир

қатор

тизимлардан

тузилган

.

8

1.

Расм

.

Озиқавий

кукун

олиш

технологик

тизимининг

иерархик

тузилиши

Иккиламчи

хом

ашёни

тўплаш

учун

бункер

1-

тизими

.

Иккиламчи

хом

ашёдаги

ёт

аралашмаларни

қўл

меҳнати

ёрдамида

тозалаш

жараёнини

амалга

ошириш

учун

транспортёр

2-

тизими

.

Мева

-

сабзавот

шарбатлар

ишлаб

чиқарилгандан

кейин

қолган

иккиламчи

хом

ашёни

қуритиш

олдидан

гипотоник

эритмада

бланширлаш

учун

қозон

3-

тизими

.

Иккиламчи

хом

ашёни

пресслаш

4-

тизими

.

Прессдан

чиқган

хом

ашёни

тўплаш

бункери

5-

тизими

.

Хом

ашёдаги

намликни

чиқариш

учун

,

қуритиш

жараёни

6-

тизими

.

Қуритилган

хом

ашёни

майдалаш

7-

тизими

.

Майдаланган

хом

ашёни

элаш

8-

тизими

.

Тайёрланган

кукун

-

яримтайёр

маҳсулотни

қоплаш

учун

тўлдирш

9-

тизимларидан

иборат

.

Бу

технолигик

тизимда

борадиган

жараёнлар

мева

-

сабзавотларни

иккиламчи

хом

ашёсидан

кукун

олиш

учун

мослашган

.

Шарбатлар

ишлаб

чиқаришдан

қолган

иккиламчи

хом

ашё

таркибидаги

витаминларни

сақлаб

қолиш

мухим

масала

ҳисобланиб

,

бунинг

учун

саноат

қайта

ишлаш

босқичидаги

қуритиш

жараёнида

оптимал

ҳароратни

аниқлаш

мақсадга

мувофиқдир

.

Шарбат

ишлаб

чиқаришда

ҳосил

бўладиган

иккиламчи

хом

ашёларни

Наманган

вилояти

Косонсой

туманида

жойлашган

«Nam-kon»

корхонасида

,

тажрибавий

илмий

-

тадқиқот

ишлари

давом

эттирилиб

,

олинган

натижаларни

1-

жадвалда

келтирилди

.

Озиқавий

кукун

олиш

технологик

тизими

Бункер

.1

Транспорт

-

ёр

.2

NaCl

Қозон

3

Пресслаш

.4

Бункер

.5

Қуритиш

.6

Майдалаш

.

7

Элак

.8

Тўлдириш

.

9

9

1-

жадвал

Иккиламчи

хом

ашёсини

қуритиш

бўйича

ўтказилган

тадқиқот

натижалари

Кўрсаткичлар

Тажрибалар

варианти

1 2 3 4

Қуритиш

бошланғич

ҳарорати

о

С

.

45 45 45 45

Қуритиш

якунловчи

ҳарорати

о

С

. 65 70 75 85

Қуритиш

вақти

соат

.

5

4

3

2

Тайёр

маҳсулотдаги

намлик

%.

20

14

8

11

Мева

-

сабзавот

иккиламчи

хом

ашёсини

қуритиш

ва

майдалаш

жараёни

бирнеча

қуйи

босқичдан

тузилган

мураккаб

иссиқлик

ва

модда

алмашиниш

жараёни

сифатида

қаралиб

,

уни

ўрганиш

учун

тизимли

таҳлил

усулларидан

фойдаланилди

.

Жараён

қуйидаги

қурилмаларни

ўз

ичига

олувчи

бир

нечта

қуйи

тизимдан

ташкил

топган

.

Технологик

тизим

кўп

поғонали

тизимли

таҳлилини

иккинчи

поғонасида

жойлашган

қуритгичининг

таҳлили

2.

Расм

.

Иккиламчи

хом

ашёни

қуритиш

қурилмасининг

иерархик

тузилиш

схемаси

Тизимнинг

иссиқлик

масса

алмашиниш

жараёнлари

кичик

тизимларига

ажратиш

уларнинг

ўзаро

таъсир

ва

боғлиқлигини

ҳисобга

олган

ҳолда

таҳлил

қилиш

ва

тизим

иерархия

тузилишини

очишга

имкон

беради

.

1.

Иккиламчи

хом

ашёни

қуритиш

қурилмаси

3.2.

Газ

3.1.

Иситкич

3.4.

Тўрси

-

мон

таглик

4.1.

Микроэлемент

4.2.

Углевод

4.3.

Витамин

4.4.

Қанд

3.3.

Маҳсулот

2.1.

Ишчи

камера

2.2

Паррак

10

3.

Расм

.

Иккиламчи

хом

ашёни

майдалаш

жараёнининг

иерархик

тузилиши

Мева

-

сабзавот

шарбатлари

ишлаб

чиқариш

иккиламчи

хом

ашёсини

қуритиш

жараёнининг

тизимли

таҳлили

асосида

иккиламчи

хом

ашёни

конвектив

қуритиш

жараёнидаги

иссиқлик

ва

масса

алмашинувининг

мувозанат

тенгламасидан

фойдаланиб

жараённинг

шакллантирилган

математик

модели

келтирилган

.

Иерархиянинг

мазкур

поғонасида

қуритиш

қурилмаси

кўриб

чиқилади

.

Шарбатлар

ишлаб

чиқариш

иккиламчи

хом

ашёларини

қуритиш

конвектив

усулда

амалга

оширилади

.

Ҳар

бир

қатлам

учун

харорат

(t)

ва

концентрация

(

х

)

нинг

ўзгаришлари

кўриб

чиқилган

.

Қуритиш

жараёнининг

тўла

математик

модели

қуйидаги

кўринишда

бўлади

:

-

маҳсулот

юза

қатламида

иссиқлик

алмашиниши

жараёнининг

математик

ифодаси

:

it

G

c

m

t

t

h

F

t

t

F

d

dt

S

в

S

*

*

)

(

*

*

)

(

*

*

2

1

1

1

−

⎥⎦

⎤

⎢⎣

⎡

−

∆

−

−

=

λ

α

τ

(1)

(

)

(

)

(

)

(

)

2

1

1

2

1

1

1

*

*

*

*

Х

m

X

X

KDn

X

X

Fs

d

d

Х

р

−

−

+

−

−

=

β

τ

-

маҳсулотнинг

i-

қатламидаги

иссиқлик

алмашиниши

жараёнининг

математик

ифодаси

:

+

−

⎥⎦

⎤

⎢⎣

⎡

+

−

=

−

Git

c

m

t

t

t

dh

F

d

dt

k

i

i

S

k

*

)

2

(

*

*

1

λ

τ

ха

G

(2)

1.

Бункер

2.

Ишчи

орган

2.1.

Микроэлемент

2.2.

Углеводлар

2.3.

Витаминлар

2.4.

Қанд

Қуритилган

маҳсулотни

майдалаш

аппарати

2.1.

Ишчи

қисм

2.2.

Маҳсулот

11

(

)

(

)

m

X

X

X

dh

F

KDn

d

d

Х

i

i

i

s

i

1

1

2

*

/

+

−

+

−

⋅

=

τ

-

маҳсулотнинг

пастки

қатламида

иссиқлик

алмашиниши

жараёнининг

математик

ифодаси

:

+

−

⎥⎦

⎤

⎢⎣

⎡

−

⋅

−

−

=

⋅

Gi

c

m

ti

t

Fi

t

t

dh

F

d

dt

S

*

)

5

(

)

(

*

*

5

5

4

α

λ

τ

i

G

xabo

(

)

m

X

X

dh

F

KDn

d

dX

i

s

5

1

5

*

/

−

⋅

=

+

τ

(

)

(

)

cl

ml

t

t

F

t

t

F

d

dt

в

n

л

n

s

п

n

⋅

−

−

−

=

2

α

τ

(3)

Шундай

қилиб

,

математик

моделлаштириш

асосида

шарбатлар

ишлаб

чиқариш

иккиламчи

хом

ашёларини

қуритиш

кинетикаси

қонуниятлари

асосланди

.

Жиҳозларда

қуритишнинг

оптимал

режимини

компьютер

модели

бўлиб

,

ҳароратни

термопарада

ўлчанади

.

Тажрибаларда

х

*

ва

х

t = 75

o

C

да

аниқланди

,

намлик

25-30%

бўлганда

:

х

*

= 0,256,

х

= 0,00715

қийматга

эга

бўлади

.

Қуритиш

тезлиги

доимий

бўлган

даврда

намликнинг

ўзгариши

:

1

1

1

τ

⋅

−

=

N

W

W

c

o

c

, (4)

1

1

1

/

)

(

τ

ϕ

c

c

o

W

W

tq

N

−

=

=

, (5)

4.

Р

асм

.

Шарбатлар

ишлаб

чиқариш

иккиламчи

хом

ашёларини

қуритиш

жараёнида ҳарорат ўзгаришининг

5.

Расм

.

Шарбатлар

ишлаб

чиқариш

иккиламчи

хом

ашёларини

қуритиш

жараёнидаги

12

бунда

c

o

W

ва

c

W

1

-

бошланғич

ва

биринчи

критик

намликлар

;

ϕ

-

қуритиш

эгри

чизиғининг

биринчи

даврдаги

оғиш

бурчаги

.

(

)

N

W

W

c

c

/

1

0

1

−

=

τ

, (6)

бунда

1

τ

-

биринчи

даврда

қуритишнинг

давомийлиги

.

Қуритиш

тезлигининг

пасайиш

даври

учун

муносабат

қуйидагича

бўлади

:

(

)

τ

K

W

W

c

k

−

=

exp

1

1

, (7)

(

)

1

2

1

2

N

W

W

c

c

−

=

τ

. (8)

Шуни

таъкидлаш

лозимки

оғиш

бурчаги

тангенсининг

сон

қийматлари

қуритиш

коэффициентига

тенг

.

(

) (

)

2

2

1

ln

ln

τ

ϕ

c

p

c

p

c

W

W

W

W

tg

−

−

−

=

. (9)

Илмий

тажриба

ва

назарий

тадқиқотлар

асосида

N, W

ва

K

нинг

ўртача

қийматлари

аниқланган

.

Коэффициентларнинг

ҳар

бирининг

боғлиқлиги

текширилаётган

омиллар

қийматларининг

ҳосилалари

шаклида

берилган

:

(

)

в

в

V

t

q

f

N

,

,

=

;

(

)

в

в

кр

V

t

q

f

W

,

,

=

;

(

)

в

в

V

t

q

f

К

,

,

=

.

 

Кўриб

чиқилаётган

иерархия

даражасида

ҳам

газнинг

турли

қўшимчалардан

тозаланиши

юз

беради

.

Мазкур

жараён

бу

ишда

кўриб

чиқилмайди

.

Ҳаво

бериш

учун

тизимда

паррак

кўзда

тутилган

.

6.

Расм

.

Хом

ашё

қатламларида

ҳароратнинг

вақт

бўйича

ўзгариши

Ҳарорат

, t

o

C.

Жараён

давомийлиги

,

τ

(

с

).

1

3

2

5

4

13

Қатламлар

сони

1-2-3-4-5

қатламлар

сони

1

ташқаридаги

қатлам

, 5-

ичкаридаги

қатлам

.

6-

расмда

шарбатлар

ишлаб

чиқариш

иккиламчи

хом

ашёлари

ҳароратининг

вақт

бўйича

ўзгариш

эгри

чизиғи

тасвирланган

.

Хом

ашён

инг

намлиги

, W % .

Вақт

,

)

(

c

τ

.

7.

Расм

.

Хом

ашё

намликнинг

вақт

бўйича

ўзгариши

7-

расмда

шарбатлар

ишлаб

чиқариш

иккиламчи

хом

ашёлари

қолдиқ

намлигининг

вақт

бўйича

ўзгариш

эгри

чизиғи

тасвирланган

.

Шу

билан

бир

қаторда

хом

ашёни

намлигини

ўзгариши

катта

фарқ

қилади

.

2-

жадвал

Иккиламчи

хом

ашёни

қуритиш

бўйича

ўтказилган

тадқиқотлар

1 –

тажриба

2

-

тажриба

3

-

тажриба

)

(

c

τ

%

W

)

(

c

τ

%

W

)

(

c

τ

%

W

1000 24 1000 22 1000 22
2000 22 1800 20 2000 18
4000 20 2000 12 3000 16
5000 18,5 4000 11,5 4000 14

10000 14,5 5000 10 5000 11,5
10800 14 8000 9,99 8000 10,5
15000 12,5 10800 9,5 10800 9

14

3-

жадвал

Иккиламчи

хом

ашёни

қуритиш

бўйича

ўтказилган

тадқиқот

натижалари

№

Берилган

параметрлар

Сони

Бирлиги

1 W-

маҳсулот

намлиги

55

%

2

Т

о

-

бошланғич

ҳарорат

30

o

С

3

τ

-

вақт

14400

с

4 G–

маҳсулот

срфи

0,0125

кг

/

с

5 G

га

–

газ

сарфи

0,005

кг

/

с

6

Х

о

–

намлиги

0,25

%

1-

тажрибада

моделга

киритилаётган

β

0

=

0,00001

1 N

1

-

қувват

5,1

кВт

2

β

1

-

масса

бериш

коэффициенти

0,00001

кг

м

3

/

с

3

Х

1

–

хом

ашё

концентрацияси

0,228

%

2-

тажрибада

моделга

киритилаётган

β

0

=

0,0001

к

/

м

3

с

1

β

2

-

масса

бериш

коэффициенти

0,0001

к

/

м

3

с

2

Х

2

–

хом

ашё

концентрацияси

0,153

%

3-

тажрибада

моделга

киритилаётган

β

0

=

0,001

кг

м

3

/

с

1

β

3

-

масса

бериш

коэффициенти

0,001

кг

м

3

/

с

2

Х

3

–

хом

ашё

концентрацияси

0,13

%

3

Т

3

-

ҳарорат

70

o

С

5

τ

3

–

вақт

(

тўхтайди

)

5000

с

4-

тажрибада

моделга

киритилаётган

β

0

=

0,0004

кг

м

3

/

с

1 N

2

-

қувват

6,05

кВт

2

β

4

-

масса

бериш

коэффициенти

0,0004

кг

м

3

/

с

3

Х

4

–

хом

ашё

концентрацияси

0,099

%

4

Т

4

-

ҳарорат

74

o

С

5 W

4

-

маҳсулот

намлиги

10

%

6

τ

4

-

вақт

10800

с

Кўрилаётган

майдалаш

жараёни

идеал

ва

даврий

режимда

ҳисобланади

.

Озиқавий

кукун

олиш

учун

майдалаш

жараённинг

динамик

модели

қуйидагича

бўлади

:

)

1

(

1

C

V

k

C

G

C

G

d

dm

o

o

−

⋅

−

⋅

−

⋅

=

τ

(10)

ёки

))

1

(

(

1

1

C

V

k

C

G

C

G

m

d

dC

o

o

o

−

⋅

−

⋅

−

⋅

=

τ

(11)

15

бу

ерда

κ

-

майдаланиш

даражаси

, v-

хом

ашё

ҳажми

, m

0

-

хом

ашёнинг

бошланғич

оғирлиги

.

(11)

тенглама

концентрациянинг

вақт

бирлигида

ўзгаришини

ифодалайди

,

яъни

майдаланган

хом

ашё

(

керакли

ўлчамда

)

майдаланиш

даражасига

қараб

,

вақт

ўтиши

билан

ўзгаради

.

Жараён

давомида

майдаланган

маҳсулот

миқдори

ортиб

,

майдаланиши

керак

бўлган

маҳсулот

миқдори

камаяди

. (11)

тенглама

турли

ечимга

эга

бўлиши

мумкин

.

Бу

ишда

узлуксиз

ҳолатда

ишлайдиган

режимдан

фойдаланилган

бўлиб

,

узлуксиз

майдалайдиган

даврий

майдалаш

тенгламаси

учун

бир

ячейкали

жараён

келтирилган

.

Майдалаш

жараёни

бўйича

олиб

борилган

лаборатория

натижалари

.

Дастлаб

майдалаш

жараёнини

лабораторияда

хавонча

ёрдамида

майдаланди

.

Майдаланган

кукунни

0,28

мм

оралиқдаги

элакдан

ўтказилганда

20%

ни

ташкил

этди

.

Майдалашни

давом

эттириб

0,5

кг

хом

ашёни

кофе

майдалагичда

майдаланди

майдаланиш

даражаси

50%

ни

ташкил

этди

.

Майдалаш

жараёнини

тегирмонда

майдалаб

кўрдик

бунда

майдалаш

даражаси

98%

ни

ташкил

этди

.

Майдаланиш

даражаси

0,7

га

тенг

деб

олинган

бўлиб

шарли

майдалагичнинг

диаметри

0,5

узунлиги

2

метр

деб

қабул

қилинди

.

Майдалагичнинг

унумдорлиги

1

кунда

6,6

т

кукун

олиш

имкониятига

эга

бўлган

майдалагич

танланди

.

Қуритилган

иккиламчи

хом

ашёларни

майдалаш

учун

беш

поғонали

шарли

майдалагич

олинди

.

8.

Расм

.

Шарбатлар

ишлаб

чиқариш

иккиламчи

хом

ашёларини

майдалаш

жараёнини

компьютер

модели

16

9.

Расм

.

Майдаланиш

даражасининг

вақтга

ва

поғоналарга

боғлиқлиги

Шарли

майдалагичда

майдаланган

кукунни

0,28

мм

оралиқдаги

элакдан

ўтиши

ҳисобга

олинган

.

Қурилма

узлуксиз

ишлаш

тамоилига

асосланган

бўлиб

маҳсулот

майдаланиш

даражасига

қараб

1-

поғонада

майдаланиш

даражаси

55%

ни

, 2-

поғонада

майдаланиш

даражаси

82%

ни

, 3-

поғонада

майдаланиш

даражаси

93%

ни

, 4-

поғонада

майдаланиш

даражаси

96%

ни

, 5-

поғонада

майдаланиш

даражаси

98%

ни

,

ташкил

этди

.

Майдаланган

маҳсулотни

0,28

мм

катаклар

оралиғидаги

элакдан

ўтишини

хисобга

олиниб

,

майдаланиш

даражаси

аниқланади

.

Ушбу

бобни

хулоса

билан

якунланган

.

Учинчи

бобда

Шарбат

ишлаб

чиқаришдан

қолган

иккиламчи

хом

ашёни

намлиги

текширилиб

,

ёт

қўшимчалардан

тозалаб

олинди

. NaCl

ни

0,4 %

ли

кучсиз

эритмаси

билан

ишлов

бериб

,

прессдан

ўтказилди

.

Сўнгра

хом

ашёни

75

o

С

да

3

соат

давомида

аста

секинлик

билан

қуритилди

.

Қуритилган

хом

ашё

майдаланиб

, 0,28

мм

оралиқдаги

элакдан

ўтказилди

.

Иккиламчи

хом

ашёдан

озиқавий

кукун

олишда

замон

талабига

мос

келадиган

технологик

тизимини

танлаш

учун

мавжуд

жиҳозларни

17

уйғунлаштириш

йўлларидан

фойдаланилди

.

Технологик

тизимни

физик

жиҳозлар

ёрдамида

ҳар

-

хил

мавжуд

жиҳозларни

уйғунлаштириш

катта

қийинчиликни

туғдиради

.

Ишни

осонлаштириш

учун

технологик

тизимни

шакллантиришда

мавжуд

моделлардан

фойдаланилди

.

Диссертацияни

2-

бобида

амалга

оширилган

таҳлиллар

асосида

технологик

тизимни

танлаш

осонлашиб

,

танланган

бир

нечта

вариантлар

орасидан

замон

талабига

мос

келадиган

қурилмалар

олиш

масаласини

кўрилди

ва

қуйидаги

мавжуд

жиҳозларни

уйғунлаштиришлари

таҳлил

қилинди

.

Иккиламчи

хом

ашёлар

текширишдан

ўтказилиб

,

кукун

-

яримтайёр

маҳсулот

ишлаб

чиқариш

учун

бирламчи

ишлов

беришга

юборилади

ва

0,2-0,4

%

ли

натрийхлор

эритмаси

билан

ишлов

берилади

.

Бирламчи

ишлов

берилган

хом

ашё

лентали

пресслаш

қурилмасига

узатилиб

,

прессдан

ўтказилади

.

Прессдан

ўтган

хом

ашёни

қуритиш

қурилмасига

узатилиб

,

қуруқ

модда

миқдори

8 - 10 %

гача

қуритилади

ва

қуритилган

хом

ашё

майдалаш

учун

тегирмонга

тушади

.

Кукун

ҳолига

келтирилган

хом

ашё

№

0,28

мм

ўлчамлик

элакдан

ўтказилиб

бункерга

тўпланади

.

Кукун

автоматик

тарози

орқали

тортилиб

картон

қопларга

солинади

ва

оғзини

маҳкамлаб

тикилади

ва

омборга

узатилади

.

Шу

тартибда

технологик

тизимларда

кукун

олиш

амалга

оширилади

.

1-

бункер

, 2-

лентали

транспортёр

, 3-NaCl

эритмаси

сақлаш

учун

бочка

, 4-

бланшировка

қозони

, 5-

пресс

, 6-

бункер

, 7-

қуритиш

, 8-

майдалагич

, 9-

№

0,28

мм

ли

элак

, 10-

сақлаш

омбори

..

10.

Расм

.

Иккиламчи

хом

ашёдан

озуқавий

кукун

-

яримтайёр

маҳсулот

олиш

технологик

тизимининг

кетма

-

кетлиги

N

а

CI

1

9

8

1

1

1

7

1

6

1

4

5

3

1

2

18

4-

жадвал

Танланган

тизим

учун

технологик

қурилмаларнинг

номланиши

Т

/

р

Жиҳоз

номи

Бажарадиган

жараёни

Қуввати

1

Бункер

Иккиламчи

хом

ашё

учун

N = 1

кВТ

•

соат

2

Лентали

транспортёр

Хом

ашёни

NaCl

эритмасига

тушиб

прессга

узатиш

учун

N = 1

кВТ

•

соат

3

NaCl

эритмаси

сақлаш

ва

бланшировка

учун

қозони

Иккиламчи

хом

ашё

3-4

минут

давомида

бланшировка

қилиш

учун

N = 1

кВТ

•

соат

4

Пресс

Иккиламчи

хом

ашё

пресслашга

N = 2

кВТ

•

соат

6

Қуритиш

қурилмаси

Иккиламчи

хом

ашёни

қуритиш

учун

N = 7

кВТ

•

соат

7

Тегирмон

Майдалаш

учун

N = 2

кВТ

•

соат

8

Элак

Майдаланган

хом

ашёни

элашга

N = 1

кВТ

•

соат

9

Қадоқлаш

Маҳсулотни

қоплаш

учун

N = 1

кВТ

•

соат

Шарбат

ишлаб

чиқаришда

ҳосил

бўладиган

иккиламчи

хом

ашёлардан

тайёрланган

озиқабоп

кукун

-

яримтайёр

маҳсулотларнинг

органолептик

кўрсаткичлари

дегустация

қилиб

кўрилди

ва

натижалар

қуйидаги

жадвалда

келтирилди

.

5-

жадвал

Шарбат

ишлаб

чиқаришдаги

иккиламчи

хом

ашёлардан

олинган

озиқабоп

кукун

-

яримтайёр

маҳсулотнинг

органолептик

кўрсаткичлари

Кўрсаткич

номи

Тавсифи

Ташқи

кўриниши

ва

концистенцияси

Кукунсимон

,

бир

хилдаги

масса

,

қумоқланиши

мумкин

бўлиб

,

енгил

эзганда

сочилиб

кетади

.

Таъми

ва

ҳиди

Табиий

,

яхши

сезиларли

бўлиб

,

дастлабки

хом

ашёга

хос

,

ёт

ҳид

ва

таъм

бўлишига

рухсат

этилмайди

Ранги

Ишлатиладиган

мева

-

сабзавотлар

хом

ашёсига

хос

бўлиб

,

оч

-

сариқдан

оч

-

жигар

ранггача

6-

жадвал

Қуритилган

сабзи

кукуни

ва

шарбат

ишлаб

чиқаришдаги

иккиламчи

хом

ашёдан

тайёрланган

кукун

-

яримтайёр

маҳсулотнинг

минерал

моддалар

таркиби

Маҳсулот

Минераллар

таркиби

,

мг

/100

г

.

Натрий

Калий

Кальций Магний

Фосфор Темир

Қуритилгансабзидан

тайёрланган

кукун

59 987 105 56 294 3

Иккиламчи

хом

ашёдан

тайёрланган

кукун

-

яримтайёр

маҳсулот

61 970 92 47 281 1,8