ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ
БАНК-МОЛИЯ АКАДЕМИЯСИ
Қўлёзма ҳуқуқида
УДК 336.14(575.1)
Рахмонов Дилшоджон Алиджонович
ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИДА СОҒЛИҚНИ САҚЛАШ
МУАССАСАЛАРИНИ МОЛИЯЛАШТИРИШНИ
ТАКОМИЛЛАШТИРИШ
08.00.07 – «Молия, пул муомаласи ва кредит»
Иқтисод фанлари номзоди
илмий даражасини олиш учун тақдим этилган диссертация
А В Т О Р Е Ф Е Р А Т И
Тошкент – 2012
2
Диссертация иши Банк-молия академиясида бажарилган
Илмий раҳбар:
иқтисод фанлари доктори, профессор
Жумаев Нодир Хосиятович
Расмий оппонентлар:
иқтисод фанлари доктори, профессор
Хайдаров Низомиддин Хамраевич
иқтисод фанлари номзоди, доцент
Райимбердиева Ойниса Рахмонқуловна
Етакчи ташкилот:
Ўзбекистон
Республикаси
Молия
вазирлиги
Ҳимоя Ўзбекистон Республикаси Банк-молия академияси ҳузуридаги
иқтисод фанлари доктори илмий даражасини олиш учун диссертациялар
ҳимояси бўйича Д.005.25.01 рақамли Бирлашган ихтисослашган кенгашнинг
2012 йил “____” ______________ соат ____да ўтадиган мажлисида бўлади.
Манзил
: 100000, Тошкент шаҳри, Ҳ.Орипов кўчаси, 16-уй.
Диссертация иши билан Ўзбекистон Республикаси Банк-молия
академияси кутубхонасида танишиш мумкин.
Автореферат 2012 йил “___” ______________ да тарқатилди.
Бирлашган ихтисослашган
кенгаш илмий котиби,
иқтисод фанлари доктори
Ф.И.Мирзаев
3
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ УМУМИЙ ТАВСИФИ
Мавзунинг
долзарблиги.
Мамлакатимизда
иқтисодиётни
эркинлаштириш босқичида соғлиқни сақлаш соҳасида амалга оширилаётган
ислоҳотлар муҳим аҳамият касб этади. Ўзбекистон Республикаси Президенти
И.А.Каримов ушбу масала хусусида тўхталиб, «Ижтимоий ривожланиш,
биринчи навбатда, таълим ва соғлиқни сақлаш соҳаларининг моддий-техник
базасини мустаҳкамлаш ва уларни жиҳозлаш масалалари, ҳеч шубҳасиз,
жорий йилда ҳам диққатимиз марказида бўлади», деб таъкидлаб ўтганлар
1
.
Жумладан, тизимни ислоҳ қилишнинг давлат дастури республикамиз
соғлиқни сақлаш тизимини тубдан янгилаб, соҳада амбулатория-
поликлиника ва профилактика тиббиётига кенг имкониятлар яратиб,
уларнинг молиявий маблағларга бўлган эҳтиёжини таъминлашнинг ўзига хос
бўлган «ўзбек модели» шакллантирилди. Таъкидлаш лозимки, қишлоқ
жойларда қишлоқ врачлик пунктлари ташкил этилиши, уларни
молиялаштиришнинг аҳоли жон бошига тўғри келувчи харажатлар
миқдоридан келиб чиқиб, амалга ошириш услубиятини жорий этилиши
муҳим аҳамиятга эгадир.
Иқтисодиётни модернизациялаш шароитида Давлат бюджетининг
харажатларида соғлиқни сақлаш соҳасини молиялаштириш орқали аҳолини
манзилли ижтимоий кўллаб-қувватлаш таъминланмоқда. Бюджетдан
ажратилган маблағларнинг самарадорлигини ошириш, тизимда инвестиция
дастури харажатларини бюджетдан молиялаштиришни мақбуллаштириш,
бошқа тўловлар бўйича харажатларни тўлиқ, ўз вақтида амалга ошириш,
тўлов
интизомини
мустаҳкамлаш
масалаларига
алоҳида
эътибор
қаратилмоқда.
Республикамизда олиб борилаётган ислоҳотлардан кўзланган асосий
мақсад аҳолини қулай ва сифатли тиббий хизматлар билан таъминлаш
муаммоларини бартараф этиш, соҳанинг фаолият самарадорлигини
оширишга қаратилган. Хусусан, аҳоли соғлиғини сақлаш кўрсаткичларини
халқаро
андозалар
даражасига
етказиш,
тиббиёт
муассасаларини
молиялаштириш
механизмларини
янада
мақбуллаштиришга
йўналтирилмоқда.
Шу нуқтаи назардан, республикамизда аҳолини сифатли тиббий
хизматлар
билан
таъминлашда
соғлиқни
сақлаш
муассасаларини
молиялаштиришни такомиллаштириш масалалари долзарб вазифалардан
бири бўлиб қолмоқда.
Муаммонинг ўрганилганлик даражаси.
Ижтимоий соҳани мақбул
даражада молиялаштиришнинг долзарб масалалари хорижлик олимлар
томонидан атрофлича ўрганилган ва соғлиқни сақлаш соҳаси молиявий
барқарорлигининг устувор йўналишлари асослаб берилган. Масалан,
иқтисодчи олимларидан О.Александр, А.Лаффер, С.Л.Брю, Ж.М.Кейнс,
1
Каримов И.А. Барча режа ва дастурларимиз Ватанимиз тараққиётини юксалтириш, халқимиз
фаровонлигини оширишга хизмат қилади. – Тошкент: Ўзбекистон, 2011. – Б. 36.
4
К.Р.Макконнелл, П.А.Самуэльсон, А.Смит, В.Д.Нордхаус
2
кабиларнинг қатор
асарларида тадқиқ этилган.
МДҲ
мамлакатлари
иқтисодчи
олимларидан
Л.А.Дробозина,
Д.А.Джунусова, Г.М.Кравченко, С.А.Лукашов, С.Мамедова, В.Д.Роик,
Д.А.Соколов, С.Г.Хабаев
3
лар ишларида ҳам мазкур соҳанинг айрим
жиҳатлари ва хусусиятлари ўз ифодасини топган.
Ўзбекистонда ижтимоий соҳанинг жумладан, соғлиқни сақлаш
муассасаларини
молиялаштириш
амалиётининг
айрим
жиҳатлари
А.В.Вахабов, А.В.Ваҳобов, Н.Х.Жумаев, Т.С.Маликов, О.О.Олимжонов,
Н.Х.Ҳайдаров,
А.Б.Жўраев,
У.А.Бурханов,
О.Р.Райимбердиева,
Г.А.Қосимова, А.Ў.Султонова, Ў.Д.Ражабов, М.Р.Туртаев
4
илмий асарларида
таҳлил қилинган.
Мазкур масала О.Райимбердиеванинг тадқиқот ишида соғлиқни сақлаш
муассасалари молиявий ресурслари таркиби ва манбаларини шакллантириш
тартиби, уларни режалаштириш, сарфланишини ташкил қилишнинг ўзига хос
хусусиятлари таҳлил қилинган ҳамда соғлиқни сақлаш тизимини молиявий
жиҳатдан таъминлашнинг истиқболли йўналишлари аниқланган
5
.
Г.Қосимова ишида эса, давлат бюджетидан ижтимоий-маданий
тадбирларини молиялаштириш жараёнида соғлиқни сақлаш соҳаси
харажатларини қоплаш масалалари тадқиқ этилган
6
.
А.Султонова илмий тадқиқотида соғлиқни сақлаш тизимини
молиялаштиришда давлат бюджети маблағлари ўрни хусусида халқаро
тажрибалар ўрганилган. Яъни, тизим молиялаштирилишини бошқаришнинг
2
Alexander O. Laffer А. Pay to the Order of Puerto Rico. – USA: Allegiance Press, 2004.– 455 р.; Кейнс Д.М.
Общая теория занятности и денег. – Монография. – Москва, 1978. – 428 с.; Макконнелл К.Р., Брю С.Л.
Экономикс: принципы, проблемы и политика. Пер. 16-го англ. изд. – Москва: ИНФРА-М, 2006. – 940 с.;
Smith А. An Inquiri in to the nature and Causes of the Weat the of Nations. – New York: Random House, 1937. –
326 р.; Самуэльсон П.А., Нордхаус В.Д. Экономика: Пер. с англ.– М.: БИНОМ, 1997. – 800 с
.
3
Дробозина Л.А. Финансы. Учебник. – М.: ЮНИТИ, 2000. – 400 с.; Джунусова Д.А. Совершенствование
механизма финансирования
медицинских услуг в системе охраны здоровья населения Республики
Казахстан. Автореф. дис. ... к.э.н. – Казахстан. 2008. – 26 с.; Кравченко Г.М. Развитие рынка и
финансирования лечебно-оздоровительных услуг в России. Автореф. дис. ... к.э.н. – М., 2008. – 26 с.;
Лукашов С.А. Экономико-математическое моделирование спроса населения на медицинские услуги.
Автореф. дис. ... к.э.н. – М., 2006. – 24 с.; Мамедова С. Основные системы финансирования здравоохранения
// Финансы. – М., 2005 – № 4. – С. 68-70; Роик В.Д. Социальная составляющая бюджетной политики: об
итогах последних восьми лет и о новой «Трехлетке»// Российский экономический журнал. – М., 2008. -№ 11.
– С.10-16; Соколов Д.А. Совершенствование финансового обеспечения здравоохранения в Российской
Федерации: автореф. дис. ... к.э.н – М. 2009. _– 26 с.; Хабаев С.Г.
Бюджетирование, ориентированное на
результат, в здравоохранении. Автореф. дис. .. д.э.н. – М., 2010. – 36 с.
4
Вахабов А. ва бошқ. Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози: сабаблари, хусусиятлари ва иқтисодиётга
таъсирини юмшатиш йўллари. –Т.: Akademnashr, 2009. – 144 б.; Ваҳобов А., Бурханов У., Жумаев Н. Чет
мамлакатлар молияси. – Т.: Янги аср авлоди, 2003. – 268 б.; Маликов Т.С., Олимжонов О.О. Молиявий
менежмент. – Т.: Академия, 1999. – 254 б.; Жўраев А.Б. Бозор иқтисодиёти шароитида Давлат бюджетининг
роли: и.ф.н. ... дис. автореф. – Т.: БМА, 2001. – 26 б.; Маликов Т.С., Ҳайдаров Н.Ҳ. Молия: умумдавлат
молияси. Ўқув қўлланма. –Т.: “Iqtisod-moliya”, – 2009. – 155 б.
5
Райимбердиева О.Р. Соғлиқни сақлаш муассасаларини молиявий таъминлашни ташкил қилиш: и.ф.н. ...
дис. автореф. – Тошкент, 2001. – 21 б.
6
Қосимова Г.А. Ижтимоий-маданий соҳаларни ривожлантиришда бюджет сиёсатининг роли (Ўзбекистон
Республикаси мисолида): и.ф.н. ... дис. автореф. – Тошкент, 2001. – 22 б.
5
хорижий тажрибалари жорий этилиши масалаларига алоҳида эътибор
қаратилган
7
.
Ў.Ражабов томонидан ўрганилган ижтимоий хизматлар соҳасида,
жумладан,
соғлиқни
сақлаш
тизимида
хусусий
тадбиркорликни
ривожлантиришнинг назарий жиҳатлари таҳлил қилинган ва соҳани
молиялаштиришда
бюджетдан
ташқари
маблағлар
манбаларини
кенгайтиришга устуворлик бериш асосланган
8
.
М.Туртаев илмий ишида аҳолининг тиббий хизматлар билан
таъминланишида тиббиёт муассасасаларининг бирламчи бўғинлари
томонидан кўрсатиладиган тиббий хизматларни шакллантириш ҳамда уларни
молиявий таъминлаш масалаларини ҳал этишда маркетингни ташкил
этишнинг муҳим жиҳатлари асослаб берилган
9
.
Юқоридагилардан келиб чиққан ҳолда, соғлиқни сақлаш тизимини
молиялаштиришни
такомиллаштириш
муаммолари
мавжудлиги,
долзарблиги, иқтисодий адабиётларда етарлича ўрганилмаганлиги ушбу
тадқиқот мавзусининг танланишига асос бўлди.
Диссертациянинг илмий – тадқиқот ишлари режалари билан
боғлиқлиги.
Диссертация иши Ўзбекистон Республикаси Банк-молия
академиясининг илмий – тадқиқот ишлари режаси доирасида бажарилган.
Тадқиқот
мақсади
–
соғлиқни
сақлаш
муассасаларини
молиялаштиришни такомиллаштиришга қаратилган илмий таклиф ва амалий
тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқот вазифалари.
Диссертация ишида қўйилган мақсадга эришиш
учун қуйидаги вазифалар белгилаб олинди:
ижтимоий
соҳада
соғлиқни
сақлаш
муассасаларини
молиялаштиришнинг назарий асосларини тадқиқ қилиш ҳамда унинг ўзига
хос жиҳатларини аниқлаш;
соғлиқни сақлаш муассасаларини молиялаштиришнинг илғор
хорижий тажрибаларини ўрганиш ва уларни республикамиз амалиётида
ижодий қўллаш бўйича илмий тавсиялар ишлаб чиқиш;
Ўзбекистонда соғлиқни сақлаш муассасаларини молиялаштиришнинг
амалдаги ҳолатини баҳолаш ва тенденцияларини аниқлаш;
соғлиқни сақлаш муассасаларини молиялаштиришда бюджетдан
ташқари маблағларнинг тутган ўрнини баҳолаш;
соғлиқни сақлаш муассасаларини молиялаштириш амалиётидаги
муаммоларни аниқлаш ва уни ҳал этишга қаратилган илмий таклиф ва
амалий тавсиялар ишлаб чиқиш.
Тадқиқот объекти -
соғлиқни сақлаш муассасаларини молиялаштириш
тизими.
7
Султонова А.Ў. Соғлиқни сақлашни бозор муносабатлари орқали тартибга солишнинг ҳалқаро амалиёти:
и.ф.н. ... дис. автореф. – Тошкент, 2001. – 21 б.
8
Ражабов Ў.Д. Ижтимоий хизматлар соҳасида хусусий тадбиркорликни ривожлантиришнинг назарий
жиҳатлари ва устувор йўналишлари: и.ф.н. ... дис. автореф. – Тошкент, 2008. – 26 б.
9
Туртаев М.Р. Маркетинг медицинских услуг в условиях рыночных реформ и пути его совершенствования:
автореф. дис. … к.э.н. – Тошкент, 2005. – 23 с.
6
Тадқиқотнинг предмети
– соғлиқни сақлаш соҳасини молиялаштириш
жараёнида вужудга келадиган молиявий муносабатлардан иборат.
Тадқиқот методлари:
тадқиқот ишини бажаришда қиёсий таҳлил,
тизимли ёндашув, синтез, молиявий таҳлил, гуруҳлаш, статистик ва
математик усуллардан фойдаланилди.
Тадқиқот гипотезаси:
соғлиқни сақлаш тизимини Давлат бюджети
маблағлари ва бюджетдан ташқари манбалар ҳисобига молиялаштириш
нисбатини мақбуллаштиришга бағишланган илмий таклиф ва амалий
тавсиялар мамлакатимизда ушбу тизимнинг ўрта истиқболда барқарор
суръатларда
ривожланишини таъминлашига хизмат қилиши мумкин.
Ҳимояга олиб чиқилаётган асосий ҳолатлар
:
−
соғлиқни сақлаш муассасалари харажатларини режалаштириш
жараёнида иш ҳақи ва унга ажратмалар билан бошқа харажатлар ўртасидаги
ўзаро мутаносиблик нисбати даражасини оптималлаштириш тўғрисидаги
таклиф асосида ўзаро нисбат 2011 йилда 85,5:14,5 га ўзгарди;
−
соғлиқни сақлаш тизими бюджет харажатларига нисбатан бюджетдан
ташқари маблағлар ҳажмини кўпайтириш тўрисидаги таклиф асосида
бюджетдан ташқари маблағлар ҳажми 2011 йилда 1009,6 млн сўм (1,21
баробар)га ошди.
−
ижтимоий
соҳаларда
соғлиқни
сақлаш
тизимини
молиялаштиришнинг ўзига хос хусусиятлари аниқланган. Соғлиқни сақлаш
муассасаларини молиявий дастурлаш тушунчаси моҳияти очиб берилди;
−
республикамизда иш берувчилар томонидан ишчи-ходимлар учун
ўзининг махсус хисоб рақамида жамғариб бориладиган мажбурий тиббий
суғурталаш фондини ташкил қилиш ҳамда уни тасарруф этиш услубиятини
шакллантириш зарурати илмий жиҳатдан асосланди;
−
Ўзбекистонда соғлиқни сақлаш муассасаларини молиялаштиришда
«Натижавийликка йўналтирилган бюджетлаштириш» услубиятини қўллаш
имкониятлари ва уни жорий этишнинг ўзига хос хусусиятлари, зарурий
шарт-шароитлари асослаб берилди;
−
республикамизда
соғлиқни
сақлаш
муассасаларини
молиялаштиришни такомиллаштиришга қаратилган илмий таклиф ва амалий
тавсиялар ишлаб чиқилди.
Илмий янгилиги:
−
соғлиқни сақлаш тизимини молиялаштириш замонавий моделининг
хусусиятлари ва ривожланиш тенденциялари аниқланган;
−
соғлиқни сақлаш муассасаларини молиялаштиришда илғор хориж
тажрибалари умумлаштирилиб, ундан республикамиз соғлиқни сақлаш
муассасаларини молиялаштириш амалиётида ижодий фойдаланиш юзасидан
илмий таклиф ва амалий тавсиялар ишлаб чиқилган;
−
соғлиқни сақлаш тизимини молиялаштиришда бюджет ва бюджетдан
ташқари маблағлари ҳисобидан амалга ошириш манбаларининг нисбати
аниқланган ва ўзгариш тенденциялари прогнозлаштирилган;
7
−
аҳоли жон бошига тўғри келувчи ЯИМ миқдори билан соғлиқни
сақлаш тизимини молиялаштиришда бюджетдан ташқари маблағлар улуши
ўртасидаги корреляцион боғлиқлик аниқланган;
−
соғлиқни сақлаш тизимини молиялаштиришнинг такомиллашган ўрта
муддатга мўлжалланган муқобил сценарийлари ишлаб чиқилди;
−
соғлиқни
сақлаш
муассасалари
бирламчи
бўғинлари
молиялаштирилишини аҳоли жон бошига тўғри келувчи харажатлар миқдори
услуби орқали амалга ошириш амалиёти таҳлил қилинган, умумлаштирилган
ва муаммолари аниқланган;
−
соғлиқни сақлаш муассасаларининг моддий-техник базасини
модернизациялашни кучайтиришни халқаро кредит ва грант маблағлари
ҳисобидан амалга оширилиш ҳолати баҳоланган ва мазкур фаолиятни
ривожлантириш йўналишлари аниқланган;
−
соғлиқни сақлаш муассасалари бирламчи бўғинлари учун
марказлашмаган тарзда бюджет маблағлари ҳисобидан сотиб олинадиган
дори-дармон воситаларини харид қилишда рақобат муҳитини шакллантириш
йўналишлари юзасидан илмий тавсиялар ишлаб чиқилган.
Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти
. Тадқиқот
ишининг илмий аҳамияти тадқиқот натижаларидан соғлиқни сақлаш
муассасаларини молиялаштиришни такомиллаштиришнинг фундаментал
ҳамда амалий жиҳатларини махсус чуқур тадқиқ этишга бағишланган илмий
тадқиқот ишларида фойдаланиш мумкин. Амалий аҳамияти эса, илмий ишда
ишлаб чиқилган илмий таклиф ва амалий тавсияларнинг амалиётга тадбиқ
этилиши тиббиёт муассасаларида бюджет ва бюджетдан ташқари маблағлар
нисбатини мақбуллаштириш бўйича прогнозларни, фуқароларнинг жамғариб
бориладиган мажбурий тиббий суғурталаш фондини шакллантиришни
босқичма-босқич амалга ошириш бўйича илмий ва амалий тавсиялардан
фойдаланиш билан изоҳланади. Диссертация иши материалларидан олий
ўқув юртларида «Молия», «Давлат бюджети», «Маҳаллий молия» ва
«Ўзбекистон Республикасининг бюджет тизими» курслари ўқув дастурларини
такомиллаштиришда ва мазкур курсларни ўқитишда фойдаланиш мумкин.
Натижаларнинг жорий қилиниши.
Илмий – тадқиқот натижалари
бўйича ишлаб чиқилган илмий таклиф ва амалий тавсиялар Ўзбекистон
Республикаси Олий Мажлиси қонунчилик палатаси Бюджет ва иқтисодий
ислоҳотлар ҳамда Меҳнат ва ижтимоий масалалар қўмиталари (2011 йил 1
июндаги 04/1-06-02-118-сонли маълумотномаси, 2 июндаги 04/3-02-103-
сонли далолатнома) томонидан соғлиқни сақлаш тизимини молиявий қўллаб-
қувватлашга оид ҳуқуқий-меъёрий базасини такомиллаштиришда ва
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги (2011 йил 10 июндаги
далолатнома) томонидан давлат соғлиқни сақлаш муассасаларида бюджетдан
ташқари маблағлар ҳажмини ошириш амалиётида қўллаш учун қабул
қилинган. Диссертация иши материалларидан Ўзбекистон Республикаси
Банк-молия академияси (2011 йил 23 июндаги 403-сонли далолатнома) ўқув
жараёнида қўллаш учун қабул қилинган.
8
Ишнинг синовдан ўтиши.
Тадқиқотнинг асосий ғоялари ва натижалари
«Реализации антикризисной программы – основа дальнейшего развития
национальной экономики и повышения его конкурентоспособности»
(Москва, 2010), «Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози шароитида молия ва
бюджет тизимини такомиллаштириш масалалари» (Тошкент, 2010),
«Инқирозга қарши чоралар дастурини амалга ошириш ва инқироздан
кейинги барқарор ривожланишни таъминлашда банк-молия тизимининг
ўрни» (Тошкент, 2010), «Миллий иқтисодиётни модернизациялаш шароитида
инновацион фаолиятни инвестициялаш» (Тошкент, 2010), «Молия соҳасида
мавжуд бўлган муаммолар ва уларни бартараф этиш йўллари» (Тошкент,
2011),
«Мустақиллик йилларида Ўзбекистон иқтисодиёти: устувор
йўналишлар, муаммолар ва ечимлар мавзусидаги илмий мақолалар тўплами»
(Тошкент, 2011), «Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектларини
ривожлантиришда банк-молия тизимининг роли» (Тошкент, 2011),
«Иқтисодиётни модернизациялаш шароитида банк-молия тизимини
барқарорлигини таъминлашни такомиллаштиришнинг асосий йўналишлари»
(Тошкент, 2012) мавзуларида ўтказилган ҳалқаро ва республика илмий-
амалий конференцияларида илмий маъруза сифатида баён қилинган ва
маъқулланган.
Диссертация иши Ўзбекистон Республикаси Банк-молия академияси
«Молия» кафедрасининг кенгайтирилган илмий мажлисида ва мазкур
академия ҳузуридаги Д.005.25.01 рақамли Бирлашган ихтисослашган
кенгашнинг илмий семинарида муҳокама қилинган ва ҳимояга тавсия
этилган.
Натижаларнинг эълон қилинганлиги.
Диссертация ишининг асосий
ҳолатлари ва натижалари бўйича жами 17 та илмий мақола ва маъруза
тезислари нашр этилган.
Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми.
Диссертация иши кириш, учта
боб, хулоса ва таклифлар, фойдаланилган адабиётлар рўйхатидан иборат.
Тадқиқот иши матнининг умумий ҳажми 140 бет бўлиб, унда 13 та жадвал,
18 та расм ва тўртта илова келтирилган.
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ
Мамлакатимизда мустақиллик йилларида соғлиқни сақлаш тизимида
иқтисодий ислоҳотлар ўтказилишига ҳам алоҳида эътибор қаратилмоқда.
Жумладан, 1998 йилда «Соғлиқни сақлаш тизимини ислоҳ қилиш
Концепцияси» ва «Ўзбекистон Республикаси соғлиқни сақлаш тизимини
ислоҳ қилиш Давлат дастури»
10
ишлаб чиқилди ва амалга оширила
бошланди.
Жаҳон амалиёти кўрсатишича, аҳолининг тиббий хизматларга бўлган
талабини қондиришда соғлиқни сақлаш соҳасининг молиявий барқарорлиги
муҳим аҳамият касб этади.
10
Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами. – Тошкент, 2009. – № 25. 282-модда.
9
Соғлиқни сақлаш соҳасини самарали молиялаштиришнинг мақсади –
аҳолининг тиббий хизматлардан фойдаланишларида конституциявий
ҳуқуқларини таъминлаш, тиббий хизматлар ташкил этилишининг ижтимоий
тенгсизлигини камайтириш ҳисобланади.
Соғлиқни сақлаш тизимини молиялаштиришни дастурлаштириш –
аҳолининг
тиббий
хизматларга,
дори-дармонларга
ва
санитария-
эпидемиологик хизматларга бўлган талабини меъёр даражасида ташкил
этишни асослаш ва унинг харажатларини ишлаб чиқишни англатади.
Соғлиқни сақлаш муассасаларини молиявий таъминлаш манбаларини
қуйидаги турларга гуруҳлаш мумкин.
1. Давлат маблағлари ҳисобидан:
а)
тиббий хизматларни молиявий таъминлашда республика ва маҳаллий
бюджет даромадлари орқали;
б)
соғлиқни сақлашдаги инвестицион лойиҳалар орқали халқаро молия
институтлари кредит ва заёмлари асосида.
2. Бюджетдан ташқари манбалар ҳисобидан:
а)
тиббий суғурта;
б)
пулли тиббий хизмат;
в)
муассасанинг фойдаланишда бўлмаган воситаларини ижарага бериш.
Иқтисодиётни модернизациялаш шароитида давлат бюджетидан
ижтимоий соҳага жалб қилинаётган харажатлар улуши 2005-2011 йилларда
ЯИМга нисбатан 9-10 фоиз атрофида бўлди.
Россия Федерациясида ижтимоий соҳага йўналтирилган маблағлар
ҳажми ЯИМга нисбатан 17 фоиз бўлган бўлса, баъзи Европа мамлакатларида
масалан, Австрия, Германия, Швеция, Италия ва Бельгияда соғлиқни сақлаш
учун харажатлар жами бюджет маблағларининг 13 фоизини ташкил этади
11
.
1-расм. Давлат маблағларида соғлиқни сақлаш тизимига
йўналтирилган харажатлар
12
, фоизда (ЖССТ маълумотларига кўра)
11
Роик В.Д. Социальная составляющая бюджетной политики: об итогах последних восьми лет и о новой
«Трехлетке» // Российский экономический журнал. – Москва, 2008. -№ 11. – С. 10-16.
12
http://data.euro.who.int/hfadb/index.php?lang=ru.
10
Хорижий давлатлар билан қиёсий таҳлил этадиган бўлсак, ижтимоий
соҳа харажатларининг ЯИМдаги улуши мамлакатимиздаги ҳолатга нисбатан
Россия Федерациясида бирмунча юқори эканлигини кўрсатмоқда. Лекин
шундай бўлсада, республикамиз бюджет харажатлари таркибида соғлиқни
сақлаш тизими харажатлари улуши юқорида келтирилган Европа
мамлакатларидаги ушбу кўрсаткич билан бир даражада (1-расмга қаранг).
Давлат бюджети маблағлари ҳисобидан соғлиқни сақлаш тизимини
молиялаштириш
харажатлари
улуши
Нидерландия
ва
Эстония
мамлакатларида 4-6 фоиз атрофида бўлган бўлса, Дания ва Ирландия
мамлакатларида ўртача 82 фоизни ташкил қилган
13
.
Тадқиқотлар кўрсатишича, Европа мамлакатларида соғлиқни сақлаш
муассасаларини молиявий таъминлаш манбаларининг улуши турли
даражаларда бўлмоқда. Мамлакатда бюджет ёки бошқа манба шаклланишига
аниқ бир сабаб кўзга ташланмайди. Масалан, Франция, Бельгия,
Нидерландия ва Эстония каби мамлакатларда соғлиқни сақлаш тизимини
солиқсиз манбалар ҳисобидан молиялаштириш ривожланган бўлса, Буюк
Британия, Швеция, Дания ва Ирландия мамлакатларида эса, аксинча бюджет
маблағларининг улуши юқори. Шу нуқтаи назардан, давлатлар амалга
оширадиган ислоҳотлар натижасида молиялаштириш асосларининг
шаклланиши ушбу кўрсаткичлар қандай бўлишига таъсир этаётганлигини
қайд этишимиз мумкин (1-расмга қаранг).
2005-2011 йилларда республикамизда соғлиқни сақлаш тизимини
молиялаштиришда бюджет маблағлари улуши ўртача 94 фоизни
14
ташкил
этган ҳолда, қолган қисми бюджетдан ташқари манбалар ҳисобидан амалга
оширилмоқда.
Республикамизда бюджет харажатларининг соғлиқни сақлаш тизимида
сезиларли бўлишининг сабаб-омили сифатида – юртбошимиз томонидан
белгилаб берилган бозор муносабатларига ўтишнинг беш тамойилидан бири-
кучли ижтимоий сиёсат эканлигини таъкидлашимиз мумкин.
Мамлакатимизда кейинги йилларда соғлиқни сақлаш тизими
харажатларининг ЯИМдаги улуши ошиб бориш тенденциясига эга. Ушбу
кўрсаткич 2005 йилда 2,3 фоизни ташкил этган бўлса, 2011 йилга келиб 2,9
фоизга тенг бўлди (2-расмга қаранг).
Мамлакат ЯИМга нисбатан соғлиқни сақлаш тизими харажатлари
Белоруссияда тўрт фоизни, Россияда 3,9 фоизни, Украинада 3,5 фоизни,
Мексикада уч фоизни ва Хитойда 1,8 фоизни ташкил этмоқда.
15
Мамлакатимизда соғлиқни
сақлаш
тизимига
йўналтирилаётган
маблағларнинг ЯИМга нисбатан улуши динамикаси умуман ўсиш
тенденциясига эга бўлгани ҳолда, ушбу соҳани молиявий қўллаб-қувватлаш
чора-тадбирлари учун ажратилаётган маблағлар миқдорини янада ошириш
мақсадга мувофиқ бўлар эди.
13
Томпсон С. и. др. Финансирование здравоохранения в европейском союзе: Проблемы и стратегические
решения. ВОЗ. Серия исследований Обсерватории, выпуск 17. 2010. – С. 34.
14
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги маълумотлари.
15
11
24,0
25,5
25,2
24,4
25,6
26,0
26,9
13,1
12,8
11,4
10,5
10,0
10,7
11,0
2,20
2,32
2,26
2,30
2,60
2,8
2,9
0,0
5,0
10,0
15,0
20,0
25,0
30,0
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
0,00
0,50
1,00
1,50
2,00
2,50
3,00
3,50
Давлат бюджетидаги ҳажми
Ижтимоий харажатлардаги ҳажми
ЯИМдаги ҳажми (ўнгдаги устун бўйича)
2-расм. Соғлиқни сақлаш вазирлиги тиббиёт муассасалари харажатлари
динамикаси
16
, фоизда
Мустақиллик йилларида, амалга оширилган ислоҳотлар натижасида,
мамлакатимизда аҳоли ўртача умр кўриш даври 67 ёшдан 73 ёшга, жумладан,
аёлларнинг ўртача умр кўриши 75 ёшга етди.
Таъкидлаш жоизки, мамлакатимизда соғлиқни сақлаш тизими
харажатлари давлат бюджетида ўзига хос ўрин тутмоқда. Давлат бюджетидан
соғлиқни сақлаш тизимини молиялаштиришни амалга ошириш билан бирга
ЯИМга нисбатан улушини кўпайтириш нафақат бюджет маблағлари
ҳисобидан, балки бюджетдан ташқари манбалар улушини ҳам ошириш
муҳим аҳамият касб этади.
Жумладан, Россия ҳукумати 2011 йилдан кейинги истиқболда соғлиқни
сақлаш тизими учун харажатларни ЯИМга нисбатан 3,9 фоиздан беш фоизга
етказмоқчи. Бюджет маблағлари доирасида мазкур харажатларни ошириш
имкониятларидан ташқари, бюджетдан ташқари манбалар ҳисобидан
кўпайтириш кўзда тутилмоқда
17
.
Таъкидлаш жоизки, 2002-2011 йилларда соғлиқни сақлаш тизимининг
иш ҳақи ва унга ажратма учун харажатлари умумий бюджет маблағларидаги
улуши ошиб бориш динамикасига эга бўлди (1-жадвалга қаранг).
2008 йилда Россия Федерациясида аҳолига бепул тиббий хизмат
кўрсатишда тиббиёт ходимлари меҳнатига ҳақ тўлашда тизимнинг бюджет
харажатларидаги улуши 58,5 фоизни ташкил этган
18
.
Тадқиқотларимизга асосланиб айтишимиз мумкинки, мамлакатимизда
тиббиёт ходимлари меҳнатини моддий рағбатлантиришга алоҳида аҳамият
берган ҳолда, иш ҳақи ва унга ажратма учун харажатлар Россия
Федерациясидан фарқли ўлароқ бошқа харажатларга нисбатан анча юқори
бўлмоқда.
16
Ўзбекистон иқтисодиёти ахборот-таҳлилий бюллетени 2005-2011 маълумотлари асосида муаллиф ҳисоб-
китоблари.
17
http://www.rosbalt.ru/business/2011/04/13/839033.html
18
Хабаев С.Г.
Бюджетирование, ориентированное на результат, в здравоохранении: автореф. дисс... д.э.н. –
Москва, 2010. – 28 с.
12
1-жадвал
2002-2011 йилларда даволаш-профилактика муассасаларига бюджетдан
ажратилган маблағларнинг ўзгариши
19
(жамига нисбатан фоизда)
Йиллар
Иш ҳақи
ва ажратма
учун
Жами
бошқа
хара-
жатлар
Шу жумладан
Дори–дармон
воситалари
учун
Озиқ–овқат
маҳсулотлари
учун
Капитал
таъмир.
учун
2002
66,6
33,4
9,6
9,38
2,4
2007
80,2
19,8
4,5
3,6
0,8
2008
81,8
18,2
4,6
2,9
0,7
2009
82,1
17,9
3,8
2,3
0,8
2010
86,1
13,9
3,3
1,8
0,5
2011
85,5
14,5
1,9
1,6
0,6
Фикримизча, тиббиёт ходимлари меҳнатига ҳақ тўлашни камайтириш
эмас, балки бошқа харажатлар ҳажмини мақсадли ошириб, иш ҳақи ва унга
ажратма учун харажатлар билан ўзаро нисбатни мақбуллаштириш лозим.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2005 йил 28
сентябрда қабул қилинган «Ўзбекистон Республикаси соғлиқни сақлаш
муассасаларини
молиялаштириш
ва
бошқариш
тизимини
янада
такомиллаштириш тўғрисида»ги 217-сонли қарорига кўра, БТСЁ (Бошланғич
тиббий-санитария ёрдами) муассасалари аҳоли жон бошига тўғри келувчи
харажатлар меъёридан келиб чиқиб молиялаштириш белгиланган.
БТСЁларининг кейинги йилларда бюджетдан ажратилаётган молиявий
ресурслар ҳажми ортиб бормоқда. БТСЁларининг соғлиқни сақлаш тизими
харажатларидаги улуши 2010 йилда 2007 йилга нисбатан 2,1 фоиз пунктга
ўсган
20
.
2010 йилда 2009 йилга нисбатан ижтимоий соҳа харажатлари 1,7 баробар
ошган бўлса, соғлиқни сақлаш харажатлари 1,3 баробар кўп бўлганлиги
БТСЁларнинг бюджет маблағларидаги улушнинг кичик бўлишига сабаб
бўлган. Аммо БТСЁларнинг ҳам 2010 йилда ўтган йилга нисбатан маблағлар
ҳажми ортган бўлиб, 1,4 баробарга тенг бўлган. Тадқиқотлар кўрсатадики,
БТСЁларни модиий-техник базасини такомиллаштириш, аҳолига етказиб
берилаётган тиббий хизматлар сифатини ошириш учун молиявий ресурслар
динамикаси ўзига хос тарзда ривожланмоқда (3-расмга қаранг).
Ушбу тенденциянинг шаклланишида соғлиқни сақлаш тизимининг
бирламчи бўғинини ислоҳ қилиш жараёнларини чуқурлаштириш, мақсадида
2005 йилдан бошлаб, «Саломатлик-2» лойиҳасининг амалга оширилиши
алоҳида аҳамият касб этади. Мазкур чора-тадбирлар натижасида,
республикамизда аҳоли соғлиғини сақлашга бўлган эътибор, айниқса болалар
касалликларининг олдини олишда муҳим аҳамият касб этади.
19
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги маълумотлари асосида муаллиф ҳисоб-китоблари.
20
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги маълумотлари асосида муаллиф ҳисоб-китоблари.
13
1,1
1,3
1,4
1,5
2,6
2,6
2,9
3,1
12,3
10,2
12,1
11,9
0,0
0,3
0,6
0,9
1,2
1,5
1,8
2,1
2,4
2,7
3,0
3,3
2007
2008
2009
2010
0,0
2,0
4,0
6,0
8,0
10,0
12,0
14,0
Давлат бюджети харажатларидаги улуши
Ижтимоий соҳа харажатларидаги улуши
Соғлиқни сақлаш харажатларидаги улуши (ўнг томондаги устун)
3-расм. БТСЁ харажатларининг бюджет маблағларидаги улуши
21
,
фоизда
Жумладан, 2011 йилда «Болаларни асрайлик» халқаро ташкилоти
томонидан тузилган жаҳон рейтингида Ўзбекистон болалар саломатлигини
мустаҳкамлаш борасида катта ғамхўрлик кўрсатаётган энг илғор етакчи ўнта
мамлакатлар қаторига киритилди
22
.
Таъкидлаш
лозимки,
соғлиқни
сақлаш
муассасасаларини
молиялаштиришда бюджетдан ташқари молиявий манбаларни кенгайтириш
масалалари тобора долзарблашиб бормоқда.
2-жадвал
Соғлиқни сақлаш вазирлиги тиббиёт муассасаларида бюджет ва бюджет
дан ташқари маблағлар ўртасидаги ўзаро нисбат
23
, фоизда
Йиллар
2002
2006
2007
2008
2009
2010
2011
Жами
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
Бюджет маблағлари
94,4
92,8
93,2
93,7
94,3
93,8
94,0
Бюджетдан ташқари маблағлар
5,6
7,2
6,8
6,3
5,7
6,2
6,0
Ҳозирги замонавий тиббиёт кенг кўламдаги хизмат турларини таклиф
қилмоқда, шундай экан, якка ҳолдаги тиббий хизматлар истеъмолини
вужудга келиши билан пулли тиббий хизматларга эҳтиёж пайдо бўла
бошлайди. Шу нуқтаи назардан, соғлиқни сақлаш муассасасаларини
молиялаштиришда бюджетдан ташқари молиявий манбаларини кенгайтириш
лозим, деб ҳисоблаймиз.
Хусусан, давлат бюджети маблағлари билан таъминланувчи соғлиқни
сақлаш муассасаларида пуллик хизмат кўрсатиш кўламининг 2011 йилда
ўтган йилларга ва 2002 йилга нисбатан ошиб бориши номутаносиблик билан
ўзгариб борган (2-жадвалга қаранг).
21
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги маълумотлари асосида диссертант томонидан
ҳисобланган.
22
Каримов И.А. 2012 йил Ватанимиз тараққиётини янги босқичга кўтарадиган йил бўлади. – Тошкент:
Ўзбекистон, 2012. – Б.17-18.
23
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги маълумотлари асосида муаллиф ҳисоб-китоблари.
14
Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримов таъкидлаганларидек
«...аҳолига тиббий ва коммунал-маиший хизматлар кўрсатишда, айниқса,
қишлоқ жойларда бу соҳани янада кенгайтириш учун ҳали-бери
фойдаланилмаётган катта имкониятлар мавжудлигини кўрсатмоқда
24
».
59,2
69,8
71,1
56,5
55,2
59,0
40,8
28,9
30,2
43,5
44,8
41,0
1,3
1,3
1,2
1,0
1,6
1,3
1,3
1,4
1,8
1,3
0,0
20,0
40,0
60,0
80,0
100,0
120,0
2006
2007
2008
2009
2010
2011
Йиллар
Бю
дже
тд
ан
та
ш
қа
ри
м
аб
ла
ғл
ар
да
ги
ул
уши
0,0
0,2
0,4
0,6
0,8
1,0
1,2
1,4
1,6
1,8
2,0
Бю
дже
тд
ан
та
ш
қа
ри
м
аб
ла
ғл
ар
ни
нг
ў
тг
ан
йи
лг
а
ни
сб
ат
ан
ўз
га
риши
Маҳаллий бюджет муас.
Респ. бюд. муасс.
Маҳаллий бюджет муас.
Респ. бюд. муасс.
4-расм. Республика ва маҳаллий бюджет муассасаларида жами
бюджетдан ташқари маблағлар ўзгариш тенденцялари, фоизда
25
Фикримизча, ривожланган мамлакатларда соғлиқни сақлаш тизимини
молиялаштиришда бюджетдан ташқари маблағларнинг улуши салмоқли
қисмни ташкил этмоқда. Мамлакатимизда соғлиқни сақлаш соҳасида
бюджетдан ташқари маблағлар ҳажмини ва унинг бюджет маблағларига
нисбатан улушини ошириш лозим. Таъкидлаш жоизки, мамлакатимизда
яратилган зарурий шарт-шароитларни ҳисобга олган ҳолда бюджетдан
ташқари маблағлар ҳажмини оширишга бизда етарлича салоҳият ва
имкониятлар мавжуд.
Олиб борилган тадқиқотлар натижасида хулоса қилишимиз мумкинки,
республика бюджетида тиббиёт муассасаларининг жами бюджетдан ташқари
маблағлари ҳажми ортиб борган. Бундан ташқари, ҳудудларда ўзини - ўзи
молиялаштириш юзасидан олиб борилаётган ишлар ҳамда ташкил этилган
шарт-шароитлар бюджетдан ташқари маблағлар ҳажмини ошириш ва улар
динамикаси барқарорлигини таъминлаш талаб этилади (4-расмга қаранг).
Аҳоли жон бошига тўғри келувчи ЯИМ миқдори ва давлат соғлиқни
сақлаш тизимида бюджетдан ташқари маблағлар ҳажми ўртасидаги
корреляцион боғлиқликни ўрганиш натижасида қуйидаги тенденция
аниқланди: у=0,0017х-223,97 (аҳоли жон бошига тўғри келувчи ЯИМ
миқдори мустақил ўзгарувчи, R
2
=0.9659).
Тадқиқотлар кўрсатадики, аҳоли жон бошига тўғри келувчи ЯИМ
миқдори ортиб борса, аҳолининг пулли тиббий хизматларга бўлган талаби
ҳам шунга мутаносиб ўсиб борар экан. Шуни таъкидлаш лозимки, аҳоли жон
24
Каримов И.А. 2012-йил Ватанимиз тараққиётини янги босқичга кўтарадиган йил бўлади. – Тошкент.
Ўзбекистон, 2012. – Б. 24.
25
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги маълумотлари асосида муаллиф ҳисоб-китоблари.
15
бошига тўғри келувчи ЯИМ миқдорининг 132335,3 сўмга ортиши ҳисобига
аҳоли жон бошига пулли хизматлар ҳажмининг бир сўмга кўпайишини
аниқлаймиз.
y = 307,56e
0,3789x
R
2
= 0,9662
y = 96,128x
2,3205
R
2
= 0,8998
-100000
100000
300000
500000
700000
900000
1100000
1300000
0
2
4
6
8
10
12
14
16
18
20
22
24
Бюджетдан ташқари маблағлар
Экспоненциал (Бюджетдан ташқари маблағлар)
Даражали (Бюджетдан ташқари маблағлар)
5-расм. Бюджетдан ташқари маблағларни 2012-2016 йилларга
мўлжалланган прогнози
26
, млн. сўмда
Мустақиллик йилларида соғлиқни сақлаш тизимида ислоҳотларни
чуқурлаштириш борасида олиб борилаётган чора-тадбирлар натижасида
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2011 йил 28 ноябрда қабул
қилинган «Соғлиқни сақлаш тизимини ислоҳ қилишни янада чуқурлаштириш
чора-тадбирлари тўғрисида»ги ПҚ-1652-сонли қарори республикамизда
соҳани молиявий қўллаб-қувватлаш доирасида ўзига хос аҳамият касб этади.
Мазкур қарорда белгиланган вазифалардан келиб чиқиб республика
тиббиёт муссасаларида бюджетдан ташқари маблағлар миқдорини прогноз
қилсак, экспоненциал ҳолатга эга бўламиз. Агарда мазкур маблағларнинг
айни ўзгариш тенденциясини вақт бўйича олсак, чизиқсиз даражали
функцияни аниқлаймиз (5-расмга қаранг, Х ўқида 1-1995 йилни билдиради).
Олиб
борилган
тадқиқотлар
натижасида,
соғлиқни
сақлаш
муассасаларини
молиялаштиришни
такомиллаштиришнинг
устувор
йўналишлари сифатида қуйидагиларни жорий қилиш лозим, деб ўйлаймиз.
Яъни, аҳоли жон бошига тўғри келувчи харажатлар услубидан
фойдаланиб тизимни молиялаштиришни қуйида келтирилган формулага
асосан амалга ошириш мақсадга мувофиқ:
а
тс
их
чх
чм
вк
км
дм
дк
км
кк
ж
С
Х
Х
М
М
М
М
М
М
М
М
Х
1000
Бу ерда:
Х
ж
– жон бошига харажатлар;
М
кк
–1000 киши йилига стационарда амалга ошириладиган касал ўрни-кун меъёри сони;
М
км
– стационарда бир касал ўрни-кун учун ўртача молиялаштириш меъёри;
26
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги маълумотлари асосида муаллиф ҳисоб-китоблари.
16
М
дк
– 1000 кишининг кундузги стационарда йилига даволаниш куни, меъёри;
М
дм
– кундузги стационарда 1 кунлик даволанишга ўртача молиялаштирилиш меъёри;
М
қм
– бир врач учун қатновларга молиялаштириш, меъёри;
М
вқ
–1000 кишининг йилига врачга қатновлари сони меъёри;
М
чм
– 1000 кишига тез тиббий ёрдам чақирувлар сони, меъёри;
М
чх
– бир тез тиббий ёрдам чақируви учун харажатлар меъёри;
Х
их
– соғлиқни сақлаш тизими инфратузилмасини ривожлантириш харажатлари;
Х
тс
– МТС (мажбурий тиббий суғурта) тизими маъмурий харажатлари;
С
а
– аҳоли сони.
Илмий
тадқиқот
ишида,
республикамиз
соғлиқни
сақлаш
муассасаларини
молиялаштиришда
«натижавийликка
йўналтирилган
бюджетлаштириш» услубиятини қўллаш лозимлиги борасидаги таклиф.
Президентимиз томонидан таъкидланган «Ихтисослаштирилган тиббиёт
марказларининг моддий-техник, илмий ва амалий базаси янада яхшиланади,
улар
акциядорлаштирилади,
марказларнинг
тиббиёт
ходимларини
рағбатлантириш, якуний натижалар учун уларнинг масъулиятини ошириш
механизмлари жорий этилади
27
». Мазкур услубиятни қўллаш учун қуйидаги
ишларни янада жадаллаштириш керак деб ўйлаймиз:
молиялаштиришни дастурлаштиришда соғлиқни сақлаш тизимининг
умумий функциялари доирасида барча тиббиёт муассасалари фаолиятларини
координация қилиш;
тиббий хизматларни ўзида мужассамлаштирган узоқ муддатли
дастурлар ишлаб чиқишни кенгайтириш;
натижавийликка йўналтирилган бюджетлаштириш жараёнини ташкил
қилиш ва уни амалга ошириш юзасидан ҳуқуқий-меъёрий базани
шакллантириш;
бюджетдан маблағ олувчи тиббиёт муассасалари фаолиятида улар
эришиши лозим бўлган натижаларга қўйиладиган талаблар ишлаб чиқиш;
эришилган натижаларнинг самарадорлигини аниқлаб, уларни баҳолаб
бориш учун натижалар мониторингини амалиётга жорий этиш;
натижавийликка йўналтирилган бюджетлаштириш жараёнини ишлаб
чиқиб молиялаштириш ишларини такомиллаштириш лозим.
Жумладан, тараққий этган мамлакатлар тажрибаларини тадқиқ этиш
натижасида
соғлиқни
сақлаш
муассасаларини
молиялаштиришни
такомиллаштиришга қаратилган жамғариладиган мажбурий тиббий
суғурталаш тизимини ташкил этиш ва уни жорий этиш бўйича қуйидаги
илмий таклифлар ишлаб чиқилди:
- Республикамизда иш берувчи томонидан ишчи-ходимлар учун ўзининг
махсус ҳисоб рақамида тиббий хизматларни молиявий таъминлаш мақсадида
жамғариладиган мажбурий тиббий суғурталаш тизимини ташкил этиш,
жамғарилган маблағларни фақат тиббий хизмат билан боғлиқ харажатларни
қоплаш мақсадида фойдаланишни ёхуд манфаатдор томонидан ҳам бошқа
27
Каримов И.А. «Ўзбекистонда она ва бола саломатлигини муҳофаза қилишнинг миллий модели: «Соғлом
она – соғлом бола» мавзуидаги халқаро симпозиум очилишидаги нутқи. Халқ сўзи 29 ноябрь.
17
мақсадларга йўналтирилмаслигини таъминлаш, маблағларни тиббий
хизматдан фойдаланиш даврида уни тасарруф этиш услубиятини жорий этиб:
−
мазкур тизимда маблағларни шакллантиришда иш ҳақи фондига
нисбатан ажратмаларни тўрт фоиз миқдорида қилиб белгилаш;
−
хусусий амалиёт билан шуғулланувчи тиббиёт ходимлари
масъулиятини ошириш мақсадида касб жавобгарлиги мажбурий суғуртасини
жорий қилиш;
−
тиббиёт ходими томонидан даволанувчига етказилган зарарни
тиббиёт муассасаси, тиббиёт ходими суғурталовчиси ёки тиббиёт ходим
ҳисобидан қопланишини назорат қилиш;
−
иш ҳақига нисбатан ажратилаётган мазкур маблағни жисмоний
шахслардан олинадиган даромад солиғи базасига киритилмаслиги мақсадга
мувофиқ.
Соғлиқни сақлаш муассасаларини молиялаштиришни мақсадли
ёндашувлар асосида такомиллаштириш қуйидаги босқичларни ўз ичига
олади:
давлат кафолати остида бўлган тиббий ёрдамлар ва молиявий
ресурслар ўртасидаги ўзаро боғлиқлик даражасини таъминлашни янада
кучайтириш;
тизимда маблағларни тасарруф этишнинг натижавийлигини ошириш;
соҳада бозор муносабатла ри шароитига мос тарзда тажрибадан ўтган
ва самарали суғурта тизимини ривожланишини жадаллаштириш;
сифатли тиббий хизмат кўрсатилишини молиявий рағбатлантириш;
тўғридан-тўғри тўловлар ва тиббий суғурта ҳисобига кўрсатиладиган
бир турдаги тиббий хизматларнинг ўртасидаги ўзаро фарқ даражаси
бўлишига йўл қўймаслик.
6-расм. Соғлиқни сақлаш тизимини молиялаштиришнинг тавсия
этилаётган модели
28
*ЖБМТС – жамғариладиган мажбурий тиббий суғурталаш тизими
Фикримизча, бюджетдан ажратилаётган маблағлар доирасида аҳоли
соғлиғи кўрсаткичларининг мезонлари талабларига жавоб беришини
таъминлаш, бошқа кўрсатилган тўловларни амалга оширишда беморларнинг
тиббий хизматларни танлаш имкониятларини яратиш, яъни тиббиёт
муассасалари томонидан кўрсатиладиган тиббий хизматлар бозорида соғлом
28
Муаллиф томонидан тузилган.
Бюджет
ЖМТС
Натижага
йўналтириш
Тиббиёт
муассасаси
Тиббий-демографик
Самарадорлик
Тўловлар
Молиявий-иқтисодий
18
рақобат муҳитини шакллантириш зарур. Натижада, сарф этилаётган
молиявий ресурслардан мақсадли фойдаланиш ва хизматлар билан улар
орасида ўзаро боғлиқлик даражасини ошириш орқали самардорликка
эришилади ҳамда тизимни молиявий ресурслар билан таъминлаш
жараёнлари такомиллашади. Пировардида, аҳолининг ўртача умр кўриш ёши
ортиб, болалар ўртасида ўлим, турли юқумли касалликлар даражаси каби
кўрсаткичлар оптималлашади (6-расмга қаранг).
ХУЛОСА
Ўзбекистонда соғлиқни сақлаш муассасаларини молиялаштиришни
такомиллаштириш масалаларини назарий жиҳатдан ўрганиш асосида
қуйидаги илмий хулосалар олинди:
Биринчидан, соғлиқни сақлаш тизими, тиббий хизматлар даражаси
аҳоли турмуш даражасини белгиловчи омиллар тизими таркибига киради.
Тиббий хизматларнинг ривожланганлиги аҳоли фаровонлигини оширувчи
икки муҳим жиҳатлари билан боғлиқ эканлигини кўрсатиш мумкин: а)
микроиқтисодий даражада ҳар бир беморга кўрсатилган тиббий хизматга
бюджетдан белгиланган тартибда маблағ ажратилиши; б) макроқтисодий
даражада аҳоли томонидан бир йилда тўланган солиқ ва бошқа тўловлар
миқдорини кўрсатиладиган тиббий хизматлар ҳажми ва сифатига
мутаносиблиги.
Иккинчидан, 2000-2010 йиллар давомида соғлиқни сақлаш тизимини
самарали молиялаштириш натижасида аҳоли ўртача умр кўриш даври 67
ёшдан 73 ёшга, жумладан, аёлларнинг ўртача умр кўриши 75 ёшга етди.
Учинчидан,
республикамиз
тиббиёт
муассасаларида
ўзини-ўзи
молиялаштириш, бюджетдан ташқари маблағлар ҳажмини кенгайтириш
юзасидан чора-тадбирлар йиғиндиси амалга оширилди. Соғлиқни сақлаш
тизимида молиявий маблағлар манбаини кенгайтириш бўйича яратилаётган
шарт-шароитлар катта кўламда бўлсада, тизимда бюджетдан ташқари
маблағлар ҳажмининг давлат бюджетидаги улуши кичик миқдорда қолмоқда.
Тўртинчидан,
шифокор,
тиббиёт
ходимларининг
моддий
рағбатлантириш ва меҳнатига ҳақ тўлаш тизими тубдан ўзгартирилди. Иш
ҳақи тўлаш ва рағбатлантириш механизми бажарилаётган ишнинг
мураккаблиги ва оғирлик даражасига, кўрсатилаётган тиббий хизматнинг
сифатига бевосита боғлиқ қилиб қўйилди, белгиланган мазкур меъёрлар
аҳолига кўрсатиладиган тиббий хизматлар сифатини янада оширди.
Бешинчидан, соғлиқни сақлаш тизимининг бирламчи бўғинлари-
БТСЁларни молиялаштиришда улар харажатларини режалаштириш бир
киши ҳисобига тўғри келувчи харажатлар нормативидан келиб чиқиб амалга
ошириш жорий этилиб, жойларда маблағлардан фойдаланиш унумдорлиги
янада кучайди. Тадқиқотларимиз натижасида эса, БТСЁлар бюджетини
режалаштиришда аҳоли жон бошига тўғри келувчи харажатлар миқдорига
узвий тарзда боғлиқлиги аниқланди.
19
Олтинчидан,
соғлиқни
сақлаш
муассасаларининг
стационар
амбулатория-поликлиника бўғинларида тиббиёт ходимларининг меҳнатига
ҳақ тўлаш стационарлардаги тиббиёт ходимлари меҳнатига ҳақ тўлаш
ҳажмидан паст эканлиги. Шу билан биргаликда, соғлиқни сақлаш
муассасаларида 2005-2011 йилларда иш ҳақи ва унга ажратмалар билан
бошқа харажатлар ўртасидаги ўзаро нисбат даражасидаги иш ҳақи ва унга
ажратмалар ҳажмининг юқори эканлиги асосланди.
Еттинчидан, БТСЁ муассасаларида бюджетдан жалб қилинган
харажатларда дори-дармон воситалари учун ажратилган маблағлар
улушининг пастлиги. Бундан ташқари, тиббиёт муассасалари учун сотиб
олинадиган дори-дармон воситаларини бюджет маблағлари ҳисобидан харид
қилишда ўтказиладиган тендерларда иккита таъминотчининг улуши юқори
эканлиги, жумладан, 2010 йилда «Дори-Дармон» ОАЖ улуши – 73 фоиз ва
«Тибтехника» МЧЖ улуши - 20,3 фоизга эга бўлган.
Диссертация
ишида
соғлиқни
сақлаш
муассасаларини
молиялаштиришни такомиллаштиришга қаратилган қуйидаги илмий таклиф
ва амалий тавсияларни ишлаб чиқилди:
1.
Республикамизда иш берувчи томонидан ишчи-ходимлар учун
ўзининг махсус ҳисоб рақамида тиббий хизматларни молиявий таъминлаш
мақсадида, шахснинг жамғариладиган мажбурий тиббий суғурталаш
тизимини ташкил этиш. Шу жумладан, мажбурий тиббий суғурта
тўғрисидаги ахборотлар шаффофлигини янада ошириш лозим.
2.
Республикамиз соғлиқни сақлаш муассасаларини молиялаштириш
жараёнларида молиявий маблағлардан фойдаланиш самарадорлигини
ошириш, мақсадлилигини таъминлаш учун «Натижавийликка йўналтирилган
бюджетлаштириш» услубиятини қўллаш лозим.
3.
Республика миқёсида марказлашмаган ҳолда, бепул тиббий хизмат
кўрсатадиган соғлиқни сақлаш муассасаларига дори-дармон воситаларини
харид қилиш ваколатини бериб, тендерларни ташкил қилишда рақобат
муҳитини ривожлантириш орқали тиббиёт муассасаларига молиявий
маблағлар ажратиш.
4.
Соғлиқни сақлаш соҳасида ислоҳотларни амалга ошириш учун
қуйидаги тавсияларни ишлаб чиқдик:
−
ҳар қандай ислоҳотни амалга оширишдан олдин соғлиқни сақлаш
тизимининг мураккаб ҳамда ютуқли томонларини ўрганиш ва атрофлича
баҳолаш;
−
соғлиқни сақлаш тизими учун маблағлар излаб топиш билангина
эмас, унинг даромадлар базасини мустаҳкамлаб, сарф этилишини ҳам қатъий
чоралар асосида амалга ошириш;
−
соғлиқни сақлаш тизими рентабеллигини ва тиббий хизматлар
етказилишининг адолатли бўлишини таъминлаш учун молиявий ресурсларни
тақсимлаш стратегиясини ишлаб чиқиш;
−
тизимда тўловларни ортиб кетишини бартараф этиш чораларини
кўриш, бундай тўловларнинг мавжудлиги соғлиқни сақлаш тизимига
20
нисбатан бўлган аҳоли ишончини йўқотади ва ислоҳотларни амалга
оширишга тўсқинлик қилади;
−
аҳолига кўрсатиладиган пуллик тиббий хизматларнинг қийматини
аниқлашда аниқ маълумотларга асосланиш ва конкрет рақамларга таяниш;
−
соғлиқни сақлаш тизимида самарали бошқарув амалиётини янада
такомиллаштириш;
−
аҳоли соғлиғини сақлашда тиббий хизматлар учун қандай меъёрларда
харажатларни амалга ошириш ва тўлиқ ёки қисман пуллик тарзда етказиб
бериладиган тиббий хизматлар тўпламини шакллантириш лозим.
5.
Соғлиқни сақлаш муассасалари харажатларини режалаштириш
жараёнида иш ҳақи ва унга ажратмалар билан бошқа харажатлар ўртасидаги
ўзаро мутаносиблик нисбати даражасини оптималлаштириш тўғрисидаги
таклиф асосида ўзаро нисбат 2011 йилда 85,5:14,5 га ўзгарди;
6.
Соғлиқни сақлаш тизими бюджет харажатларига нисбатан бюджетдан
ташқари маблағлар улушини кўпайтириш юзасидан соғлиқни сақлаш тизими
муассасаларини молиялаштиришда бюджет ва бюджетдан ташқари
маблағлар манбаи нисбатини аниқ белгилаш ҳамда турли молия
муассасаларининг грант ва кредит маблағларидан кенг кўламда
фойдаланишни фаоллаштириш зарур. Мазкур таклиф асосида соғлиқни
сақлаш тизими бюджет харажатларига нисбатан бюджетдан ташқари
маблағлар ҳажмини кўпайтириш тўрисидаги таклиф асосида бюджетдан
ташқари маблағлар ҳажми 2011 йилда 1009,6 млн сўм (1,21 баробар)га ошди.
21
ЭЪЛОН ҚИЛИНГАН ИШЛАР РЎЙХАТИ
1.
Рахмонов Д.А., Юлдашев Қ.М. Бюджет даромадлари шаклланишида
ягона ер солиғи // Иқтисодиёт ва таълим. – Тошкент, 2009. -№2. – Б.114-117.
2.
Рахмонов Д.А. Тенденция расходования средств в здравоохранении
стран Европы // Реализации антикризисной программы - основа дальнейшего
развития национальной экономики и повышения его конкурентоспособности:
Сбор. науч. труд. – Москва, 2010. – С. 332-333.
3.
Рахмонов Д.А. Сайдахмедов О.А. Механизмы повышения адресной
направленности программ социального обеспечения населения // Реализации
антикризисной программы - основа дальнейшего развития национальной
экономики и повышения его конкурентоспособности: Сбор. науч. труд. –
Москва, 2010. – C. 380.
4.
Рахмонов Д.А. Соғлиқни сақлаш соҳасини молиялаштириш
муаммоларини ҳал этиш йўналишлари //
Жаҳон
молиявий-иқтисодий
инқирози шароитида молия ва бюджет тизимини такомиллаштириш. –
Тошкент, 2010. – Б.159-161.
5.
Рахмонов Д.А. Инқироздан кейинги йилларда ижтимоий соҳани
молиялаштириш масалалари // Инқирозга қарши чоралар дастурини амалга
ошириш ва инқироздан кейинги барқарор ривожланишни таъминлашда банк-
молия тизимининг ўрни. – Тошкент, 2010. – Б. 183-184.
6.
Рахмонов Д.А. Соғлиқни сақлаш тизимини молиялаштиришда банк
кредитлари // Банк тизими барқарорлигини ошириш ва ислоҳотларни янада
чуқурлаштиришнинг устувор йўналишлари. – Тошкент, 2010. – Б. 121-123.
7.
Рахмонов Д.А. Соғлиқни сақлаш муассасаларида бюджетдан ташқари
маблағлардан фойдаланишни такомиллаштириш // Иқтисодиёт ва таълим. –
Тошкент. 2010. -№5. – Б. 68-72.
8.
Рахмонов Д.А. Соғлиқни сақлаш тизимини молиялаштиришда
бюджет
сиёсатининг
ўзига
хослиги
//
Миллий
иқтисодиётни
модернизациялаш шароитида инновацион фаолиятни инвестициялаш.–
Тошкент, 2010. – Б. 290-292.
9.
Рахмонов Д.А. Истиқболни кўзлаб: соғлиқни сақлаш тизимида ўз-
ўзини молиялаштиришнинг айрим хусусиятлари // Солиқ тўловчининг
журнали. – Тошкент, 2010. - №12. – Б. 24-25.
10.
Рахмонов Д.А. Тиббий суғуртани шакллантириш //Жамият ва
бошқарув. – Тошкент, 2010. -№4. – Б.109-110.
11.
Рахмонов Д.А. Хўжахонов Х.Х. Ҳозирги замонавий шароитда
соғлиқни сақлаш тизимини молиялаштиришни такомиллаштириш йўллари //
Иқтисодиёт ва таълим. – Тошкент, 2011. -№1. – Б. 96-100.
12.
Рахмонов
Д.А.
Соғлиқни
сақлаш
тизимини
бюджетдан
молиялаштиришнинг ўзига хос аҳамиятлари // Молия соҳасида мавжуд
бўлган муаммолар ва уларни бартараф этиш йўллари. – Тошкент, 2011. – Б.
202-203.
22
13.
Рахмонов Д.А. «Натижавийликка йўналтирилган бюджетлаштириш»
услубини қўллаш орқали соғлиқни сақлаш тизимида маблағларни самарали
бошқариш // Молия. – Тошкент, 2011. -№1. – Б. 41-47.
14.
Рахмонов Д.А. Ўзбекистонда соғлиқни сақлаш муассасаларини
молиялаштиришнинг ривожланиш тенденциялари // Мустақиллик йилларида
Ўзбекистон иқтисодиёти: устувор йўналишлар, муаммолар ва ечимлар:
Илмий мақолалар тўплами, II-қисм. –Тошкент, 2011. – Б. 435-440.
15.
Рахмонов Д.А. Ўзбекистонда соғлиқни сақлаш тизимини
молиялаштиришда тадбиркорлик тамойилларини такомиллаштириш // Кичик
бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектларини ривожлантиришда банк-
молия тизимининг роли. – Тошкент, 2011. – Б. 126-127.
16.
Рахмонов Д.А. Ўзбекистон Республикасида соғлиқни сақлаш
муассасаларини молиялаштиришнинг устувор йўналишлари // «Иқтисодиёт
ва инновацион технологиялар» илмий электрон журнал: ТДИУ. – Тошкент,
2012. – №3. Журналга кириш режими:
17.
Рахмонов Д.А. Тиббиёт муассасаларида пуллик тиббий хизматлар –
бюджетдан ташқари маблағлар ҳажмини оширишнинг асосий омили //
Иқтисодиётни
модернизациялаш
шароитида
банк-молия
тизимини
барқарорлигини таъминлашни такомиллаштиришнинг асосий йўналишлари.
– Тошкент, 2012. – Б. 397-399.
23
Иқтисод фанлари номзоди илмий даражасига талабгор Рахмонов Дилшоджон
Алиджоновичнинг 08.00.07 – «Молия, пул муомаласи ва кредит» ихтисослиги
бўйича «Ўзбекистон Республикасида соғлиқни сақлаш муассасаларини
молиялаштиришни такомиллаштириш» мавзусидаги диссертациясининг
Р Е З Ю М Е С И
Таянч сўзлар
: тиббий хизматлар, соғлиқни сақлаш тизими, тиббиёт
муассасаларини молиялаштириш, давлат бюджети, бюджетдан ташқари маблағлар,
ялпи ички маҳсулот, аҳоли жон бошига тўғри келувчи харажатлар, мажбурий
тиббий суғурта, ихтиёрий тиббий суғурта.
Тадқиқот объектлари
: соғлиқни сақлаш муассасалари ва уларни
молиялаштириш тизими.
Ишнинг мақсади
: республикамизда соғлиқни сақлаш муассасаларини
молиялаштиришни такомиллаштиришга қаратилган илмий таклиф ва амалий
тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқот методлари
: қиёсий таҳлил, тизимли ёндашув, синтез, молиявий
таҳлил, гуруҳлаш, статистик ва математик.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги:
соғлиқни сақлаш тизимини
молиялаштириш моделининг хусусиятлари ва ривожланиш тенденциялари
баҳоланган; соғлиқни сақлаш муассасаларини молиялаштиришда илғор хориж
тажрибалари умумлаштирилиб, ундан республикамиз соғлиқни сақлаш
муассасаларини молиялаштириш амалиётида ижодий фойдаланиш юзасидан илмий
таклиф ва амалий тавсиялар ишлаб чиқилган; соғлиқни сақлаш тизимини
молиялаштиришда бюджет ва бюджетдан ташқари маблағлар ҳисобидан амалга
ошириш манбаларининг нисбати ва ўзгариш тенденциялари прогнозлаштирилган;
ЯИМ миқдори билан соғлиқни сақлаш тизимини молиялаштиришда бюджетдан
ташқари маблағлар улуши ўртасидаги корреляцион боғлиқлик аниқланган;
соғлиқни сақлаш муассасаларининг моддий-техник базасини модернизациялашни
халқаро кредит ва грант маблағлари ҳисобидан амалга оширишни кучайтириш
бўйича илмий хулоса ва таклифлар ишлаб чиқилган.
Амалий аҳамияти:
Тадқиқот жараёнида олинган илмий натижалар,
жумладан, республикамизда соғлиқни сақлаш муассасаларини молиялаштиришда
бюджет ва бюджетдан ташқари маблағлар нисбатини мақбуллаштириш бўйича
прогнозларни, республикамизда фуқароларнинг жамғариб бориладиган мажбурий
тиббий суғурталаш фондини шакллантиришга қаратилган,
натижавийликка
йўналтирилган бюджетлаштириш услубиятини жорий этишни босқичма-босқич
амалга ошириш бўйича илмий, назарий, услубий ва амалий тавсиялардан
фойдаланиш мумкинлиги билан изоҳланади.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги:
диссертациядаги
илмий хулоса ва амалий таклифлардан республикамиз тиббиёт муассасаларини
молиялаштиришни такомиллаштириш бўйича давлатнинг мақсадли дастурлари,
йўриқномалар ва меъёрий ҳужжатларни ишлаб чиқишда фойдаланиш мумкин.
Диссертация материалларидан олий ўқув юртларида «Молия», «Давлат бюджети»,
«Маҳаллий молия», «Ўзбекистон Республикасида ўрта муддатли бюджетлаштириш»
фанлари ўқув дастурларини такомиллаштиришда ва ўқитишда фойдаланиш
мумкин.
Қўлланиш соҳаси:
Ўзбекистон Соғлиқни сақлаш вазирлиги тиббиёт
муассасалари.
24
Р Е З Ю М Е
диссертации
Рахманова
Дилшоджана
Алиджановича
на
тему:
«Совершенствование финансирования учреждений здравоохранения
в
Республике Узбекистан» на соискание ученой степени кандидата
экономических наук по специальности 08.00.07 – «Финансы, денежное
обращение и кредит»
Ключевые слова
:
медицинские услуги, система здравоохранения,
финансирование
медицинских
учреждений,
государственный
бюджет,
внебюджетные средства, валовой внутренний продукт, затраты на душу населения,
обязательная медицинская страховка, добровольная медицинская страховка.
Объекты исследования
: здравоохранительные учреждения и система их
финансирования.
Цель работы
:
разработка научных предложений и практических
рекомендаций
по
совершенствованию
финансирования
учреждений
здравоохранения в республике.
Методы исследования
: сопоставительный анализ, системный подход, синтез,
финансовый анализ, группировка, статистический и математический анализ.
Полученные результаты и их новизна:
выявлены особенности и тенденции
развития современной модели финансирования системы здравоохранения;
обобщения передового зарубежного опыта финансирования учреждений
здравоохранения разработаны научные предложения и практические рекомендации
по творческому применению их в республике; спрогнозированы отношения
источников бюджетных и внебюджетных средств при финансировании
учреждений здравоохранения
и тенденции их изменений; определена
корреляционная зависимость между величиной ВВП на душу населения и долей
внебюджетных средств в финансировании учреждений здравоохранения;
разработаны научные выводы и предложения целесообразности усилению
модернизации материально-технической базы учреждений здравоохранения за счет
иностранных кредитов и грантов.
Практическая значимость:
полученные в процессе исследования научные
результаты, в частности прогнозы по оптимизации отношения бюджетных и
внебюджетных средств при финансирования здравоохранительных учреждений
республики, научные, теоретические, методологические и практические
рекомендации по поэтапному внедрению бюджетирования, направленные на
формирование фонда обязательного медицинского страхования, накапливаемого за
счет средств населения и на их результативность объясняют возможности их
использования на практике.
Степень внедрения и экономическая эффективность:
из научных выводов
и практических предложений диссертации по совершенствованию финансирования
здравоохранительных учреждений в республике могут быть использованы при
разработке государственных целевых программ инструкций и нормативных
документов.
Материалы
диссертации
могут
быть
применены
при
совершенствовании учебных программ и при преподавании по дисципллинам
«Финансы»,
«Государственный
бюджет»,
«Национальные
финансы»,
«Среднесрочное бюджетирование в Республике Узбекистан».
Область
применения:
медицинские
учреждения
Министерства
здравоохранения Республики Узбекистан.
25
RESUME
Thesis of Dilshodjon Alidjonovich Rahmonov on scientific degree of the
candidate of economic sciences, on speciality 08.00.07-“Finance, monetary
circulation and credit”, subject: “To perfect financing of the organizations of health
care of the Republic of Uzbekistan”
Key words:
medical services, public health services system, financing of medical
institutions, the state budget, off-budget means, GDP, expenses per capita, the obligatory
medical insurance, the voluntary medical insurance.
Subjects of research:
public health establishments and system of their financing.
Purpose of work:
working out of scientific offers and practical recommendations
about perfection of financing of public health establishments in republic.
Methods of research:
the comparative analysis, the system approach, synthesis,
the financial analysis, grouping, the statistical and mathematical analysis/
The results obtained and their novelty:
features and tendencies of model of
financing of public health system are estimated; scientific offers and practical
recommendations about application in republic of leading foreign experience of financing
of public health establishments on the basis of them обощения are developed; relations
of sources of budgetary and off-budget means are predicted at financing of public health
establishments and the tendency of their changes; correlation dependence between
volume GDP and a share of off-budget means in financing of public health
establishments is defined; scientific conclusions and offers on strengthening of
modernisation of material base of public health establishments at the expense of foreign
credit and projects means are developed.
Practical value:
the scientific results received in the course of research, in
particular forecasts on optimisation of the relation of budgetary and off-budget means at
financing of public health establishments of republic, scientific, theoretical,
methodological and practical recommendations about stage-by-stage introduction the
budgetings directed on formation of fund of obligatory medical insurance, the population
accumulated at the expense of means and for their productivity explain possibilities of
their use in practice.
Degree of embed and economic effectivity:
from scientific conclusions and
practical offers of the dissertation on perfection of financing of public health
establishments in republic can be used by working out of the state target programs of
instructions and standard documents. Dissertation materials can be applied at perfection
of curriculums and at teaching on subjects "Finance", «The state budget», «The national
finance», «Intermediate term budgeting in Republic Uzbekistan».
Field of application:
Healthcare organizations ministry of healthcare of
Uzbekistan.
Стажёр-тадқиқотчи-изланувчи ________________
