Интерпретация культуры речи в произведениях Алишера Навои

ЎЗБЕКИСТОН

РЕСПУБЛИКАСИ

ФАНЛАР

АКАДЕМИЯСИ

АЛИШЕР

НАВОИЙ

НОМИДАГИ

ТИЛ

ВА

АДАБИЁТ

ИНСТИТУТИ

Қўлёзма

ҳуқуқида

УДК

: 821.512.133(092)

ИСЛАМОВ

ЎТКУРЖОН

ҲОСИЛЖОНОВИЧ

АЛИШЕР

НАВОИЙ

АСАРЛАРИДА

НУТҚ

МАДАНИЯТИ

ТАЛҚИНИ

10.02.01 –

Ўзбек

тили

Филология

фанлари

номзоди

илмий

даражасини

олиш

учун

ёзилган

диссертация

А

В

Т

О

Р

Е

Ф

Е

Р

А

Т

И

Тошкент

– 2011

2

Тадқиқот

ЎзР

ФА

Алишер

Навоий

номидаги

Тил

ва

адабиёт

институтида

бажарилган

.

Илмий

раҳбар

–

филология

фанлари

доктори

,

профессор

БЕГМАТОВ

Эрнст

Азимович

Расмий

оппонентлар

:

филология

фанлари

доктори

,

профессор

ИСКАНДАРОВА

Шарифа

Мадалиевна

филология

фанлари

номзоди

,

доцент

ҚОДИРОВ

Муҳаммаджон

Етакчи

ташкилот

–

Низомий

номидаги

Тошкент

давлат

педагогика

университети

Диссертация

ҳимояси

2011

йил

______________

ойининг

___

куни

соат

___

да

Ўзбекистон

Республикаси

Фанлар

академияси

Алишер

Навоий

номидаги

Тил

ва

адабиёт

институти

ҳузуридаги

ДК

.015.04.02

рақамли

фан

доктори

илмий

даражасини

олиш

учун

диссертациялар

ҳимояси

бўйича

Ихтисослашган

кенгаш

мажлисида

ўтказилади

.

Манзил

: 100170,

Тошкент

шаҳри

,

И

.

Мўминов

кўчаси

, 9-

уй

.

Диссертация

билан

Ўзбекистон

Республикаси

Фанлар

академиясининг

Асосий

кутубхонасида

танишиш

мумкин

.

Манзил

100170,

Тошкент

шаҳри

,

И

.

Мўминов

кўчаси

, 13-

уй

.

Автореферат

2011

йил

«____»______________

да

тарқатилди

.

Ихтисослашган

кенгаш

илмий

котиби

,

филология

фанлари

номзоди

Д

.

ХУДАЙБЕРГАНОВА

3

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ

УМУМИЙ

ТАВСИФИ

Мавзунинг

долзарблиги

.

Президентимиз

Ислом

Каримов

она

тилимиз

–

ўзбек

тилини

янада

ривожлантириш

ва

камол

топтириш

ҳақида

доимо

қайғуриб

келади

.

Унинг

қуйидаги

фикрлари

бунинг

ёрқин

исботидир

:

“

Биз

авлодлардан

авлодларга

ўтиб

келаётган

бебаҳо

бойликнинг

ворислари

сифатида

она

тилимизни

асраб

-

авайлашимиз

зарур

.

Айниқса

,

фундаментал

фанлар

,

замонавий

коммуникация

ва

ахборот

технологиялари

,

банк

–

молия

тизими

каби

ўта

муҳим

соҳаларда

она

тилимизнинг

қўлланилиши

даражасини

кенгайтириш

,

этимологик

ва

қиёсий

луғатлар

нашр

этиш

,

зарур

атама

ва

иборалар

,

тушунча

ва

категорияларни

ишлаб

чиқиш

,

бир

сўз

билан

айтганда

,

ўзбек

тилини

илмий

асосда

ҳар

томонлама

ривожлантириш

миллий

ўзликни

,

Ватан

туйғусини

англашдек

эзгу

мақсадларга

хизмат

қилиши

шубҳасиздир

”

1

.

Ўзбек

тилшунослигида

назарий

тадқиқотлар

билан

бир

қаторда

,

тилимиз

коммуникатив

сифатини

,

имкониятларини

ўрганиш

ишига

ҳам

катта

эътибор

бериб

келинмоқда

.

Мана

шундай

ҳам

назарий

,

ҳам

амалий

муаммолардан

бири

–

нутқ

маданияти

масалаларини

тадқиқ

этишдир

.

Нутқ

маданияти

кейинги

йилларда

тилшуносликнинг

мустақил

илмий

йўналиши

сифатида

шаклланди

ва

ривож

топмоқда

.

Шу

билан

бирга

,

бу

соҳанинг

кўпгина

муаммолари

ҳали

ўзининг

асосли

ва

чуқур

тадқиқини

топганича

йўқ

.

Мана

шулардан

бири

ўзбек

нутқи

маданияти

ва

одобининг

тарихий

илдизларини

аниқлаш

,

тадқиқ

қилиш

ва

илмий

умумлаштиришдир

.

Буюк

ўзбек

шоири

Алишер

Навоийнинг

асарлари

нафақат

бадиий

,

балки

мислсиз

маънавий

,

лисоний

бойлик

ҳамдир

.

Бу

бойликнинг

таркибий

қисмларидан

бирини

шоир

асарларида

учрайдиган

нутқ

маданияти

ва

одобига

оид

қарашлар

,

талқинлар

ташкил

қилади

.

Мана

шу

илмий

-

маърифий

мероснинг

мазмун

ва

моҳиятини

чуқур

ўрганиб

,

уларни

илмий

умумлаштирмасдан

туриб

,

ҳозирги

давр

ўзбек

тили

нутқи

маданияти

ва

одобига

доир

ишларни

илмий

талаб

даражасига

кўтариш

қийин

.

Юқорида

қайд

қилинганлар

ушбу

диссертация

мавзусининг

ҳам

назарий

,

ҳам

амалий

жиҳатдан

долзарблигини

тасдиқлай

олади

.

Муаммонинг

ўрганилганлик

даражаси

.

Алишер

Навоийнинг

нутқ

маданияти

ва

одобига

оид

қарашлари

кенг

режада

,

махсус

тадқиқ

қилинган

эмас

.

Аммо

ўзбек

тили

нутқ

маданияти

ва

услубиятига

оид

тадқиқотларда

2

,

нутқ

маданияти

ва

нотиқлик

санъатига

доир

ўтмиш

шарқ

нотиқлигига

оид

ишларда

3

,

қўлланмаларда

4

,

баъзи

рисолаларда

5

Навоийнинг

нутқ

маданияти

1

Каримов

И

.

А

.

Юксак

маънавият

-

енгилмас

куч

. –

Тошкент

:

Маънавият

, 2008 –

Б

. 87.

2

Қўнғуров

Р

. ,

Бегматов

Э

.,

Тожиев

Ё

.

Нутқ

маданияти

ва

услубият

асослари

: –

Тошкент

:

Ўқитувчи

, 1992.

–

Б

. 20-24.

3

Иномхўжаев

С

.

Воизлик

санъати

//

Фан

ва

турмуш

. –

Тошкент

, 1966. –

№

11. –

Б

. 32-33;

Ўша

муаллиф

.

Нотиқлик

санъати

асослари

. –

Тошкент

:

Ўқитувчи

, 1982. – 160

б

.;

Ўша

муаллиф

.

Ўтмиш

шарқ

нотиқлиги

. –

Тошкент

:

Ўқитувчи

, 1972. –

Б

. 40;

Иномхўжаев

С

.,

Хўжаева

Л

.

Бадиий

сўз

санъати

. –

Тошкент

:

Адабиёт

ва

санъат

, 1992. – 112

б

.;

Жалилов

Ҳ

.

Нотиқлик

санъати

. –

Тошкент

, 1976. –

Б

. 6-15;

Ўринбоев

Б

.,

Солиев

А

.

Нотиқлик

санъати

. –

Тошкент

, 1984;

Орифова

А

.

Нотиқлик

санъати

. –

Тошкент

, 1984;

Орифова

А

.

Нотиқлик

нутқининг

лисоний

-

услубий

воситалари

:

Филол

.

фанлари

номзоди

...

дисс

.

автореф

. –

Тошкент

, 2001.

4

ва

одобига

оид

қарашлари

юзасидан

ёзилган

бир

қатор

мақолаларда

6

баъзи

мулоҳазалар

билдирилган

.

Тавсиф

қилинаётган

диссертацияда

Алишер

Навоийнинг

нутқ

маданияти

ва

одобига

оид

лисоний

қарашлари

ўрганилади

ва

монографик

тарзда

илмий

умумлаштирилади

.

Диссертациянинг

илмий

-

тадқиқот

ишлари

режалари

билан

боғлиқлиги

.

Диссертация

мавзуси

Ўзбекистон

Фанлар

академияси

Алишер

Навоий

номидаги

Тил

ва

адабиёт

институти

ҳозирги

ўзбек

тили

бўлимининг

илмий

ишлар

режасида

акс

этган

ҳамда

институтнинг

2007-2011

йилларда

бажарилаётган

Ф

8-034

рақамли

“

Ўзбек

тили

лексикаси

ва

терминологиясининг

ривожланиш

тамойиллари

”

фундаментал

илмий

тадқиқот

лойиҳаси

билан

боғлиқ

.

Тадқиқот

мақсади

.

Алишер

Навоийнинг

илмий

ва

бадиий

асарларида

баён

қилинган

нутқ

маданияти

ва

одобига

оид

фикрларни

синчиклаб

тўплаш

,

тадқиқ

қилиш

ва

илмий

умумлаштириш

тадқиқотнинг

асосий

мақсади

ҳисобланади

.

Тадқиқот

вазифалари

.

Ушбу

мақсадга

эришиш

учун

диссертация

олдига

қуйидаги

вазифалар

қўйилди

:

–

Алишер

Навоийнинг

асарларида

учрайдиган

нутқ

маданияти

ва

одобига

оид

фикрларни

тўплаш

ҳамда

мазмуни

ва

мотивига

кўра

таснифлаш

;

–

Алишер

Навоийнинг

нутқ

маданияти

ва

одобига

оид

қарашларининг

лисоний

,

бадиий

,

этикавий

ва

эстетик

асосларини

ўрганиш

;

–

Алишер

Навоийнинг

нутқ

маданияти

ва

одобига

оид

қарашларининг

ўзбек

тилшунослигида

ўрганилишининг

даражасини

белгилаш

ва

мавзуга

оид

илмий

муаммолар

,

вазифаларни

аниқлаш

;

4

Бегматов

Э

.,

Турсунпўлатов

М

.

Ўзбек

нутқи

маданияти

асослари

. –

Тошкент

:

Ўқитувчи

, 1991;

Қудратов

Т

.

Нутқ

маданияти

асослари

. –

Тошкент

:

Ўқитувчи

, 1993. –

Б

. 11-14;

Расулов

Р

.,

Ҳусанов

Н

.,

Мўйдинов

Қ

.

Нутқ

маданияти

ва

нотиқлик

санъати

. –

Тошкент

, 2006;

Маҳмудов

Н

.

Ўқитувчи

нутқи

маданияти

. –

Тошкент

:

Ўзбекистон

Миллий

кутубхонаси

, 2009. –

Б

. 93-95;

Қиличев

Э

.,

Қиличев

Б

.

Э

.

Нутқ

маданияти

ва

услубияти

асослари

. –

Бухоро

, 2002.

5

Ражабов

Н

.

Навоий

олим

ва

мураббий

. –

Самарқанд

, 1971. –

Б

. 46-60;

Ражабов

Н

.

Алишер

Навоий

ва

она

тилимиз

(

Ўқув

услубий

қўлланма

) –

Тошкент

, 1992;

Рустамов

Алибек

.

Адиблар

одобидан

адаблар

. –

Тошкент

:

Маънавият

, 2003. –

Б

. 9-10;

Нурмонов

А

.

Ўзбек

тилшунослиги

тарихи

. –

Тошкент

:

Ўзбекистон

,

2002. – 80

б

.;

Қудратуллаев

Ҳ

.

Навоийнинг

адабий

эстетик

олами

. –

Тошкент

:

Адабиёт

ва

санъат

, 1991;

Жуманиёзов

Р

.

Нутқий

маҳорат

. –

Тошкент

:

Адолат

, 2005. –

Б

. 18-19.

6

Самадов

Қ

.

Алишер

Навоий

нутқ

маданияти

ҳақида

//

Совет

мактаби

. –

Тошкент

, 1962. –

№

1. –

Б

. 19-23;

Умурқулов

Б

.

Улуғ

мутафаккир

Алишер

Навоий

нутқ

маданияти

ҳақида

//

Совет

мактаби

. –

Тошкент

, 1981.

–

№

2. –

Б

. 26;

Холмирзаев

Д

.,

Болтаев

Б

.

Навоий

нутқ

одоби

ҳаиқда

/

Алишер

Навоий

сабоқлари

. –

Қарши

,

1992. –

Б

. 30-32;

Қодиров

М

.

Алишер

Навоий

сўз

қудрати

ва

нутқ

маданияти

ҳақида

//

Адабий

мерос

. –

Тошкент

, 1989. –

№

2(48). –

Б

. 31-34;

Нусрат

Атолулло

ўғли

Жумахўжа

.

Суҳбат

ва

нутқ

одоби

//

Ўзбекистон

адабиёти

ва

санъати

. –

Тошкент

, 1998. –12

январь

;

Омон

Баҳтиёр

.

Нотиқлик

қадимий

санъат

//

Жамият

ва

бошқарув

. –

Тошкент

, 2003. –

№

2. –

Б

. 11-12;

Йўлдошев

Иброҳим

.

Алишер

Навоий

китобатчилик

ҳақида

//

Навоийга

армуғон

. –

Тошкент

, 2003. –

Б

.132-135;

Жамолхонов

Ҳ

.

Навоийнинг

фоностилистикага

оид

фикрлари

//

Ўзбек

тилшунослигининг

долзарб

масалалари

3. –

Тошкент

. 2008, 105-165-

бетлар

;

Орифова

А

.

Ўтмиш

нотиқлик

санъати

//

Тил

ва

адабиёт

таълими

. –

Тошкент

, 2000. –

№

2. –

Б

. 77-83;

Қўнғуров

А

.

Алишер

Навоий

тилнинг

ижтимоий

функцияси

тўғрисида

//

Ўзбек

тилининг

грамматик

қўлланилиши

ва

стилистикаси

. –

Самарқанд

, 1992. –

Б

. 6;

Абдурасулов

Ё

.

Алишер

Навоий

сўз

тўғрисида

//

Алишер

Навоий

таваллудининг

560

йиллигига

бағишланган

мақолалар

тўплами

. –

Термиз

:

ТерДУ

, 2001. –

Б

. 82-84;

Муҳиддинов

М

.

Сўз

гуҳариға

эрур

онча

шараф

//

Мулоқот

- –

Тошкент

, 2004. –

№

3. –

Б

.13;

Сўз

мулкининг

султони

//

Гулистон

. –

Тошкент

, 1996. –

№

2. –

Б

.15;

Бегматов

Э

.

Алишер

Навоий

асарларида

нутқ

маданиятига

оид

тушунчалар

тизими

//

Алишер

Навоий

ва

маънавият

. –

Навоий

, 2001. –

Б

. 80-82.

5

–

Алишер

Навоийнинг

нутқ

маданияти

ва

одобининг

ижобий

фазилатларини

таъминловчи

омилларга

оид

фикрларини

тадқиқ

қилиш

;

–

Алишер

Навоийнинг

нутқ

маданияти

ва

одобини

бузадиган

сабаб

ва

омилларга

оид

фикрларини

ўрганиш

;

–

Алишер

Навоийнинг

фасоҳатли

нутқнинг

белгилари

,

талабларига

оид

қарашларини

ўрганиб

,

илмий

умумлаштириш

;

–

Алишер

Навоийнинг

нутқ

маданияти

ва

нотиқлик

,

унинг

талаблари

,

моҳир

нотиқларга

берган

баҳоларини

ўрганиш

.

Тадқиқотнинг

объекти

ва

предмети

.

Диссертациянинг

тадқиқ

объекти

Алишер

Навоийнинг

нутқ

маданияти

ва

одобига

оид

қарашларидир

.

Тадқиқ

учун

материаллар

шоирнинг

1987-2003

йилларда

нашр

қилинган

“

Алишер

Навоий

мукаммал

асарлар

тўплами

”

дан

олинди

.

Шунингдек

,

тадқиқ

жараёнида

4

жилдлик

“

Алишер

Навоий

асарлари

тилининг

изоҳли

луғати

”

(

Тошкент

:

Фан

, 1983-1985)

даги

мавзуга

оид

материаллардан

ҳам

фойдаланилди

.

Тадқиқот

методлари

.

Тадқиқотнинг

методологик

асосини

Ўзбекистон

Республикаси

Президентининг

маданий

,

маънавий

,

лисоний

мерос

,

уларни

асраш

ва

тадқиқ

қилиш

,

ўзбек

нутқи

маданиятини

янада

камол

топтириш

ҳақидаги

фикрлари

ташкил

қилади

.

Тадқиқот

жараёнида

диалектик

фалсафанинг

умумийлик

ва

хусусийлик

,

воқелик

ва

имконият

,

тилшуносликнинг

қиёсий

-

тарихий

,

тавсифий

,

компонент

таҳлил

методларига

мурожаат

этилди

.

Ҳимояга

олиб

чиқилаётган

асосий

ҳолатлар

:

1.

Туркий

халқлар

,

жумладан

,

ўзбек

халқининг

нутқ

маданияти

ва

одобига

оид

қарашлари

муайян

тизимга

эга

бўлиб

,

жуда

қадимийдир

.

Буни

Алишер

Навоий

асарларида

баён

қилинган

ушбу

масалага

оид

фикрлар

тўла

тасдиқлайди

.

2.

Навоийнинг

нутқ

маданияти

ва

одобига

оид

фикрлари

шоир

яшаган

давргача

ва

у

яшаган

даврда

мавжуд

бўлган

қараш

ва

тамойилларнинг

моҳирона

синтези

бўлиб

,

бу

масала

адиб

асарларида

янада

ривож

топган

ва

ривожлантирилган

.

3.

Алишер

Навоий

маданий

нутқнинг

ижобий

фазилати

,

уни

таъминловчи

лисоний

ва

нолисоний

омилларни

мукаммал

белгилаган

.

Бу

унинг

фасоҳат

ва

фасоҳатли

нутқ

тамойилларига

оид

фикрларида

ўз

ифодасини

топган

.

4.

Алишер

Навоий

ўзбек

тилининг

,

айниқса

,

бадиий

тилнинг

софлиги

,

коммуникатив

сифатини

янада

ривожлантириш

ва

бойитишда

улкан

ишлар

қилган

буюк

адиб

ва

олимдир

.

Навоий

она

тилини

менсимайдиган

,

ўз

нутқига

бефарқ

шахсларни

қаттиқ

қоралаган

,

бундайларни

,

яъни

нутқ

маданияти

ва

одоби

қоидаларини

писанд

қилмайдиганларни

жамият

учун

зарарли

кишилар

деб

ҳисоблаган

.

5.

Алишер

Навоий

ўзининг

нутқ

маданияти

ва

одобига

оид

қимматли

қарашлари

билан

ўзбек

тили

ва

нутқ

маданиятини

ривожланишига

катта

ҳисса

қўшди

.

Навоий

қолдирган

ушбу

лисоний

,

маънавий

,

маърифий

6

меросни

чуқур

таҳлил

қилиш

,

ундан

ҳозирги

ўзбек

тили

нутқ

маданиятининг

ривожи

учун

фойдаланиш

ғоятда

долзарбдир

.

Ишнинг

илмий

янгилиги

қуйидагилардан

иборат

:

–

Алишер

Навоийнинг

нутқ

маданияти

ва

одобига

оид

фикрлари

биринчи

бор

тўпланиб

,

монографик

тарзда

тадқиқ

қилинди

;

–

Алишер

Навоий

олдинга

сурган

нутқ

маданияти

ва

одобига

оид

илмий

тамойиллар

,

меъёрлар

аниқланди

;

–

Навоийнинг

нутқнинг

коммуникатив

сифатлари

ҳақидаги

,

шунингдек

,

нутқ

маданияти

ва

одоби

шахснинг

хулқи

,

маданийлиги

даражасини

белгилайдиган

омиллардан

бири

эканлиги

тўғрисидаги

қарашлари

тадқиқ

қилинди

;

–

нотиқлик

санъати

,

шоир

билан

замондош

бўлган

нотиқлар

,

уларнинг

воизлик

санъатига

Навоий

берган

баҳолар

,

бу

масалада

шоир

олдинга

сурган

лисоний

,

этикавий

ва

эстетик

тамойиллар

ўрганилди

.

Тадқиқот

натижаларининг

илмий

ва

амалий

аҳамияти

.

Мазкур

ишнинг

назарий

хулосалари

ўтмишда

яшаган

аждодларимизнинг

тил

ва

нутққа

қандай

муносабатда

бўлгани

,

бунда

қандай

тамойилларга

амал

қилганлигини

ўзида

акс

эттиради

.

Улардан

ҳозирги

комил

инсон

нутқи

маданияти

ва

одобини

камол

топтириш

йўлида

фойдаланиш

мумкин

.

Навоийнинг

нутқ

маданиятига

оид

мулоҳазаларини

ўрганиш

асосида

чиқарилган

илмий

хулосалар

ўзбек

нутқи

маданиятининг

илмий

асосларини

,

тамойилларини

белгилашда

муайян

аҳамиятга

эга

.

Ишнинг

илмий

таҳлиллари

ва

усулларидан

,

илмий

хулосаларидан

ўзбек

нутқи

маданияти

ва

услубияти

,

тил

этикаси

,

эстетикаси

мавзуларида

тил

таълими

тизими

учун

дарслик

ва

қўлланмалар

яратишда

,

шунингдек

,

ўзбек

нутқ

маданияти

соҳасидан

махсус

курслар

ўқиш

,

илмий

семинарлар

ташкил

қилишда

фойдаланиш

мумкин

.

Натижаларнинг

жорий

қилиниши

.

Тадқиқотнинг

илмий

натижаларидан

олий

ўқув

юртлари

филология

факультетида

ўзбек

тили

ва

адабиёти

бакалавриат

йўналиши

бўйича

таълим

олувчиларга

“

Ҳозирги

ўзбек

адабий

тили

”, “

Ўзбек

адабий

тили

тарихи

”, “

Тилшунослик

асослари

”

фанларини

,

шунингдек

,

нутқ

маданияти

курсини

ўқитишда

фойдаланиш

мумкин

.

Ишнинг

синовдан

ўтиши

.

Тадқиқот

мавзуси

ЎзР

ФА

Алишер

Навоий

номидаги

Тил

ва

адабиёт

институти

Илмий

кенгашида

муҳокама

қилинган

ва

тасдиқланган

(23.02.2011),

Шунингдек

,

ушбу

интитут

ҳузуридаги

Тилшунослик

бўйича

муввофиқлаштирувчи

кенгашда

тасдиқланган

(18.04.2008)

ва

ОАК

“

Бюллетени

”

нинг

2008

йил

6-

сонида

эълон

қилинган

.

Тадқиқот

юзасидан

“

Истиқлол

ва

тил

” (

Тошкент

, 2007), “

Ўзбек

тилшунослигининг

долзарб

масалалари

” (

Тошкент

, 2008), “

Тил

ва

маънавият

” (

Тошкент

, 2008), “

Ёш

адабиётшунослар

ва

тилшуносларнинг

анжумани

” (

Тошкент

, 2008, 2010), “

Тил

таълими

босқичларида

узвийликни

таъминлашнинг

илмий

-

амалий

муаммолари

” (

Тошкент

, 2009), “

Актуальные

проблемы

русской

и

узбекской

филологии

” (

Наманган

, 2010), “

Алишер

7

Навоий

ижоди

ва

шарқ

адабиёти

” (

Тошкент

, 2011)

мавзуидаги

илмий

анжуманларда

маърузалар

қилинган

.

Тадқиқот

иши

ЎзР

ФА

Алишер

Навоий

номидаги

Тил

ва

адабиёт

институтидаги

кенгаш

йиғилишида

(23.02.2011)

ҳамда

ДК

.015.04.02

рақамли

Ихтисослашган

кенгаш

қошидаги

Илмий

семинар

йиғилишида

(26.10.2011)

муҳокама

қилиниб

,

ҳимояга

тавсия

этилган

.

Натижаларнинг

эълон

қилинганлиги

.

Диссертациянинг

асосий

мазмуни

республика

илмий

журналларида

ва

илмий

тўпламларда

эълон

қилинган

мақолаларда

,

илмий

тезисларда

ўз

ифодасини

топган

.

Иш

юзасидан

16

та

илмий

мақола

ва

илмий

тезислар

эълон

қилинган

,

жумладан

,

“

Вестник

ЧелГУ

” (

Челябинск

, 2011. –

№

2 –

С

. 30-36)

хорижий

журналида

ҳам

тадқиққот

мазмунига

оид

илмий

мақола

эълон

қилинган

.

Диссертациянинг

тузилиши

ва

ҳажми

.

Диссертация

кириш

,

ишнинг

моҳиятини

акс

эттирувчи

уч

асосий

боб

,

умумий

хулосалар

ва

фойдаланилган

адабиётлар

рўйхатидан

иборат

бўлиб

, 141

саҳифани

ташкил

қилади

.

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ

АСОСИЙ

МАЗМУНИ

Ишнинг

Кириш

қисмида

мавзуга

оид

илмий

адабиётлар

илмий

-

танқидий

таҳлил

қилинган

ва

диссертация

олдида

турган

вазифалар

белгиланган

.

Диссертациянинг

“

Нутқ

одоби

ва

маданиятига

оид

фикрлар

тарихидан

”

деб

номланган

биринчи

бобида

ўтмиш

аждодларимиз

қолдирган

ёзма

обидалардаги

нутқ

одоби

ва

маданиятига

оид

мавжуд

фикрлар

ўрганилган

.

Ҳозирда

нутқ

одоби

деб

юритилаётган

нуқтаи

назарлар

жуда

қадимда

яшаб

ўтган

аждодларимизнинг

тафаккури

мевасидир

.

Бунинг

ёрқин

намуналари

ёзма

манбаларда

,

халқнинг

удумларида

сақланиб

,

бизгача

етиб

келган

:

халқнинг

оғзаки

тилидаги

,

лаҳжа

ва

шевалардаги

тил

ва

нутққа

оид

фикрлари

;

қадимий

ёзма

обидалар

(

тошбитиклардаги

матнлар

,

тарихий

мемуарлар

,

мумтоз

адабиёт

асарлари

ва

бошқалар

);

халқ

оғзаки

ижоди

асарлари

–

достон

ва

эртаклар

,

мақол

ва

маталлар

;

қадимдан

турли

шаклларда

сақланиб

бизгача

етган

мифологик

асарлар

–

афсоналар

,

латифалар

,

мифлар

; “

Ибратли

ҳикоялар

”, “

Ҳикматлар

”

номи

билан

бизгача

етиб

келган

ёзма

асарлар

шулар

жумласидандир

.

Диссертацияда

қадимий

Хоразм

заминида

яратилган

қомусий

асар

“

Авесто

”

даги

фикрлар

,

Юсуф

Хос

Ҳожибнинг

“

Қутадғу

билиг

”,

Кайковуснинг

“

Қобуснома

”,

Маҳмуд

Кошғарийнинг

“

Девону

луғотит

турк

”,

Аҳмад

Югнакийнинг

“

Ҳибат

ул

-

ҳақойиқ

”,

Абу

Райҳон

Беруний

,

Абу

Наср

Форобий

,

Ибн

Сино

асарларидаги

нутқ

одобига

оид

мулоҳазалар

таҳлил

қилинган

.

“

Авесто

”

да

тил

,

нутқ

,

нутқ

одоби

,

тилга

муносабат

,

тилни

улуғлашга

оид

фикрлар

ҳам

мавжуд

.

Унда

жуда

кўп

жойда

такрор

айтилишича

,

ўша

давр

дини

ва

маънавияти

асосини

эътиқод

,

эзгу

ният

,

эзгу

сўз

ва

эзгу

амал

8

тушунчалари

ташкил

қилган

7

.

Келтирилган

эзгу

сўз

тушунчаси

халқ

учун

фойдали

бўлган

фикрни

ифодалаган

,

уни

нутқ

одоби

ва

маданиятига

амал

қилган

нутқ

ҳамда

кишиларга

манфаат

келтирувчи

ва

таъсир

этувчи

,

қолаверса

,

уларни

тарбияловчи

восита

,

сўз

деб

тушунмоқ

керак

.

Бу

фикрни

баъзи

ўринларда

эзгу

сўз

ўрнида

эзгу

калом

,

эзгу

фикр

,

муқаддас

сўз

кабилар

ифодалашида

ҳам

кўриш

мумкин

.

“

Қадимий

туркий

ёзма

ёдгорликлар

”

битикларидаги

“

Қул

Тегин

ёдгорлиги

”

даги

кичик

ёзувда

табғачларнинг

чучук

сўз

эканлиги

ҳақида

гапирилади

ва

улар

ўзининг

ширин

муомаласи

билан

йироқ

элларни

ўзига

яқинлаштириши

таъкидланади

:

Табғач

будун

сўзи

чучук

,

Оғизи

юмшоқ

эрмиш

.

Сучук

сўзи

,

юмшоқ

қилиқ

(

ла

)

авраб

,

Йироқ

будунни

анча

яқинлатар

эрмиш

8

.

Шу

билан

бирга

,

ушбу

ёдгорликда

кишининг

,

айниқса

,

душманнинг

ширин

тилига

ишониб

алданиш

керакмаслиги

ҳам

айтилади

.

Демак

,

бизнинг

аждодларимиз

VI-VII

асрлардаёқ

ширин

,

ёқимли

тилни

улуғлаган

,

ёлғон

ва

қўпол

тилни

қоралаганлар

:

Чучук

сўзига

,

юмшоқ

қилиғига

алданиб

,

Кўп

,

турк

будуни

,

ўлдинг

9

.

Бошқа

бир

ўринда

юрт

бошлиғи

турк

бекларига

қарата

шундай

мурожаат

қилади

:

Бу

сўзимда

ёлғон

борму

?

Турк

беклари

,

будуни

,

буни

эшитинг

10

.

Ўтмиш

ёзма

обидаларнинг

баъзиларида

нутқ

ва

нотиқликнинг

талаблари

анча

кенг

кўрсатиб

берилганини

кўрамиз

.

Бу

жиҳатдан

Кайковуснинг

“

Қобуснома

”

асарида

айтилган

мулоҳазалар

характерлидир

.

Кайковус

ҳам

тўғрисўзликни

олқишлаб

,

ёлғон

сўзни

қоралайди

.

Кишиларни

ўринли

ва

оз

сўзлашга

,

ўйлаб

,

мулоҳаза

билан

фикр

юритишга

даъват

қилади

.

Кайковус

аввало

сўзнинг

,

сўз

санъатининг

аҳамияти

ва

мавқеини

юқори

қўяди

.

У

ёзади

:

“

Билгилким

,

ҳамма

ҳунарлардан

сўз

ҳунари

яхши

...”

11

.

Кайковус

сўз

ҳунарининг

қуроли

бўлмиш

тил

ва

сўзларнинг

қадрини

ҳам

юқори

баҳолайди

:

“

Сўзни

жуда

ҳам

қимматли

деб

билгил

,

чунки

(

сўз

)

хор

нарса

эмасдир

”

12

.

Муаллиф

тилни

эгаллаш

,

ундан

яхши

фойдалана

олиш

ҳар

бир

киши

учун

тааллуқли

,

деб

билади

:

“

Киши

сухандон

ва

нотиқ

бўлиши

лозим

”

13

.

Маҳмуд

Кошғарийнинг

“

Девону

луғотит

турк

”

асарида

ҳам

тил

,

тил

одоби

,

нутқ

,

муомала

,

яхши

ва

ёмон

сўз

,

ёқимли

ва

майин

сўз

,

эзмалик

ва

чақимчилик

,

тўғри

ва

ёлғон

сўз

ҳақида

айтилган

фикрлар

учрайди

.

7

Авесто

.

Асқар

Маҳкам

таржимаси

. –

Тошкент

:

Шарқ

, 2001. –

Б

.56-57.

8

Қаюмов

А

.

Қадимият

обидалари

. –

Тошкент

:

Адабиёт

ва

санъат

, 1972. –

Б

.135.

9

Қаюмов

А

.

Кўрсатилган

асар

. –

Б

. 136.

10

Қаюмов

А

.

Кўрсатилган

асар

. –

Б

. 135.

11

Кайковус

.

Қобуснома

. –

Тошкент

:

Ўқитувчи

, 1968. –

Б

. 30.

12

Кайковус

.

Кўрсатилган

асар

. –

Б

. 39.

13

Кайковус

.

Кўрсатилган

асар

. –

Б

. 37.

9

Шунингдек

,

Маҳмуд

Кошғарий

баъзи

ҳолларда

ўзи

ўрганган

ҳар

бир

лаҳжа

,

шевалардаги

фарқли

ҳодисалар

–

қаттиқ

ва

юмшоқ

талаффуз

,

дағал

ва

майин

оҳанг

,

юмшоқ

ва

дағал

(

қўпол

)

муомала

ҳақида

ҳам

фикрлар

билдирган

;

улар

бевосита

нутқ

одоби

ва

маданиятига

дахлдордир

.

Маҳмуд

Кошғарий

талқин

қилишича

,

т

i

л

сўзи

ўша

даврда

қуйидаги

маъноларда

қўлланилган

: 1)

тїл

–

сўз

(

калом

); 2)

тїл

–

сўз

,

луғат

; 3)

тїл

–

душман

ҳақида

маълумот

олиш

учун

тутиб

келинадиган

асир

14

.

Шунингдек

,

сўз

,

нутқ

маъносида

сав

сўзи

ҳам

бўлган

15

.

Маҳмуд

Кошғарий

турк

(

туркий

)

ларни

бошқа

бир

ўринда

мадҳ

қилар

экан

,

уларга

хос

қуйидаги

фазилатларни

қайд

қилади

:

“

Туркларда

кўркамлик

,

ёқимлилик

,

одоблилик

,

сўзнинг

устидан

чиқишлик

,

дадиллик

,

камтарлик

каби

мақташга

сазовор

сифатлар

сону

саноқсиздир

”

16

.

“

Қутадғу

билиг

”

асарининг

бир

неча

боби

бевосита

одоб

-

ахлоқ

қоидаларига

бағишланган

бўлиб

,

унда

нутқ

одоби

талабларини

тушунтириш

алоҳида

ўрин

тутади

.

Асарда

“

Тил

ардами

” (“

Тил

одоби

”)

дейилган

махсус

боб

бўлиб

,

унда

тилнинг

аҳамияти

,

нутқ

одобига

оид

мулоҳазалар

баён

қилинади

.

Юсуф

Хос

Ҳожиб

ҳам

ўз

асарининг

қисмларидан

бирида

тилнинг

аҳамияти

ҳақида

сўзлайди

.

Унинг

фикрича

,

тил

кишини

билим

-

маърифатга

,

эъзоз

ва

ҳурматга

эриштиради

:

Ўқувга

,

билимга

тилмоч

–

бу

тил

,

Кишини

рўшноликка

чиқарган

равон

тил

деб

билгин

.

Кишини

тил

эъзозлайди

,

киши

(

у

туфайли

)

бахтга

эришади

,

Кишини

тил

қадрсиз

қилади

,

эр

бошини

ёртади

17

.

Юсуф

Хос

Ҳожиб

фикрича

,

тил

кўнгилдагини

изҳор

қилади

,

у

киши

фикрининг

ифодачисидир

:

Тил

сўз

киши

кўнглини

билиш

учун

белги

эди

,

Кўнгул

тил

ола

(

яъни

бошқа

)

бўлди

,

кимга

ишонайин

.

(

ҚБ

, 943-

б

).

Демак

,

тил

билан

дил

бир

бўлиши

лозим

:

Элиг

айтди

:

Кўргин

,

тўғриларнинг

Тили

,

дили

билан

сўзи

бир

бўлади

.

(

ҚБ

, 183-

б

).

Дил

(

ва

)

тилни

яратди

,

дил

(

эса

)

сўз

учундир

,

Сўзи

эгри

бўлса

,

у

киши

ночор

кулди

.

(

ҚБ

, 205-

б

)

ва

бошқалар

.

Юсуф

Хос

Ҳожиб

тилнинг

,

нутқий

одобнинг

инсон

ҳаётидаги

ролини

шу

даражада

юксак

баҳолайдики

,

бунга

кўра

киши

тили

туфайли

подшоҳликка

эришиши

,

аксинча

, “

яшил

кўк

”

ка

,

яъни

қанчалик

юксакликка

эришган

бўлса

,

ундан

жудо

бўлиб

,

ерга

қулаши

мумкин

:

Сўз

фойдаси

туфайли

,

кўргин

,

қора

ердаги

,

Яшил

кўкка

юксалади

,

тўрга

чиқади

.

Агар

тил

сўзни

уддалаб

сўзлай

олмаса

,

14

Маҳмуд

Кошғарий

.

Кўрсатилган

асар

. –

Б

. 323.

15

Маҳмуд

Кошғарий

.

Девону

луғотит

турк

. III

том

. –

Тошкент

:

ЎзФА

нашриёти

, 1960. –

Б

. 168.

16

Маҳмуд

Кошғарий

.

Девону

луғотит

турк

. I

том

. –

Тошкент

:

ЎзФА

нашриёти

, 1960.–

Б

. 335.

17

Юсуф

Хос

Ҳожиб

.

Қутадғу

билиг

. –

Тошкент

:

Фан

, 1971. –

Б

. 87. (“

Қутадғу

билиг

”

дан

келтирилган

бундан

кейинги

мисолларда

достон

номининг

қисқартма

шакли

–

ҚБ

ҳамда

саҳифа

рақами

кўрсатилган

)

10

Яшил

кўкда

бўлса

ҳам

,

у

кишини

пастга

туширади

,

кўр

.

(

ҚБ

, 203-

б

).

Аҳмад

Югнакий

“

Ҳибат

ул

-

ҳақойиқ

”

асарида

тил

одоби

ҳақида

қуйидагиларни

баён

қилган

:

Кудазгил

тилингни

,

кел

оз

қил

сўзунг

,

Кудазилса

бу

тил

кудазлур

ўзунг

.

(

Тилингни

тий

,

сўзингни

қисқа

қил

,

бу

тил

тийилса

,

ўзинг

ҳам

сақланасан

). (

ҲҲ

. 49-

б

).

Демак

,

нутқий

одобнинг

асосий

шарти

тилни

тийиш

,

ўринли

сўзлаш

,

инсоннинг

тили

ва

дили

бир

бўлишидир

.

Абу

Али

ибн

Синонинг

ўқитувчининг

нутқи

,

унинг

қисқа

,

аниқ

,

ортиқча

сўзлардан

холи

,

тингловчининг

ёши

,

ақлий

даражасига

мос

бўлиши

юзасидан

айтган

фикрлари

Беруний

мулоҳазалари

билан

ҳамоҳангдир

18

.

Ибн

Синонинг

фикрича

,

инсон

тили

шунчаки

мулоқот

қилишдан

иборат

бўлмасдан

,

балки

мулоқот

эгаларига

муайян

ахлоқий

ва

эстетик

таъсир

этишни

ҳам

кўзда

тутади

.

Шу

сабабли

Ибн

Сино

“

Киши

нутқининг

кучи

шундаки

,

у

бошқа

кишиларга

ҳам

таъсир

қила

олади

”

деб

ҳисоблаган

19

.

Ибн

Синонинг

уй

бекаси

–

аёллар

олдига

қўйган

17

та

ахлоқий

-

эстетик

ва

лисоний

талаблари

ҳам

диққатга

моликдир

.

Булар

орасида

аёл

эзма

ва

бехархаша

бўлмаслиги

лозим

,

дейилган

шарт

бевосита

нутқий

одоб

билан

боғлиқдир

20

.

Ибн

Сино

нутқ

маданияти

,

нутқнинг

сифатига

хос

белгиларидан

ташқари

нутқ

техникаси

,

нотиқ

амал

қилиши

лозим

бўлган

баъзи

талаблар

ҳақида

ҳам

фикр

юритган

.

Масалан

,

нутқий

фаолиятда

овоздан

ўринли

фойдаланиш

юзасидан

шундай

маслаҳат

берган

:

“

Овозни

йўқотмаслик

,

нафас

олиш

органини

ишдан

чиқармаслик

учун

,

аввало

,

ўқишни

паст

овоз

билан

бошлаб

,

кейинчалик

аста

-

секин

кучайтириш

,

лекин

кучли

овоз

билан

ўқиш

ҳам

узоқ

давом

этмаслиги

керак

”

21

.

Абу

Райҳон

Берунийнинг

бебаҳо

асарлари

саҳифасида

сўз

,

унинг

аҳамияти

,

сўзни

тўғри

қўллаш

ва

сўз

қўллаш

меъёрлари

,

тилдаги

ўзлашма

сўзлар

ва

бевосита

нутқ

маданияти

ва

тил

эстетикасига

алоқадор

бўлган

малоҳазалар

ҳам

мавжуд

.

Берунийнинг

ёзишича

,

тилнинг

тарихий

тараққиёти

даврида

тил

луғат

таркибида

“...

ўша

тилда

фақатгина

оз

киши

фаҳмлайдиган

бир

мунча

бегона

сўзлар

пайдо

бўлади

ва

улар

тушунарсиз

бўлгани

учун

бундай

сўзларга

салбий

муносабатда

бўлади

”.

Берунийнинг

таъкидлашича

,

“

Одамлар

билмаган

нарсаларига

душманлик

кўзи

билан

қарайдилар

”

22

.

18

Раҳимов

С

.

Абу

Али

ибн

Сино

таълим

ва

тарбия

ҳақида

. –

Тошкент

:

Ўқитувчи

, 1967. –

Б

. 75-76.

19

Раҳимов

С

.

Кўрсатилган

асар

. –

Б

. 86.

20

Жонматова

Ҳ

.

Кўрсатилган

асар

. –

Б

. 21.

21

Раҳимов

С

.

Абу

Али

ибн

Сино

таълим

ва

тарбия

ҳақида

. –

Б

. 52.

22

Абу

Райҳон

Беруний

.

Ҳикматлар

. –

Тошкент

:

Ёш

гвардия

, 1973. –

Б

. 22.

11

Абу

Райҳон

Беруний

фикрича

,

тилнинг

асосий

вазифаси

кишиларнинг

ўзаро

мулоқотини

таъминлашдир

:

“

Тил

–

сўзловчи

истагини

эшитувчига

етказувчи

таржимондир

”

23

.

Нутқ

одоби

,

нутқий

маҳорат

,

поэтик

нутқ

хусусиятлари

,

унинг

ҳар

бир

бадиий

жанрда

ўзига

хос

намоён

бўлиши

ҳақидаги

баъзи

фикрлар

Абу

Наср

Форобийнинг

“

Шеър

санъати

”

24

асарида

учрайди

.

Абу

Наср

Форобийнинг

ушбу

рисолада

келтирилган

бир

шеърида

шундай

мисралар

мавжуд

:

Узоқ

юр

бўлса

ботил

,

сўзи

ёлғон

,

Ҳақиқат

тарқатиб

,

бўлса

имкон

25

.

Ушбу

бебаҳо

меросдан

ҳозирги

давр

кишиларини

тилга

ҳурмат

ва

эътиборли

қилиб

тарбиялашда

фойдаланиш

тилшунослик

,

педагогика

фанларининг

муҳим

вазифаларидан

биридир

.

Диссертациянинг

иккинчи

боби

“

Алишер

Навоийнинг

тил

ва

нутқ

бирликлари

ҳақидаги

қарашлари

”

ни

тадқиқ

қилишга

бағишланган

бўлиб

,

бизнинг

кузатишимизча

,

тил

ва

нутқнинг

мазмун

ва

моҳияти

,

коммуникатив

хусусиятлари

юзасидан

Алишер

Навоий

билдирган

илмий

мулоҳазалар

соф

лингвистик

таълимот

,

социолингвистика

,

психолингвистика

,

прагмалингвистика

,

лингвостилистика

,

лингвопоэтика

,

тил

фалсафаси

,

нутқий

этика

ва

эстетика

,

умумий

тилшунослик

,

тил

тарихи

ва

қиёсий

тилшунослик

,

тарихий

матншунослик

фанлари

нуқтаи

назаридан

тадқиқ

қилишни

талаб

қилади

.

Шуни

таъкидлаш

лозимки

,

Навоий

тил

сўзи

билан

баравар

арабча

лисон

(

لسان

),

калом

(

کلام

),

калима

(

کلمﻩ

),

лафз

(

لفظ

),

алфоз

(

الفاظ

),

форсча

сухан

(

سخن

),

забон

(

زبان

),

сўзларини

ҳам

кўплаб

ишлатган

.

Аммо

булар

орасида

энг

кўп

қўллангани

сўз

ва

тил

лексемаларидир

.

Шоир

тил

сўзини

олти

хил

маънода

қўллайди

:

1.

Инсонлар

ўзаро

фикр

алмашадиган

,

мулоқот

қиладиган

қурол

,

восита

маъносида

. 2.

Оғзаки

айтилган

ёки

ёзилган

нутқ

,

матн

маъносида

.

3.

Ёзилган

асар

,

асосан

бадиий

асар

,

кўпроқ

назм

,

шеърият

маъносида

.

4.

Ҳайвонлар

тили

(

масалан

,

қуш

тили

)

маъносида

. 5.

Нутқий

жараён

,

конкрет

жонли

тил

маъносида

. 6.

Бирор

элат

,

қабила

,

халқнинг

алоқа

қуроли

маъносида

(

туркий

тил

,

форсий

тил

,

араб

лисони

,

улус

тили

каби

).

Алишер

Навоий

тил

ва

сўзнинг

ижтимоий

вазифасини

тўғри

белгилаган

,

яъни

сўз

тил

маъносида

халқларнинг

ўзаро

алоқа

-

аралашув

воситаси

эканлигини

у

“

Муҳокамат

ул

-

луғатайн

”

асарида

қуйидагича

баён

қилган

:

“

Ва

бу

сўзнинг

танаввуи

таақулдин

нари

ва

тасаввурдин

ташқаридур

.

Агар

муболағасиз

ижмол

юзидин

қалам

сурулса

ва

ихтисор

жонибидин

рақам

урулса

,

етмиш

икки

навъ

била

тақсим

топарида

худ

ҳеч

сўз

йўқтурки

,

етмиш

икки

фирқа

каломиға

далолат

қилғай

,

аммо

улча

тафсилийдур

.

Улдурким

,

рубъи

маскуннинг

етти

иқлимидин

ҳар

иқлимда

23

Абу

Райҳон

Беруний

.

Кўрсатилган

асар

. –

Б

46.

24

Абу

Наср

Форобий

.

Шеър

санъати

/

Арабчадан

таржима

,

изоҳ

ва

муқаддималар

муаллифи

А

.

Ирисов

. –

Тошкент

:

Адабиёт

ва

санъат

, 1979. –

Б

. 53.

25

Абу

Наср

Форобий

.

Кўрсатилган

асар

. –

Б

. 53.

12

неча

кишвар

бор

ва

ҳар

кишварида

шаҳар

ва

қасаба

ва

кент

ва

ҳар

даштда

неча

хайл

-

хайл

саҳронишин

улус

ва

ҳар

тоғнинг

кўлларида

ва

ҳар

баҳрнинг

жазойирида

ва

савоҳилида

не

тавойиф

бор

.

Ҳар

жамоат

алфози

ўзгаларидин

ва

ҳар

гуруҳ

иборати

ёналаридин

мутағаййир

ва

бир

неча

хусусият

била

мутамаййиздурки

,

ўзгаларда

йўқтур

.”

(

МЛ

, 9-

б

).

Навоийнинг

ёзишича

,

инсон

тили

фикрлаш

,

тафаккур

билан

боғлиқдир

.

Буни

Навоийнинг

қуйидаги

сатрларидан

англаш

мумкин

:

1.

Тилни

одам

,

жамоа

,

халқ

ҳосил

қилади

,

юзага

келтиради

:

Маъдани

инсон

гуҳари

сўз

дурур

,

Гулшани

одам

самари

сўз

дурур

.

(

ҲА

, 240-

б

).

2.

Тилнинг

юзага

чиқиши

,

унинг

мазмуни

шунчаки

оддий

жараён

эмас

,

уни

инсон

тафаккури

,

фикрлаши

,

эҳтиёжи

ҳосил

қилади

.

“

Тил

мунча

шараф

била

нутқнинг

олатидур

ва

ҳам

нутқдурки

,

агар

нописанд

зоҳир

бўлса

,

тилнинг

офатидур

.”

(

МҚ

, 94-

б

).

3.

Тил

–

ифода

воситаси

,

унинг

ёрдамида

тушунчалар

ифодаланиб

,

грамматик

қоидалар

асосида

нутқ

тузилади

,

рўёбга

чиқади

:

Буким

дебтур

,

кариҳ

онинг

жамолин

,

Не

тил

бирла

деб

эркин

бу

мақолин

?

(

ФШ

, 310-

б

).

Навоий

кўп

ўринда

тил

ва

сўз

лексемаларини

синоним

сифатида

қўлласа

-

да

,

уларни

ўзаро

фарқлайди

ҳам

.

Бу

ҳол

шоирнинг

қуйидаги

мисраларида

кўринади

:

То

топибон

хуш

такаллум

тузай

,

Сўз

чамани

ичра

наво

кўргузай

.

(

ҲА

, 82-

б

).

Тил

бу

чаманнинг

варақи

лоласи

,

Сўз

дурларидин

бўлубон

жоласи

.

(

ҲА

, 58-

б

).

Навоийнинг

фикрича

,

тил

оддий

сўзлашув

тили

ва

бадиий

тил

шаклларига

эга

.

У

асосан

,

кўп

ўринларда

сўз

,

тил

,

лафз

,

лисон

,

калом

,

сухан

ва

бошқалар

ҳақида

гапирганда

бадиий

тилни

кўзда

тутади

.

Навоий

асарларида

тил

сўзи

турли

иборалар

,

бирликлар

таркибида

келиб

,

хилма

-

хил

маъноларни

ифодалайди

.

Чунончи

:

тил

ранжи

,

тил

оғриғи

,

туркий

тил

,

турк

лафзи

,

тил

ҳифзи

,

тил

забти

,

улус

тили

,

эл

тили

,

ўз

тили

ва

бошқалар

.

Ушбу

бобнинг

иккинчи

қисмида

Навоийнинг

тилнинг

луғавий

бирлиги

бўлган

сўз

ва

унинг

маъно

ва

вазифалари

ҳақидаги

фикрлари

ўрганилган

.

Шоир

сўз

ни

жуда

кўп

ўринда

сермаъно

лексема

,

бадиий

восита

,

ахлоқий

,

эстетик

категория

сифатида

қўллайди

.

Қуйида

Навоийнинг

сўз

тушунчасининг

маънолари

ва

коммуникатив

вазифалари

ҳақида

таърифлаб

айтган

фикрларини

келтирамиз

:

Айтиб

совумас

тарона

сен

-

сен

,

Олиб

қурумас

хизона

сен

-

сен

.

Олам

эли

зарра

йиғса

жовид

,

Нурини

кам

айлагайму

хуршид

.

Игна

учи

бирла

жазб

этиб

нам

,

Ким

баҳр

суйини

айлагай

кам

.

(

ЛМ

, 30-

б

).