Эллипсис и антиэллипсис в художественном тексте

ЎЗБЕКИСТОН

РЕСПУБЛИКАСИ

ФАНЛАР

АКАДЕМИЯСИ

АЛИШЕР

НАВОИЙ

НОМИДАГИ

ТИЛ

ВА

АДАБИЁТ

ИНСТИТУТИ

Қўлёзма

ҳуқуқида

УДК

: 811.512.133

ИБРАГИМОВА

ФАЗИЛАТ

ЭРКИНОВНА

БАДИИЙ

МАТНДА

ЭЛЛИПСИС

ВА

АНТИЭЛЛИПСИС

10.02.01 –

Ўзбек

тили

Филология

фанлари

номзоди

илмий

даражасини

олиш

учун

ёзилган

диссертация

А

В

Т

О

Р

Е

Ф

Е

Р

А

Т

И

Тошкент

- 2011

2

Тадқиқот

Жиззах

давлат

педагогика

институтининг

Ўзбек

тилшунослиги

кафедрасида

бажарилган

.

Илмий

раҳбар

филология

фанлари

доктори

,

профессор

МАҲМУДОВ

Низомиддин

Мамадалиевич

Расмий

оппонентлар

:

филология

фанлари

доктори

,

профессор

КАРИМОВ

Суюн

Амирович

филология

фанлари

доктори

,

доцент

УСМОНОВА

Ҳуринисо

Шараповна

Етакчи

ташкилот

-

Андижон

давлат

университети

Диссертация

ҳимояси

2011

йил

_____

ойининг

____

куни

соат

____

да

Ўзбекистон

Республикаси

Фанлар

академияси

Алишер

Навоий

номидаги

Тил

ва

адабиёт

институти

ҳузуридаги

ДК

. 015.04.02

рақамли

фан

доктори

илмий

даражасини

олиш

учун

диссертациялар

ҳимояси

бўйича

Ихтисослашган

кенгаш

йиғилишида

ўтказилади

.

Манзил

: 100170,

Тошкент

шаҳри

,

И

.

Мўминов

кўчаси

, 9-

уй

.

Диссертация

билан

Ўзбекистон

Республикаси

Фанлар

академиясининг

Асосий

кутубхонасида

танишиш

мумкин

.

Манзил

: 100170,

Тошкент

шаҳри

,

И

.

Мўминов

кўчаси

, 13-

уй

.

Автереферат

2011

йил

«___»_________

да

тарқатилди

.

Ихтисослашган

кенгаш

илмий

котиби

,

филология

фанлари

номзоди

Д

.

ХУДАЙБЕРГАНОВА

3

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ

УМУМИЙ

ТАВСИФИ

Мавзунинг

долзарблиги

.

Ўзбекистон

Республикасининг

ўз

мустақиллигини

қўлга

киритиши

ижтимоий

ҳаётнинг

ҳамма

жабҳаларида

туб

бурилиш

ясаб

,

тил

ва

унинг

тараққиёти

билан

боғлиқ

масалаларни

ҳал

этишда

ҳам

кенг

имкониятлар

яратди

.

Юртбошимиз

ўзининг

“

Юксак

маънавият

–

енгилмас

куч

”

деб

номланган

китобида

она

тилимизнинг

истиқлолгача

бўлган

даврдаги

ҳолати

ва

давлатимиз

мустақиллигидан

кейинги

тараққиёти

тўғрисидаги

қимматли

фикрларини

айтиб

ўтган

.

Бундан

ташқари

,

тил

илми

тадқиқотчиларини

,

олимларни

бу

борада

янада

фаол

ишлашга

даъват

этган

,

хусусан

, “

Аждодлардан

авлодларга

ўтиб

келаётган

бебаҳо

бойликнинг

ворислари

сифатида

она

тилимизни

асраб

-

авайлашимиз

,

уни

бойитиш

,

нуфузини

янада

ошириш

устида

доимий

ишлашимиз

зарур

”

эканлигини

,

“

Ўзбек

тилини

илмий

асосда

ҳар

томонлама

ривожлантириш

миллий

ўзликни

,

Ватан

туйғусини

англашдек

эзгу

мақсадларга

хизмат

қилиши

шубҳасиз

”

лигини

алоҳида

таъкидлаган

.

1

Бугунги

кунда

ўзбек

тилшунослигида

долзарб

муаммоларни

ўрганиш

бўйича

салмоқли

ютуқлар

қўлга

киритилган

ва

изланишлар

давом

этмоқда

.

Тил

бирликларининг

турли

нутқ

кўринишлари

ва

сатҳларидаги

функционал

-

стилистик

,

лингвопоэтик

хусусиятларини

тадқиқ

этиш

муҳим

аҳамият

касб

этади

.

Ана

шундай

лингвопоэтик

қимматга

эга

муаммолардан

бири

тилимиздаги

эллипсис

ва

антиэллипсис

ҳодисаларидир

.

Эллипсисни

ўрганиш

бўйича

тилшуносликда

маълум

бир

ишлар

амалга

оширилган

бўлса

-

да

,

антиэллипсис

ҳодисаси

ўзбек

тилшунослигида

,

умуман

,

тилга

ҳам

олинган

эмас

.

Таъкидлаш

лозимки

,

эллипсис

ва

антиэллипсиснинг

бадиий

матнда

қўлланилишидаги

ўзига

хос

лингвопоэтик

имкониятлари

эса

мутлақо

тадқиқ

этилмаган

.

Ҳолбуки

,

эллипсис

ва

антиэллипсис

экспрессив

ва

поэтик

синтаксисдаги

энг

таъсирчан

воситалардан

бўлиб

,

улар

тилимизнинг

бадиий

имконларини

кенгайтиришга

хизмат

қилади

.

Бу

эса

мазкур

мавзунинг

долзарблигини

белгилайди

ва

айни

муаммо

бўйича

махсус

илмий

изланиш

олиб

бориш

лозимлигини

кўрсатади

.

Муаммонинг

ўрганилганлик

даражаси

.

Ўзбек

тилшунослиги

кейинги

йилларда

услубшунослик

ва

нутқ

маданияти

соҳасида

бир

қатор

ютуқларни

қўлга

киритди

.

Ўтган

давр

мобайнида

тилимизни

услубий

нуқтаи

назардан

ўрганишга

бағишланган

бир

қатор

тадқиқотлар

,

ўқув

қўлланмалари

,

рисолалар

,

мақолалар

яратилди

.

Б

.

Йўлдошевнинг

“

Бадиий

нутқ

стилистикаси

” (1982),

А

.

Шомақсудов

,

И

.

Расулов

,

Р

.

Қўнғуров

,

Ҳ

.

Рустамовларнинг

“

Ўзбек

тили

стилистикаси

” (1983),

Э

.

Бегматов

,

А

.

Бобоева

,

М

.

Асомиддинова

,

Б

.

Умурқуловларнинг

“

Ўзбек

нутқи

маданияти

очерклари

” (1988),

Б

.

Ўринбоев

,

Р

.

Қўнғуров

,

Ж

.

Лапасовнинг

“

Бадиий

текстнинг

лингвистик

таҳлили

” (1990),

Р

.

Қўнғуров

,

Э

.

Бегматов

,

Ё

.

Тожиевларнинг

“

Нутқ

маданияти

ва

услубият

асослари

” (1992),

Ж

.

Лапасовнинг

“

Бадиий

матн

ва

лисоний

таҳлил

” (1995),

Н

.

Маҳмудовнинг

“

Ўқитувчи

нутқи

маданияти

” (2009),

С

.

Каримовнинг

“

Ўзбек

тили

функционал

стилистикаси

” (2010)

каби

китоблари

ва

1

Каримов

И

.

А

.

Юксак

маънавият

–

енгилмас

куч

. –T

ошкент

:

Маънавият

, 2008. -

Б

. 87.

4

бошқа

тилшуносларнинг

бир

қатор

асарларида

2

нутқ

маданияти

ва

услубшуносликнинг

умумназарий

ва

амалий

масалалари

,

долзарб

муаммолари

таҳлил

этилган

.

Ўзбек

тилшунослигида

эллипсис

ҳодисаси

биринчи

марта

монографик

аспектда

Н

.

Маҳмудов

томонидан

ўрганилган

.

Олимнинг

“

Ўзбек

тилида

эллипсис

”

номли

номзодлик

диссертациясида

3

бу

ҳодисанинг

стилистик

восита

эканлиги

қайд

этилса

-

да

,

асосий

эътибор

эллипсиснинг

содир

бўлишидаги

синтактик

ва

семантик

хусусиятлар

тадқиқига

қаратилган

.

Унда

семантик

ва

ситуатив

-

контекстуал

эллипсислар

фарқланиб

,

уларнинг

содир

бўлишига

сабаб

бўлган

семантик

-

синтактик

омиллар

матн

доирасида

эмас

,

балки

,

асосан

,

гап

доирасида

кўрсатиб

берилган

.

Сўнгги

пайтларга

келиб

,

турли

тилшуносликларда

бадиий

матн

тадқиқида

эллипсиснинг

лингвопоэтик

вазифалари

тилшуносларнинг

жиддий

эътиборини

тортди

,

эллипсиснинг

лингвопоэтик

имкониятларини

алоҳида

муаммо

сифатида

ўрганишга

киришилди

.

4

Кейинги

йилларда

бадиий

матнда

эллипсиснинг

лингвопоэтик

қимматга

эга

эканлиги

ўзбек

тилшунослигида

ҳам

турли

ўқув

қўлланмаларида

қайд

этила

бошлади

.

5

“

Антиэллипсис

”

терминини

эллипсиснинг

зиди

бўлган

ҳодисанинг

номи

сифатида

дастлаб

рус

тилшуноси

А

.

П

.

Сковородников

1976

йилда

«

Антиэллипсис

тушунчаси

ҳақида

»

номли

мақоласида

қўллаган

.

6

У

рус

тилидаги

экспрессив

синтактик

конструкциялар

тизимини

тадқиқ

этар

экан

,

бу

тизимда

эллиптик

конструкциялар

билан

бир

қаторда

унинг

зиди

мақомида

бўлган

антиэллиптик

конструкциялар

ҳам

мавжуд

эканлигини

айтган

ва

уларнинг

функционал

-

коммуникатив

ҳамда

бадиий

-

экспрессив

моҳиятини

бадиий

ва

публицистик

матн

доирасида

кўрсатиб

берган

.

7

Экспрессив

синтаксиснинг

ана

шундай

икки

муҳим

конструкциясини

шакллантирадиган

эллипсис

ва

антиэллипсис

ҳодисалари

ҳозирга

қадар

ўзбек

тилшунослигида

матн

доирасида

лингвопоэтик

аспектда

махсус

ўрганилган

эмас

.

Диссертациянинг

илмий

-

тадқиқот

ишлари

режалари

билан

боғлиқлиги

.

Мазкур

тадқиқот

иши

сўнгги

йилларда

алоҳида

йўналиш

сифатида

республика

тилшунос

олимлари

диққат

марказида

турган

матн

лингвистикаси

,

хусусан

,

бадиий

матннинг

лингвопоэтик

тадқиқи

,

прагмастилистик

хусусиятлари

соҳасидаги

ишлар

доирасида

бажарилган

бўлиб

,

А

.

Қодирий

номидаги

Жиззах

давлат

педагогика

2

Бу

ҳақда

қар

.:

Каримов

С

.,

Жўраев

Т

.

Ўзбек

тили

стилистикаси

ва

нутқ

маданияти

.

Библиографик

кўрсаткич

. –

Самарқанд

:

Сам

ДУ

, 2001.- 60

б

.

3

Махмудов

Н

.

М

.

Эллипсис

в

узбекском

языке

:

Дис

. ...

канд

.

филол

.

наук

. –

Т

., 1977. -110

с

.

4

Мас

.,

қар

.:

Аржанова

И

.

А

.

Функционально

-

коммуникативные

и

лингвопоэтические

функции

эллиптических

конструкций

в

современной

художественной

литературе

на

английском

языке

.

Дис

. ...

канд

.

филол

.

наук

. –

М

., 1999. -

188

с

.

5

Мас

.,

қар

.:

Йўлдошев

М

.

Бадиий

матн

ва

унинг

лингвопоэтик

таҳлили

асослари

. –

Т

.:

Фан

, 2007. –123

б

;

Йўлдошев

М

.,

Ядгаров

Қ

.

Бадиий

матннинг

лисоний

таҳлили

фанидан

амалий

машғулотларни

ташкил

этиш

. –

Т

.:

ТДПУ

, 2007. -112

б

.

6

Бу

ҳақда

қар

.:

Сковородников

А

.

П

.

Об

одном

виде

повторной

номинации

со

стилистической

значимостью

//

Синтаксис

текста

. –

М

.:

Наука

, 1979. –

С

. 182 – 196.

7

Сковородников

А

.

П

.

Экспрессивные

синтаксические

конструкции

современного

русского

литературного

языка

. –

Томск

:

Томского

ун

-

та

, 1981. -254

с

.;

Сковородников

А

.

П

.

О

системе

экспрессивных

синтаксических

конструкций

современного

русского

литературного

языка

//

Филологические

науки

. –

М

.:

Высшая

школа

, 1982. -

№

1. -

С

. 37 – 43.

5

институти

Ўзбек

тилшунослиги

кафедрасида

ўрганилаётган

“

Бадиий

матн

тадқиқи

”

муаммосининг

таркибий

қисми

бўлиб

ҳисобланади

.

Тадқиқот

мақсади

.

Мазкур

тадқиқотнинг

асосий

мақсади

ўзбек

тилида

эллипсис

ва

антиэллипсиснинг

бадиий

насрий

матн

доирасидаги

синтактик

-

семантик

хусусиятлари

ва

лингвопоэтик

имкониятларини

ўрганишдан

иборат

.

Тадқиқот

вазифалари

.

Белгиланган

мақсадга

эришиш

учун

диссертация

олдига

қуйидаги

вазифалар

қўйилди

:

-

ўзбек

тилшунослигида

эллипсис

ва

антиэллипсис

ҳодисаларининг

синтактик

-

стилистик

хусусиятларини

аниқлашга

бағишланган

тадқиқотларни

ўрганиш

ва

таҳлил

этиш

;

-

тилдаги

тежаш

ва

ортиқчалик

тамойилларининг

насрий

бадиий

матннинг

синтактик

структурасида

намоён

бўлишини

таҳлил

этиш

;

-

ўзбек

,

рус

ва

бошқа

тилшуносларнинг

эллипсис

ва

антиэллипсис

ҳодисаларига

қарашларини

ўрганиш

ва

уларга

муносабат

билдириш

;

-

эллипсис

ва

унга

ёндош

ҳодисалар

(

жим

қолиш

,

зевгма

,

имплицитлик

)

орасидаги

ўхшаш

ва

фарқли

жиҳатларни

аниқлаш

;

-

антиэллипсис

ва

унга

ёндош

ҳодисалар

(

плеоназм

,

тавтология

каби

)

орасидаги

ўхшаш

ва

фарқли

жиҳатларни

аниқлаш

;

-

эллипсиснинг

турларини

аниқлаш

ҳамда

улар

орасидаги

ўхшаш

ва

фарқли

томонларни

кўрсатиш

;

-

семантик

эллипсиснинг

бадиий

матндаги

ўрнини

белгилаш

;

-

контекстуал

эллипсиснинг

лингвопоэтик

хусусиятларини

очиб

бериш

;

-

ситуатив

эллипсиснинг

лингвопоэтик

имкониятларини

таҳлил

қилиш

;

-

монологик

антиэллипсиснинг

лингвопоэтик

хусусиятларини

ўрганиш

;

-

диалогик

антиэллипси

c

нинг

лингвопоэтик

восита

сифатида

бадиий

матнда

қўлланиш

имкониятларини

очиб

бериш

;

-

бадиий

матнда

эллипсис

ва

антиэллипсиснинг

қўлланиш

даражаси

нисбатини

аниқлаш

.

Тадқиқотнинг

объекти

ва

предмети

.

Ў

збек

бадиий

насрий

матнларидаги

эллипсис

ва

антиэллипсиснинг

семантик

-

синтактик

ва

лингвопоэтик

механизмлари

тадқиқот

объекти

бўлиб

,

ҳозирги

ўзбек

адабиётидаги

маҳорат

билан

ёзилган

насрий

асарлар

матнидаги

эллиптик

ва

антиэллиптик

конструкциялар

тадқиқот

учун

материал

вазифасини

бажарди

.

Тадқиқот

методлари

.

Бадиий

матнда

эллипсис

ва

антиэллипсис

ҳодисаларининг

моҳияти

ва

лингвопоэтик

имкониятларини

очишда

тилшуносликдаги

қиёслаш

,

тавсифлаш

,

трансформация

,

лингвопоэтик

таҳлил

каби

методлардан

фойдаланилди

.

Ҳимояга

олиб

чиқилаётган

асосий

ҳолатлар

:

1.

Эллипсис

ва

антиэллипсис

тушунчаларининг

моҳиятини

очиб

бериш

тилшуносликнинг

долзарб

масалаларидан

биридир

.

2.

Тилдаги

тежамкорлик

ва

ортиқчалик

тамойиллари

синтактик

сатҳда

эллипсис

ва

антиэллипсис

ҳодисаларининг

юзага

келиши

учун

асос

бўлади

.

6

3.

Бадиий

матнда

контекстуал

,

ситуатив

ва

семантик

эллипсиснинг

лингвопоэтик

восита

сифатидаги

имкониятлари

,

эмоционал

-

экспрессивликни

кучли

ёки

кучсиз

даражада

ифодалаши

билан

бир

-

биридан

фарқ

қилади

.

4.

Эллипсис

ва

антиэллипсиснинг

синтактик

сатҳда

воқеланиши

,

семантик

табиати

,

монологик

ва

диалогик

антиэллипсиснинг

ўзаро

фарқлари

ҳамда

бадиий

матнга

муносабатини

очиш

лозим

.

5.

Бадиий

матнда

эллипсис

кўп

қўлланади

,

антиэллипсис

эса

нисбатан

кам

учрайди

.

6.

Эллипсисга

қараганда

антиэллипсиснинг

лингвопоэтик

қиммати

ортиқроқ

.

Ишнинг

илмий

янгилиги

қуйидагилардан

иборат

:

-

ўзбек

тилида

эллипсис

ва

антиэллипсис

ҳодисалари

илк

маротаба

лингвопоэтик

йўналишда

тадқиқ

қилинди

;

-

эллипсис

ва

антиэллипсис

ҳодисаларининг

тежаш

ва

ортиқчалик

тамойилларининг

лингвопоэтик

мақсаддаги

натижаси

эканлиги

аниқланди

;

-

эллипсис

ва

антиэллипсиснинг

бадиий

матнда

лингвопоэтик

восита

сифатида

грамматик

вазифадан

экспрессивликка

қараб

боришдаги

динамикаси

поэтик

аспектда

очиб

берилди

;

-

эллипсис

ва

антиэллипсиснинг

ёндош

ҳодисаларга

муносабати

аниқланди

;

-

эллипсиснинг

контекстуал

эллипсис

,

ситуатив

эллипсис

,

семантик

эллипсис

каби

турлари

ўртасидаги

муносабат

ҳамда

уларнинг

лингвопоэтик

хусусиятлари

аниқланди

;

-

монологик

ва

диалогик

антиэллипсиснинг

лингвопоэтик

восита

сифатида

бадиий

матндаги

ўрни

белгиланди

;

-

эллипсис

ва

антиэллипсиснинг

бадиий

матнда

қўлланиш

даражасидаги

лингвопоэтик

нисбат

аниқланди

.

Тадқиқот

натижаларининг

илмий

ва

амалий

аҳамияти

.

Тадқиқот

ҳозирги

ўзбек

тили

бадиий

матнида

эллипсис

ва

антиэллипсиснинг

лингвопоэтик

хусусиятларини

алоҳида

тадқиқот

объекти

сифатида

махсус

ўрганиш

борасидаги

илк

изланишлардан

ҳисобланиб

,

у

ҳам

назарий

,

ҳам

амалий

аҳамиятга

эга

.

Тадқиқот

бадиий

асар

тилига

оид

изланишлар

учун

муҳим

назарий

манба

бўла

олади

.

Келгусида

ўзбек

тилшунослигида

бадиий

матн

лингвопоэтикаси

,

прагмастилистикага

оид

монографиялар

ва

ўқув

қўлланмалари

яратиш

учун

материал

бўлиб

хизмат

қилиши

мумкин

.

Ишда

тўпланган

далиллардан

ўқиш

-

ўқитишнинг

олий

ва

ўрта

махсус

таълим

турларида

“

Бадиий

матн

таҳлили

”, “

Нутқ

маданияти

ва

услубият

”

курсларидан

маъруза

ва

амалий

дарсларни

ўтишда

фойдаланиш

мақсадга

мувофиқ

.

Натижаларнинг

жорий

қилиниши

.

Диссертация

ишининг

асосий

натижалари

тадқиқотчининг

Жиззах

давлат

педагогика

институти

бакалавриат

йўналиши

учун

“

Ҳозирги

ўзбек

адабий

тили

”

фанидан

тузган

маъруза

ва

амалий

машғулот

ишланмаларида

ўз

аксини

топган

.

Ишнинг

синовдан

ўтиши

.

Тадқиқот

мавзуси

юзасидан

Жиззах

давлат

педагогика

институтида

ўтказилган

илмий

-

амалий

конференцияларда

(2008-2011),

Тошкент

давлат

педагогика

университетида

Ўзбек

тилшунослиги

кафедрасининг

7

“

Ўзбек

тилшунослигининг

долзарб

масалалари

”

мавзусидаги

анъанавий

илмий

-

назарий

анжуманларида

(2008-2011),

шунингдек

,

республика

миқёсида

ўтказилган

анжуманларида

(2008-2011)

маърузалар

қилинган

.

Тадқиқот

мавзуси

Жиззах

давлат

педагогика

институти

Илмий

кенгашида

муҳокама

қилинган

ва

тасдиқланган

(04.03.2008),

шунингдек

,

ЎзР

ФА

ТАИ

ҳузуридаги

Тилшунослик

бўйича

мувофиқлаштирувчи

кенгашда

тасдиқланган

(25.12.2009)

ва

ОАК

“

Бюллетени

”

нинг

2010

йил

2-

сонида

эълон

қилинган

.

Диссертация

Жиззах

давлат

педагогика

институти

Ўзбек

тилшунослиги

кафедраси

йиғилишида

(26.08.2011)

ҳамда

ЎзР

ФА

Алишер

Навоий

номидаги

Тил

ва

адабиёт

институти

ҳузуридаги

ДК

. 015.04.02

рақамли

Ихтисослашган

кенгаш

қошидаги

Илмий

семинар

йиғилишда

(07.10.2011)

муҳокама

қилиниб

,

ҳимояга

тавсия

этилган

.

Натижаларнинг

эълон

қилинганлиги

:

Диссертациянинг

асосий

мазмуни

юзасидан

муаллиф

томонидан

эълон

қилинган

15

та

мақолада

(

шун

д

ан

биттаси

Туркияда

,

биттаси

Қозоғистонда

нашр

қилинган

)

ўз

ифодасини

топган

.

Диссертациянинг

тузилиши

ва

ҳажми

.

Тадқиқот

кириш

,

ишнинг

моҳиятини

акс

эттирувчи

уч

асосий

боб

,

умумий

хулосалар

,

фойдаланилган

адабиётлар

рўйхатидан

иборат

бўлиб

, 143

саҳифани

ташкил

этади

.

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ

АСОСИЙ

МАЗМУНИ

Ишнинг

Кириш

қисмида

мавзунинг

долзарблиги

,

муаммонинг

ўрганилганлик

даражаси

,

объекти

ва

предмети

,

методлари

,

илмий

янгилиги

,

назарий

ва

амалий

аҳамияти

ёритилган

бўлиб

,

шу

асосда

ишнинг

мақсад

ва

вазифалари

белгилаб

олинган

.

Ишнинг

биринчи

боби

“

Тежамкорлик

ва

ортиқчалик

тамойилларининг

синтактик

сатҳда

намоён

бўлиши

”

деб

номланган

.

Маълумки

,

ижтимоий

ҳаётнинг

кўпчилик

соҳаларида

бўлгани

каби

тилда

ҳам

тежамкорлик

ва

ортиқчалик

тамойиллари

амал

қилади

.

Тилнинг

алоқа

жараёнида

доимо

қисқаликка

интилиш

табиатидан

келиб

чиқиб

,

сўзловчи

ёки

ёзувчи

нутқий

ифодани

юзага

чиқаришда

тилдаги

мавжуд

бирликларнинг

тўғри

келганини

эмас

,

балки

нутқий

вазият

учун

зарур

ҳисобланган

,

фикрнинг

лўнда

,

қисқа

,

аниқ

тарзда

тингловчи

ёки

ўқувчига

етиб

боришини

таъминлашга

хизмат

қилувчи

бирликларни

қўллайди

.

Тилдаги

тежамкорлик

тамойили

асосида

эллипсис

ҳодисаси

пайдо

бўлади

ва

у

тилнинг

,

асосан

,

синтактик

сатҳида

воқеланади

.

Тилдаги

ортиқчалик

тамойилига

мувофиқ

синтактик

сатҳда

антиэллипсис

юзага

келади

.

Ҳар

икки

ҳолатда

ҳам

муайян

лингвопоэтик

мақсад

кўзда

тутилади

.

Бобнинг

“

Тежамкорлик

тамойили

ва

эллипсис

”

қисмида

тилдаги

ҳар

қандай

янгилик

нутқда

дастлаб

меъёрий

бирликнинг

бир

кўриниши

сифатида

амалда

бўлиши

,

сўнг

унинг

муомала

жараёнида

қўлланилиши

қатъийлашгач

,

охир

-

оқибат

у

ҳам

меъёрий

бирликка

айланиши

,

меъёр

алмашинуви

жараёнида

эса

тил

ривожланишининг

“

тил

воситаларини

тежашга

мойиллик

”

деб

номланувчи

тамойилларидан

бири

қай

тарзда

намоён

бўлиши

таҳлил

этилади

.

8

Тежамкорлик

тамойили

тил

тараққиётининг

,

тилдаги

эволюциянинг

умумий

ва

асосий

омилларидан

экани

жуда

кўп

тилшунослар

томонидан

таъкидланган

.

8

Тежамкорлик

ва

эллипсис

билан

боғлиқ

муаммолар

ечимини

топишда

рус

тилшунослигида

салмоқли

ишлар

амалга

оширилган

.

Е

.

С

.

Кубрякова

тил

воситаларини

тежаш

тамойили

дунёдаги

турли

тилларнинг

барчасида

намоён

бўладиган

энг

қудратли

ички

тамойиллардан

бири

эканлигини

уқтирса

9

,

Р

.

А

.

Будагов

тилдаги

тежамкорлик

тамойили

тил

тараққиётига

алоқадор

эмас

деб

ҳисоблайди

.

10

Тежамкорлик

тамойилининг

синтактик

сатҳда

воқеланишининг

натижаси

ўлароқ

эллипсис

ҳодисаси

юзага

келади

.

Н

.

М

.

Маҳмудов

алоҳида

таъкидлаганидек

,

“

Асосида

тил

тежамкорлиги

ётадиган

ҳодиса

сифатидаги

эллипсис

стилистика

ва

синтаксисда

муҳим

ўрин

тутади

”.

11

Бошқача

айтганда

,

тежамкорлик

тамойилининг

тилнинг

ҳар

қандай

сатҳида

воқеланиши

эллипсисни

юзага

келтирмайди

,

эллипсис

фақат

синтактик

сатҳ

ҳодисасидир

.

Аммо

айрим

тилшунослар

тилдаги

ҳар

қандай

тежамкорликни

эллипсис

деб

ҳисоблайдилар

.

Бунда

сўзловчи

ёки

ёзувчининг

ўз

нутқини

эллиптик

тарзда

шакллантиришдан

кўзда

тутган

мақсади

эътибордан

соқит

қилинади

.

Бобнинг

мазкур

қисмида

тилшуносларнинг

эллипсисга

қарашлари

ўрганилиб

,

уларга

муносабат

билдирилди

.

Жумладан

,

тилшунос

А

.

Ҳожиев

шундай

таъкидлайди

: “

Лингвистик

иқтисод

...

тил

тизимининг

барча

соҳаларида

(

фонетика

,

сўз

ясалиши

,

синтаксис

ва

б

.)

учрайди

”

12

,

тожик

тилшунослигида

ҳам

эллипсис

барча

тил

сатҳларига

дахлдор

ҳодиса

сифатида

тадқиқ

этилган

13

.

Бизнингча

эса

,

товуш

ёки

бўғин

тушиши

фонетик

ҳодиса

бўлиб

,

уларнинг

эллипсисга

алоқаси

йўқ

.

Бир

қатор

тилшунослар

эллипсис

натижасида

янги

сўз

ясалиши

мумкин

,

яъни

муайян

синтактик

конструкция

ихчамлашиб

,

бир

сўз

ҳолига

келиши

мумкин

,

14

деб

қарайдилар

.

Бундай

эллипсислар

лингвостилистик

ва

лингвопоэтик

қимматга

молик

бўлмайди

,

чунки

ҳосил

бўлган

бирликлар

одатдаги

сўзлар

сирасидан

жой

олади

.

Бундай

эллипсислар

нутқий

-

коммуникатив

эмас

,

балки

лисоний

ҳодиса

мақомида

бўлади

.

Ўзбек

тилшунослиги

тарихида

синтактик

структурада

гап

бўлакларининг

тушиб

қолиши

,

яъни

ҳозирги

терминология

билан

айтганда

,

эллипсис

ҳодисаси

ўтган

асрнинг

20-

йилларида

қайд

этилган

.

Фитрат

гап

бўлакларининг

тушиб

қолиши

натижасида

“

эксик

гап

” (

тўлиқсиз

гап

)

шаклланишини

ҳам

алоҳида

таъкидлайди

15

.

8

Поливанов

Е

.

Д

.

Где

лежат

причины

языковой

эволюции

? //

Поливанов

Е

.

Д

.

Статьи

по

общему

языкознанию

. -

М

.:

Наука

, 1968. -

С

.84;

Бу

ҳақда

батафсил

қар

.:

Элтазаров

Ж

.

Тилдаги

тежамкорлик

тамойили

ва

қисқарув

. –

Самарқанд

:

СамДУ

, 2004. – 110

б

.

9

Общее

языкознание

.

Формы

существования

,

функции

,

история

языка

. –

М

.:

Наука

, 1970. –

С

.246.

10

Будагов

Р

.

А

.

Человек

и

его

язык

. –

М

.:

МГУ

, 1974. –

С

.59 – 83.

11

Махмудов

Н

.

М

.

Эллипсис

в

узбекском

языке

:

Дис

. ...

канд

.

филол

.

наук

. –

Т

., 1977. –

С

.3.

12

Ҳожиев

А

.

Тилшунослик

терминларининг

изоҳли

луғати

. -

Тошкент

:

Ўзбекистон

миллий

энциклопедияси

,

2002. –

Б

.133.

13

Олимова

С

.

М

.

Эллипсис

в

таджикском

литературном

языке

:

Автореф

.

дис

. …

канд

.

филол

.

наук

. –

Худжанд

,

2006. -19

с

.

14

Масалан

,

қар

.:

Поспелова

А

.

К

.

Эллипсис

именного

словосочетания

как

источник

возникновения

субстантивированных

образований

в

английском

языке

//

Английская

филология

:

Научно

-

тематический

сборник

. -

Владивосток

, 1972. -

Вып

.3. –

С

.111–123;

Силин

В

.

Л

.

Эллипс

в

новогерманских

языках

как

лексико

-

семантическая

проблема

:

Автореф

.

дис

. ...

д

-

ра

филол

.

наук

. –

М

., 1980.- 38

с

.

15

Фитрат

А

.

Танланган

асарлар

. IV

жилд

. –

Тошкент

:

Маънавият

, 2006. -

Б

.202.

9

Ўзбек

тилшунослигида

Н

.

Маҳмудов

ўзининг

“

Ўзбек

тилида

эллипсис

”

номли

номзодлик

диссертациясида

эллипсисни

нутқий

ва

лисоний

ҳодиса

сифатида

тадқиқ

этган

ва

унинг

ўзига

хос

хусусиятларини

очиб

берган

.

16

Рус

тилшуноси

А

.

М

.

Мухин

гап

таркибидаги

ҳар

қандай

бўлакнинг

тушиб

қолиши

эллиптик

гапни

шакллантира

олишини

моделлаштириш

усули

билан

кўрсатиб

беришга

ҳаракат

қилади

,

гап

таркибида

у

қадар

асосий

бўлмаган

компонент

тушиб

қолган

бўлса

ҳам

,

гап

тўлиқсиз

ҳисобланади

деган

хулосага

келади

.

17

Аммо

бу

фикрга

тўлиқ

қўшилиб

бўлмайди

,

чунки

иккинчи

даражали

бўлаклардан

бири

бўлмиш

аниқловчининг

гап

таркибидан

тушиб

қолиши

эллипсисга

олиб

келмайди

.

Бунинг

сабаби

аниқловчининг

гапда

конструктив

бўлак

бўла

олмаслигидир

.

Синтаксисдаги

марказий

масалалардан

бири

бўлган

эллипсис

ўз

вақтида

Ф

.

де

Соссюрнинг

диққатини

тортган

.

У

“

Гапнинг

нечта

унсурдан

иборат

бўлиши

лозимлиги

бизга

олдиндан

маълум

ва

биз

конкрет

гапдаги

унсурларни

ўша

тасаввурдаги

унсурлар

билан

солиштирамиз

,

ана

шу

тариқа

биз

етишмаётган

унсурларни

аниқлаймиз

”

деган

гапни

ёзади

.

Атоқли

олим

ана

шу

тарзда

эллипсис

ва

“

ноэллипсис

”

ни

фарқлагандай

бўлади

.

18

Татар

тилшуноси

Х

.

Р

.

Курбатов

эса

барча

номинатив

гаплар

эллипсиснинг

бир

кўринишидир

,

деб

фикр

билдиради

.

19

У

келтирган

Кыш

.

Буран

.

Салкын

h

ава

каби

гаплар

атов

гаплардир

,

аммо

улар

эллипсис

натижасида

шаклланган

эмас

,

яъни

эллипсис

тўлиқсиз

гапни

шакллантиради

,

номинатив

гапнинг

эса

эллипсисга

алоқаси

йўқ

.

Кўпинча

эллиптик

гапларни

тўлиқсиз

гаплардан

фарқлашга

ҳаракат

қилинади

,

бунда

мазкур

гапларнинг

ўзига

хос

фарқловчи

белгилари

ҳам

изланади

.

20

Умумий

тилшунослик

бўйича

таниқли

мутахассис

Дж

.

Лайонз

синтактик

структурада

контекстуал

ва

грамматик

тўлиқликни

фарқлаш

лозимлиги

ҳақида

гапирар

экан

,

“

эллиптик

”

ва

“

тўлиқсиз

”

терминларини

синоним

сифатида

қўллайди

.

21

Эллипсис

ҳақидаги

дастлабки

маълумотлар

қадимги

ва

ўрта

асрларда

грамматика

ва

риторика

билан

шуғулланган

юнон

-

рим

олимлари

-

Квинтилиан

,

Донат

,

Харисий

,

Диамед

,

Помпоний

,

Кассиодор

,

Исидор

,

Присциан

ва

бошқалар

-

нинг

асарларида

учрайди

.

22

Тилшуносликдаги

бу

масалага

доир

таърифларни

ва

ўзимизнинг

кузатиш

-

ларимизни

умумлаштирадиган

бўлсак

,

эллипсис

тилнинг

,

асосан

,

синтактик

сатҳида

тежамкорлик

тамойилининг

натижаси

сифатида

амал

қилувчи

синтактик

,

лингвостилистик

ва

лингвопоэтик

ҳодиса

эканлиги

маълум

бўлади

.

Бадиий

матндаги

эллипсисга

нутқ

жараёнида

гап

бўлакларининг

сўзловчи

ёки

ёзувчи

томонидан

маълум

бир

услубий

-

лингвопоэтик

мақсадда

онгли

равишда

атайлаб

тушириб

қолдирилиши

деб

таъриф

бериш

мумкин

.

16

Маҳмудов

Н

.

Кўрсатилган

диссертация

.

17

Мухин

А

.

М

.

Структура

предложений

и

их

модели

. -

Л

.:

Наука

, 1968. –

С

. 171-175.

18

Соссюр

Ф

.

де

.

Заметки

по

общей

лингвистике

. –

М

.:

Прогресс

, 1990. –

С

.146.

19

Курбатов

Х

.

Р

.

Татарская

лингвистическая

стилистика

и

поэтика

. -

М

.:

Наука

, 1978. –123

с

.

20

Бобоева

А

.

Ҳозирги

ўзбек

адабий

тилида

тўлиқсиз

гаплар

. –

Тошкент

:

Фан

, 1978. –

Б

.22.

21

Лайонз

Дж

.

Введение

в

теоретическую

лингвистику

. –

М

.:

Прогресс

, 1978. –

С

.187 – 188.

22

Бу

ҳақда

қар

.:

Малявина

Л

.

А

.

У

истоков

языкознания

нового

времени

. -

М

.:

Наука

, 1985. –

С

.19.

10

Бобнинг

“

Ортиқчалик

тамойили

ва

антиэллипсис

”

қисмида

лисоний

тежамкорликка

қарама

-

қарши

қутбда

турувчи

ортиқчалик

тамойили

ва

шу

асосда

юзага

келувчи

антиэллипсис

билан

боғлиқ

масалалар

таҳлил

этилган

.

Кишиларнинг

коммуникация

жараёнида

тежамкорликка

интилиши

табиий

;

тил

бирликларини

ортиқча

қўллашда

ҳам

маълум

бир

мақсад

кўзда

тутилади

.

Ортиқчалик

нутқ

жараёнида

турли

сабаблар

туфайли

юзага

келади

.

Тилшуносликда

ортиқчалик

ҳодисаси

тежамкорликка

эришилмаган

,

унга

қарши

турувчи

ҳаракат

сифатида

баҳоланади

.

Тилшунос

Н

.

Маҳмудов

ўзининг

“

Ўзбек

тилида

эллипсис

”

мавзусидаги

номзодлик

диссертациясида

Фронтдагилар

қайтдилар

ва

Фронтдаги

йигитлар

қайтдилар

мисолларини

келтириб

,

дастлабки

мисол

эллиптик

конструкция

эканлигини

,

унда

асосий

эътибор

“

қайтганларнинг

белгиси

”

га

қаратилганлигини

,

иккинчи

мисолда

эса

эътибор

белгига

эмас

,

балки

предметга

қаратилганлигини

,

гап

эллиптик

эмаслигини

ва

шу

асосда

эллипсисга

зид

турувчи

ҳодиса

юзага

келишини

кўрсатган

.

Олим

бу

ҳодисани

“

эллипсиснинг

антиподи

”

деб

номлаган

.

23

Ана

шундай

ҳодисани

ифодалаш

учун

энг

қулай

термин

дастлаб

рус

тилшуноси

А

.

П

.

Сковородников

томонидан

қўлланган

“

антиэллипсис

”

терминидир

.

Албатта

,

лисоний

ортиқчалик

тилдаги

ортиқча

юк

эмас

,

балки

тил

тараққиёти

учун

хизмат

қиладиган

зарурий

омиллардан

ҳисобланади

.

24

Бу

тамойил

ахборотни

аниқ

ва

тўлиқ

ифодалаш

,

унинг

янглиш

тушунилишига

имкон

бермаслик

каби

натижалардан

ташқари

тасвирийлик

ва

ифодалилик

учун

ҳам

хизмат

қилади

.

Антиэллипсис

сўзловчининг

эллипсис

имкониятидан

фойдаланмаганлиги

,

тингловчининг

бу

имкониятдан

тил

кўникмаларига

кўра

бохабарлиги

боис

стилистик

ва

лингвопоэтик

қиммат

касб

этади

ва

,

аксинча

,

эллипсис

ҳам

сўзловчининг

антиэллипсис

имкониятидан

фойдаланмаганлиги

,

тингловчининг

бу

имкониятдан

тил

кўникмаларига

кўра

хабардорлиги

боис

ана

шундай

қиммат

касб

этади

.

Бобнинг

“

Эллипсис

ва

унга

ёндош

ҳодисалар

”

деб

номланган

қисмида

тилшуносликка

доир

адабиётларда

баъзи

ҳолларда

эллипсисга

ёндош

деб

қараладиган

жим

қолиш

(

сукут

),

зевгма

,

имплицитлик

каби

ҳодисалар

ҳақида

фикр

билдирилган

.

Мазкур

ҳодисаларда

муайян

ўхшаш

жиҳатлар

мавжуд

бўлса

-

да

,

улар

бир

қатор

ўзига

хос

хусусиятлари

билан

фарқланиши

очиб

берилган

.

1.

Эллипсис

ва

жим

қолиш

(

сукут

).

Эллипсисда

гап

таркибидаги

бўлакларнинг

ҳар

қандайи

контекст

ёки

нутқ

вазиятига

боғлиқ

ҳолда

тушиб

қолаверади

,

уларнинг

гап

структурасидаги

жойлашиш

ўрни

аҳамиятли

эмас

,

жим

қолишда

эса

сўз

ёки

сўзлар

гуруҳи

фақат

гап

охиридагина

тушиб

қолади

;

эллипсисда

гап

бўлаклари

тежамкорлик

тамойилига

кўра

тушиб

қолади

,

жим

қолишда

эса

сўз

ёки

сўзлар

гуруҳининг

тушириб

қолдирилиши

тежамкорликка

алоқасиз

;

эллипсис

натижасида

гап

ўзининг

гаплик

мақомини

йўқотмайди

,

жим

қолиш

натижасида

эса

тугалланган

гап

шаклланмайди

;

эллипсисда

тушиб

қолган

23

Махмудов

Н

.

М

.

Кўрсатилган

диссертация

. –

Б

.7.

24

Мартине

А

.

Основы

общей

лингвистики

//

Новое

в

лингвистике

.. –

М

.:

Иностранной

литературы

, 1963. -

Вып

.3.

–

С

. 537.

11

бўлакларни

контекст

ёки

нутқ

вазиятига

кўра

тиклаш

мумкин

,

жим

қолишда

айтилмаган

қисмни

тасаввур

қилиш

мумкин

бўлса

-

да

,

айнан

тиклаш

қийин

.

Мазкур

фарқларга

кўра

,

эллипсис

ва

жим

қолиш

ҳодисалари

бир

-

биридан

фарқ

қилади

ва

улар

алоҳида

-

алоҳида

,

мустақил

ҳодисалар

сифатида

баҳоланиши

лозим

.

2.

Эллипсис

ва

зевгма

.

Зевгма

бўйича

кузатиш

олиб

борган

олимларнинг

ҳаммаси

бу

ҳодиса

моҳиятини

очиб

беришда

предикатив

бирликда

у

ёки

бу

гап

бўлакларининг

тушириб

қолдирилишини

назарда

тутадилар

.

Ушбу

қарашга

асосланадиган

бўлсак

,

зевгма

қўшма

гапнинг

бир

бўлаги

бўлиб

,

у

синтактик

жиҳатдан

бошқа

қисмда

ифодаланган

фикрни

ўзида

намоён

қилади

.

Бу

ҳолат

ўзбек

тилида

айниқса

,

мақолларда

кўп

учрайди

:

Ёмон

мўридан

аччиқ

тутун

чиқар

,

ёмон

уйдан

сассиқ

гап

;

Ақлли

ўзини

айблар

,

ақлсиз

дўстини

.

Эллипсисда

ҳам

,

зевгмада

ҳам

гап

таркибидаги

компонентлар

яқин

матн

орқали

тикланади

.

Биргина

амал

қилиш

доираси

ёки

шаклига

қараб

бу

икки

тушунчани

ўзаро

фарқлаш

ва

улар

орасига

қатъий

чегара

қўйиш

,

бизнингча

,

илмий

-

назарий

асосга

эга

эмас

. “

Зевгма

”

адабиётшуносликка

оид

термин

бўлиб

,

унинг

асосида

ҳам

эллипсис

ётади

.

Шунинг

учун

,

назаримизда

,

ҳар

икки

ҳодисага

нисбатан

ҳам

“

эллипсис

”

ёки

“

эллиптик

қурилма

”

деб

қараб

,

зевгмани

эллипсиснинг

бир

тури

сифатида

адабиётшуносликда

,

хусусан

,

синтактик

поэтикада

турғунлашган

термин

эканлигини

таъкидлаш

мақсадга

мувофиқ

бўлади

.

3.

Эллипсис

ва

имплицитлик

.

Тилшуносликда

имплицитлик

ва

эллипсисни

бир

-

биридан

фарқламаслик

ҳоллари

ҳам

учрайди

.

Айрим

бўлакларнинг

тушиб

қолиши

натижасида

тўлиқсиз

кўринишга

келиб

қолган

гапларнинг

шаклланишида

хизмат

қилувчи

эллиптик

қурилмалар

ҳам

айрим

ишларда

имплицит

деб

ҳисобланади

ва

уларга

нисбатан

формал

имплицитлик

атамаси

қўлланилади

.

25

Матнда

аниқ

жавобнинг

тушириб

қолдирилиши

имплицит

ифодани

маълум

даражада

эллипсисга

яқинлаштиради

.

Лекин

эллипсисда

,

эллиптик

қурилмаларда

шаклга

қараб

,

имплицит

ифодаланган

гапларда

эса

маъно

мезонига

таяниб

баҳо

берилади

.

Бошқача

қилиб

айтганда

,

имплицитлик

фикр

ифодалашнинг

ўзига

хос

,

яширин

,

кўзда

тутилган

усули

бўлиб

,

у

тўлиқсиз

кўринишда

бўлиши

мумкин

эмас

.

Унда

фикр

ифодалашда

бирор

компонент

тушириб

қолдирилмайди

ҳамда

эллипсисдаги

каби

маълум

бир

бўлакларни

қайта

тиклаш

зарурати

йўқ

.

Эллиптиклик

эса

тилдаги

маълум

қоидалар

асосида

шаклланган

ва

тузилмаларнинг

доимий

хусусияти

ҳисобланади

.

Бундай

ёндашув

эллипсисга

имплицитлик

категорияси

компонентларидан

бири

,

тилнинг

турли

шакллари

воситасида

фикр

ифодалашнинг

ўзига

хос

усули

,

тилдаги

ўзаро

таъсирнинг

ҳосил

бўлишини

таъминловчи

қонуний

воситаси

сифатида

қарашга

имкон

беради

.

Бобнинг

тўртинчи

қисми

“

Антиэллипсис

ва

унга

ёндош

ҳодисалар

:

плеоназм

ва

тавтология

”

деб

номланган

.

Нутқ

жараёнида

лисоний

ортиқчалик

тамойилининг

амал

қилиши

сифатида

бир

қанча

ҳодисалар

,

шу

жумладан

,

плеоназм

ва

тавтология

ҳодисалари

ҳам

воқеланади

. “

Плеоназм

(<

грек

.

р

leonasmos -

ортиқчалик

)

нутқда

бир

-

бирига

яқин

маъноли

ёки

деярли

бир

хил

маъноли

25

Гурова

В

.

А

.

Особенности

конструкций

с

имплицитной

номинацией

в

современном

английском

языке

(

на

материале

экономических

текстов

):

Дис

. …

канд

.

филол

.

наук

. –

Ростов

–

на

Дону

, 1984. –

С

. 17.

12

бирликларнинг

(

ортиқча

ҳолатда

)

қўлланиши

,

бир

информациянинг

бир

неча

марта

ифодаланиши

”

демакдир

.

26

Фикрни

аниқ

ифодалаш

нуқтаи

назаридан

ортиқча

бирликларнинг

қўлланиши

плеоназмнинг

моҳиятини

ташкил

этиши

бир

қанча

тилшунослар

томонидан

таъкидланган

.

27

Плеоназм

адабиётшуносликда

ҳам

бадиий

усул

сифатида

талқин

қилинади

.

28

Плеоназмда

муайян

бирлик

таркибида

ортиқча

қўлланилган

бирликлар

назарда

тутилади

.

Агар

бу

бирликлар

нутқ

жараёнида

тушириб

қолдирилса

,

гапнинг

маъносига

таъсир

кўрсатмайди

.

Ортиқчаликни

намоён

қилувчи

ҳодисалардан

бўлмиш

“

тавтология

– (<

грекча

toutologiya<touto-

айнан

ўша

+ logos-

сўз

)

бир

мазмунни

бошқа

сўз

ёки

сўзлар

билан

такроран

ортиқча

ифодалаш

,

сўзни

ортиқча

ишлатиш

”

демакдир

.

29

Тавтология

бадиий

адабиётда

фаол

қўлланувчи

лингвопоэтик

воситалардан

саналади

.

Тилшуносликда

плеоназм

ва

тавтология

ҳодисаларининг

моҳиятини

тушунтиришда

турли

қарашлар

мавжуд

.

Айрим

тилшунослар

плеоназм

ва

тавтологияни

бир

ҳодиса

сифатида

эътироф

этадилар

,

бошқалари

эса

улар

орасидаги

фарқни

аниқлашга

ҳаракат

қиладилар

.

Бу

борада

Н

.

Маҳкамовнинг

қуйидаги

фикрлари

эътиборга

молик

: “

Тавтология

ҳам

плеонастик

қўлланишнинг

бир

тури

бўлиб

,

такрор

қўлланилаётган

тил

бирлиги

ортиқча

бўлса

ва

ҳеч

қандай

функция

бажармаса

,

у

тавтологик

қўлланиш

ҳисобланади

.

Ҳар

қандай

тавтологик

қўлланишда

плеоназмни

кузатиш

мумкин

,

лекин

ҳар

қандай

плеонастик

қўлланишда

тавтология

мавжуд

бўлавермайди

.

Шундай

экан

,

плеоназм

жинс

(

родовое

понятие

)

тушунчаси

,

тавтология

эса

тур

(

видовое

понятие

)

тушунчаси

сифатида

қаралиши

керак

.

Демак

,

плеоназм

ўз

ичига

тавтологияни

ҳам

қамраб

олгани

учун

улар

узвий

боғлиқдир

.

Шу

сабабли

ҳам

улар

орасига

кескин

чегара

қўйиб

бўлмайди

”.

30

Антиэллипсис

ва

плеоназм

,

шунингдек

,

тавтология

юзага

келишига

кўра

бир

,

яъни

лисоний

ортиқчалик

тамойилига

асосланса

-

да

,

улар

бир

-

биридан

фарқли

ҳодисалардир

.

Антиэллипсис

,

олдинроқ

айтиб

ўтилганидек

,

гапни

эллиптик

шакллантириш

учун

етарли

шароит

,

яъни

қулай

контекст

,

семантика

ва

нутқий

ситуация

мавжуд

бўлгани

ҳолда

стилистик

-

коннотатив

ва

лингвопоэтик

мақсад

билан

конструкцияни

тўлиқ

шаклда

тузиш

натижасида

юзага

келадиган

ҳодисадир

.

Антиэллипсис

сўзловчининг

эллипсис

имкониятидан

атайин

фойдаланмаслиги

оқибати

ўлароқ

намоён

бўлади

.

Плеоназм

ва

тавтология

эса

,

антиэллипсисдан

фарқли

равишда

,

тушириб

қолдирилиши

мумкин

бўлган

бўлакнинг

туширилмаслиги

эмас

,

балки

муайян

маъно

ифодачиси

бўлган

бирликларнинг

такрорланишидир

.

Диссертациянинг

иккинчи

боби

“

Бадиий

матнда

эллипсиснинг

лингвопоэтик

хусусиятлари

”

деб

номланади

.

Бобнинг

моҳияти

тўрт

фаслда

баён

қилинган

.

Иккинчи

бобнинг

биринчи

фасли

“

Бадиий

матнни

лингвопоэтик

таҳлил

қилиш

”

деб

номланади

.

Ўзбек

тилшунослигида

Х

.

Дониёров

,

С

.

Мирзаев

,

26

Ҳожиев

А

.

Лингвистик

терминларнинг

изоҳли

луғати

. -

Тошкент

:

Ўқитувчи

, 1985. –

Б

.69.

27

Масалан

,

қар

.:

Марузо

Ж

.

Словарь

лингвистических

терминов

. –

М

.:

Иностранной

литературы

, 1960.–

С

.211.

28

Ҳотамов

Н

.,

Саримсоқов

Б

.

Адабиётшунослик

терминларининг

русча

-

ўзбекча

изоҳли

луғати

. 2-

нашри

. -

Тошкент

:

Ўқитувчи

, 1983. –

Б

.247.

29

Ҳожиев

А

.

Кўрсатилган

луғат

. –

Б

.86.

30

Маҳкамов

Н

.

Адабий

норма

ва

плеоназм

. –

Тошкент

:

Фан

, 1988. –

Б

.9.