1
ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ
ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ
НИЗОМИЙ НОМИДАГИ
ТОШКЕНТ ДАВЛАТ ПЕДАГОГИКА УНИВЕРСИТЕТИ
Қўлёзма ҳуқуқида
УДК 51:371-3
ЮНУСОВА Дильфуза Исраиловна
БЎЛАЖАК МАТЕМАТИКА ЎҚИТУВЧИСИНИ
ИННОВАЦИОН ФАОЛИЯТГА ТАЙЁРЛАШ
НАЗАРИЯСИ ВА АМАЛИЁТИ
13.00.02 – Аниқ фанларни ўқитиш методикаси
(математика)
Педагогика фанлари доктори илмий даражасини олиш
учун тақдим этилган диссертация
А В Т О Р Е Ф Е Р А Т И
Тошкент - 2012
2
Иш Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университетида
бажарилган
Илмий маслаҳатчи:
Расмий оппонентлар:
Етакчи ташкилот:
педагогика фанлари доктори, профессор
Бегимқулов Узоқбой Шоимқулович
педагогика фанлари доктори, профессор
Абдуқодиров Абдуқаҳҳор Абдувакильевич
педагогика фанлари доктори, профессор
Қурбонов Шавкат Эргашевич
физика-математика фанлари доктори,
профессор
Ғанихўжаев Расул Набиевич
Урганч давлат университети
Ҳимоя Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети
ҳузуридаги К.067.18.01 рақамли ихтисослашган кенгаш асосида ташкил
этилган (ЎзР ОАК нинг 2012 йил “05” январдаги 028-И рақамли буйруғи)
бир марталик ихтисослашган кенгашнинг 2012 йил «______»
_______________соат_________ да ўтказиладиган мажлисида бўлади.
Манзил: 100070, Тошкент ш., Юсуф Хос Ҳожиб кўчаси, 103-уй. Тел.:
254-92-02, факс 215-54-18, e-mail: tgpu
Диссертация билан Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика
университети Ахборот-ресурс марказида танишиш мумкин.
Автореферат 2012 йил «_____»_____________ да тарқатилди.
Ихтисослашган кенгаш
илмий котиби, педагогика фанлари
номзоди, доцент Р.Г.Муллахметов
3
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ УМУМИЙ ТАВСИФИ
Мавзунинг долзарблиги.
Республикамизнинг иқтисодий ўсиши,
унинг жаҳон ҳамжамиятида рақобатбардош бўлиб бориши ҳамда
эришилаѐтган ютуқлар барқарорлигини келгусида ҳам таъминлаш,
қолаверса,
мустақиллигимизни
мустаҳкамлаш
зарурати
жаҳон
ҳамжамиятида фан, иқтисодиѐт, бошқарув ҳамда бошқа йўналишларда юз
бераѐтган ўзгаришлар ва ютуқларни билиш, англаш, асосли ҳулосалар
қабул қилишни тақозо этмоқда.
Бугунги кунда мамлакатимизни жадал ислоҳ этиш ва модернизация
қилишнинг янги даври – миллий тараққиѐтнинг юксалиш босқичи изчил
давом этмоқда. Модернизация жараѐнлари мамлакатимиз ҳаѐтининг барча
жабҳаларини қамраб олган бўлиб, иқтисодиѐт, таълим ва бошқа соҳаларни
модернизация қилиш, энг аввало, ушбу жараѐнларда иштирок этувчи,
уларни амалга оширувчи ва доимий равишда такомиллаштириб борувчи
жамият аъзоларининг дунѐқараши ва тафаккуридаги ўзгаришларга,
уларнинг демократик ва туб ислоҳот жараѐнларидаги фаоллиги ошишига
бевосита боғлиқ.
Ўзбекистоннинг эртанги ривожи йўлида тузилган дастурлар ва уларни
бажариш учун яратилган моддий асос ва имкониятлар, сафарбар этилган
сармояларнинг барчасини амалга оширадиган, рўѐбга чиқарадиган
қудратли омил юқори малакали ишчи кучи ва юртимизнинг эртанги куни,
тараққиѐти учун масъулиятни ўз зиммасига олишга қодир бўлган етук
мутахассис ѐшлар ҳисобланади. «Баркамол авлод йили» Давлат дастурида
ўсиб келаѐтган авлоднинг бугунги кунда таълим соҳасида ташкил этилган
замонавий моддий-техник базадан самарали фойдаланишини таъминлаш,
олий ва ўрта таълим стандартлари, ўқув дастурлари, ўқув-методик
адабиѐтларни қайта кўриб чиқиш ва такомиллаштиришга алоҳида аҳамият
берилган. Таълим тизимининг самарадорлигини ошириш, соҳага педагогик
ва ахборот-коммуникация технологияларини янада кенг жорий этиш
масалалари ҳам дастурда ўз ифодасини топган.
Янги турдаги таълим муассасаларининг жорий этилиши, ўқитувчилар
томонидан қўлланилаѐтган таълим технологияларининг ранг-баранглиги,
узлуксиз таълимнинг барча турларига тажриба-синов ишларининг кенг
ѐйилиши, юқори малакали, ижодий илмий-педагогик тафаккурга эга
бўлган новатор ўқитувчиларга бўлган эҳтиѐжни зарурат даражасига
кўтарди.
Ўқитувчининг
вариатив
таълим
амалиѐтининг
илғор
тажрибаларини ўзлаштириш ва оммалаштириш қобилияти, унинг
инновацион педагогик фаолиятга тайѐргарлик даражасига боғлиқ. Бундай
тайѐргарликнинг ҳуқуқий, назарий асосларини «Таълим тўғрисида»ги
Қонун, «Кадрлар тайѐрлаш миллий дастури», узлуксиз таълим тизимини
такомиллаштириш, самарадорлигини оширишга қаратилган Давлат
дастурлари, Давлат таълим стандартлари ташкил этади ва ўқитувчига ўз-
4
ўзини ривожлантириш, ўзлигини намоѐн қилишга имконият беради. Бу, ўз
навбатида, педагогика олий таълим муассасасида бўлажак ўқитувчининг
илмий-назарий, психологик-педагогик, илмий-методик тайѐргарлигини
инновацион фаолиятга йўналтириш, уни педагогик янгиликларни қабул
қилиш, баҳолаш ва таълим мақсадларига эришиш йўлида янгиликни тўғри
ва самарали қўллай оладиган ижодкор шахс сифатида шакллантириш
талабини келтириб чиқарди.
Ўқитувчининг инновацион педагогик фаолияти деганда таққослаш ва
ўрганиш орқали амалдаги ўз педагогик фаолиятини англаш, янада юқори
натижаларга эришиш мақсадида ўқув-тарбия жараѐнини ўзгартириш ва
ривожлантириш, янги билим, бошқа бир сифатдаги педагогик тажрибага
эга бўлишдаги фаолияти тушунилади. Инновацион педагогик фаолият
доирасида таълим олувчиларни тушуниш, унга таълим ва тарбия бериш,
ривожлантиришга бўлган янгича фалсафий-педагогик, психологик-
педагогик ѐндашувлар; таълим мазмуни ва методларини қўллашнинг янги
концептуал педагогик ғоялари; ўқувчининг мактабдаги фаолияти ва
ҳаѐтини ташкил этишнинг янги шакллари ҳамда педагогларнинг
бошқариш ва ўз-ўзини бошқариш, мактабнинг ота-оналар ва ижтимоий
муҳит билан ўзаро таъсиридаги фаолияти амалга оширилади.
Шахсда қатъий мантиқий мушоҳадани шакллантирувчи математик
билимларни
замонавий
мутахассисларнинг
маданий-маънавий
тарбиясидаги ўрни, электрон ҳисоблаш воситалари билан бирга
математиканинг татбиқ доираси кенгайиши (биометрия, социометрия,
эконометрика, психометрия ва б.), математик усулларни ҳаѐтнинг турли
соҳаларига жадал суръатлар билан кириб бораѐтгани, узлуксиз таълимнинг
барча турларида математика фанларини ўқитиш жараѐнига ва албатта,
бўлажак математика ўқитувчисини тайѐрлашга алоҳида эътиборни талаб
этмоқда.
Президентимиз И.А.Каримов айтганларидек, «Биз олдимизга қандай
вазифа қўймайлик, қандай муаммони ечиш зарурати туғилмасин, гап охир-
оқибат, барибир кадрларга ва яна кадрларга бориб тақалаверади.
Муболағасиз айтиш мумкинки, бизнинг келажагимиз, мамлакатимизнинг
келажаги, ўрнимизга ким келишига ѐки бошқачароқ айтганда, қандай
кадрлар тайѐрлашимизга боғлиқ»
1
.
Юқорида қайд этилган ҳолатлар ўқитувчининг инновацион педагогик
фаолиятга тайѐрлигини касбий-педагогик тайѐргарликнинг муҳим сифат
даражаси деб қараш, педагогика олий таълим муассасаларида бўлажак
математика ўқитувчисини инновацион фаолиятга тайѐрлашнинг назарий ва
амалий
асосларини
аниқлаш
орқали
бундай
тайѐргарликни
шакллантиришнинг методик тизимини ишлаб чиқиш муаммоси
1
Каримов И.А. Ўзбекистон XXI асрга интилмоқда. – Тошкент: Ўзбекистон, 2000.
– Б.246.
5
долзарблигини белгилайди.
Муаммонинг ўрганилганлик даражаси.
Педагогик маданиятнинг
муҳим таркибий қисми сифатида инновацион фаолият Н.Азизхўжаева,
Е.В.Бондаревская, Н.А.Банько, С.Д. Муканова, Н.И.Наумкин, М.Очилов,
М.Тожиев, Б.Зиѐмуҳамедов, Н.Сайидаҳмедовлар томонидан тадқиқ
қилинган бўлиб, унинг тамойиллари, асосий қонуниятлари К.Ангеловски,
Р.Ҳ.Жўраев, Ж.Йўлдошев, В.А.Сластенин, Л.С.Подымова, Б.М.Смирнов,
Н.Л.Пономарев;
тарбия
соҳасидаги
инновацион
жараѐнлар
Р.Ж.Ишмуҳамедов,
А.А.Абдуқодиров,
Р.А.Мавлонова;
таълим
муассасаларида
инновацион
муҳитни
ташкил
этиш
масаласи
У.Ш.Бегимқулов, Е.В.Киприянова; Кадрлар тайѐрлаш миллий дастури
асосида рақобатбардош кадрлар тайѐрлаш, баркамол авлодни тарбиялаш
Ш.Э.Қурбонов, умумий ўрта таълим сифатини бошқаришнинг ижтимоий-
педагогик
асослари
Р.Ш.Ахлидинов,
умумий
ўрта
таълимни
стандартлаштириш шароитида инновацион жараѐнларни бошқариш
С.Д.Муканова тадқиқотларида ўрганилган.
Бўлажак ўқитувчини тайѐрлашнинг назарий ва методик асослари
кўплаб олимларнинг илмий тадқиқот ишларидан ўрин олган. Жумладан:
– бўлажак ўқитувчини тайѐрлашнинг умумпедагогик масалалари, фан
ўқитувчиларини тайѐрлаш самарадорлигини орттириш муаммолари бўйича
М.М.Абдуразаков,
Л.А.Аухадеева,
Н.А.Белова,
Т.В.Бурлакова,
Г.С.Вяликова,
Т.Б.Гребенюк,
А.Р.Ходжабоев,
Ф.М.Закирова,
М.Мамадазимов, Н.А.Муслимов, С.Д.Смирнов, Ў.Толипов, Ж.А.Толипова,
Ф.Юзликаев, У.Ю.Юлдашев;
–
математикани ўқитиш назарияси ва методикаси бўйича
Г.И.Саранцев, Б.С.Абдуллаева; математика ўқитувчисининг математик
тайѐргарлиги бўйича Р.М.Асланов; бўлажак математика ўқитувчисининг
касбий-педагогик тайѐргарлиги бўйича Д.У.Байсалов, Н.А.Демченкова,
Г.В.Злоцкий, И.Е.Малова; бу жараѐнни жадаллаштириш бўйича
А.Абдуқодиров;
математик
тайѐргарликнинг
касбий-педагогик
йўналтирилганлиги бўйича Т.Р.Тўлаганов, Г.Алиматова; таълимни
фундаменталлаштириш шароитида математика ўқитувчиси методик
тайѐргарлиги бўйича Н.В.Садовников;
– таълим жараѐнига янгиликларни киритишдаги психологик
тўсиқларни енгиш бўйича А.М.Хон, педагогика коллежларида бўлажак
ўқитувчини инновацион фаолиятга тайѐрлаш бўйича О.Р.Бадагуева,
бўлажак
умумтаълим
ўқитувчисини
инновацион
фаолиятга
тайѐргарлигини шакллантириш бўйича Г.Т.Мусабекова, малака ошириш
курсларида тарих ўқитувчиларини инновацион фаолиятга тайѐрлаш
бўйича М.Жуманиѐзова, гуманитар олий таълим муассасасида инновацион
таълим муҳитини шакллантириш бўйича В.П.Делия ишлари ўқитувчининг
инновацион педагогик фаолияти, бўлажак математика ўқитувчисини
инновацион фаолиятга тайѐрлаш мазмуни, воситаларини аниқлашга асос
6
бўлди.
Ҳамдўстлик давлатлари ва юртимизда олиб борилган юқорида қайд
этилган илмий тадқиқот ишларида педагог кадрларни инновацион таълим
муҳитидаги педагогик фаолиятга умумпедагогик тайѐргарликнинг
таркибий қисми сифатида ѐки олий таълимдан кейинги таълимда тайѐрлаш
масалаларига эътибор қаратилган бўлиб, олий таълим муассасасида
назарий ва амалий тайѐргарлик бирлигини назарда тутувчи бўлажак фан
ўқитувчисининг инновацион педагогик фаолиятга кенг қамровли тайѐрлаш
масаласи алоҳида ўрганилмаган.
Илмий адабиѐтлар, назарий тадқиқотлар, тажрибалар ва узлуксиз
таълим тизими эҳтиѐжларининг таҳлили асосида олий таълим
муассасасида математика ўқитувчисини тайѐрлаш тизими, кадрлар
тайѐрлашни ташкил этишга бўлган турли қарашлар, самарадорлик ва
бўлажак ўқитувчини инновацион таълим муҳитидаги педагогик фаолиятга
тайѐргарлиги орасида зиддиятлар мавжудлиги аниқланди. Жумладан:
– олий таълим муассасасида бўлажак математика ўқитувчисини
тайѐрлаш жараѐни билан, унинг таълим амалиѐти вариативлигига мос
бўлишига реал эҳтиѐж;
– математика ўқитувчисини тайѐрлашда кўп босқичли тизимнинг
мавжудлиги билан, қайси таълим тури ва қандай талаблар билан
ўқитувчини инновацион фаолиятга тайѐргарлигини шакллантиришини
аниқлаш;
– олий таълим муассасасида ўқитувчиларни тайѐрлашнинг амалда
фаолият кўрсатаѐтган тизими билан турли таълим муассасалари
фаолиятига
қўйилаѐтган
ижтимоий-маданий,
маънавий-маърифий
талабларнинг ўзгариши;
– ўқитувчини маълум бир педагогик фаолиятга тайѐрлаш даражаси
билан
амалдаги
ўзгарувчан
фаолиятга
ижтимоий-педагогик
мослашувчанликнинг ўсиб бориши;
– замонавий таълим муассасалари ва жамиятнинг новатор
ўқитувчиларга бўлган талаби ва мазкур талабларнинг математика
ўқитувчисининг касбий-педагогик тайѐргарлиги мазмуни, шакл, метод ва
воситаларида етарли даражада ҳисобга олинмаганлиги;
– педагогика олий таълим муассасаси битирувчисининг илмий-
методик тайѐргарлиги билан умумий ўрта таълим мактаблари, академик
лицей, касб-ҳунар коллежлари таълим жараѐни инновацион муҳитининг
ўқитувчи методик тайѐргарлигига қўйган талаблари;
– олий таълимда педагогик амалиѐтни талабалар томонидан
ўзлаштирилган назарий билимларни амалий қўллашга, ўқитувчи
фаолиятини нусхалашга йўналтирилганлиги билан амалиѐт давомида ҳар
бир талаба шахсини индивидуал ривожлантириш, унда ижодга, янгиликка
интилиш ва яратувчанликни тарбиялаш масалаларини муваффақиятли ҳал
этиш зарурати орасидаги зиддиятларни қайд этиш мумкин.
7
Бу каби зиддиятлар узлуксиз математика таълими жараѐнини бўлажак
математика ўқитувчиси педагогик фаолиятининг инновацион таълим
муҳити сифатида ўрганиш; узлуксиз математика таълими мазмуни, уни
ўқитиш метод ва воситаларидаги янгиликларни чуқур илмий таҳлил қилиш
орқали таълим жараѐнига киритилаѐтган янгиликларни таснифлаш;
математика ўқитувчисининг инновацион педагогик фаолияти мазмуни,
олий таълим муассасасида бўлажак математика ўқитувчисини инновацион
педагогик фаолиятга тайѐрлашнинг назарий ва амалий асосларини
аниқлаш орқали методик тизимни ишлаб чиқиш билан бартараф этилиши
мумкин.
Юқоридаги фикрлардан келиб чиқиб, тадқиқот муаммоси қуйидагича:
ўқитувчининг инновацион педагогик фаолиятга тайѐрлиги, унинг касбий-
педагогик тайѐргарлиги сифатини белгиловчи янги кўрсаткич бўлишини
асослаш ҳамда педагогика олий таълим муассасасида бўлажак математика
ўқитувчисини инновацион фаолиятга тайѐрлашнинг назарий ва амалий
асосларини аниқлаш орқали бундай тайѐргарликни шакллантиришнинг
методик тизимини ишлаб чиқиш, деб шакллантирилди.
Диссертация ишининг илмий-тадқиқот ишлари режалари билан
боғлиқлиги:
илмий-тадқиқот иши Кадрлар тайѐрлаш миллий дастури
(4.2-педагог ва илмий-педагог кадрлар тайѐрлаш, қайта тайѐрлаш ва
уларнинг малакасини ошириш, 4.3-таълим жараѐнини мазмунан ислоҳ
қилиш), Давлат дастурлари «ДИТД-3 (Ёш авлодни тарихий, миллий ва
умуминсоний қадриятлар асосида муносиб тарбиялаш, таълим-тарбия
тизимини ривожлантириш, узлуксиз таълим тизимида юқори малакали,
шунингдек, бошқарув кадрларни тайѐрлаш муаммоларини тадқиқ этиш)»,
«2008-2012
йилларда
узлуксиз
таълим
тизимини
мазмунан
модернизациялаш ва таълим-тарбия самарадорлигини янги сифат
даражасига кўтариш Дастури», ЎзР ОЎМТВнинг 2010 йилдаги «Узлуксиз
таълимни
ривожлантириш
бўйича
устувор
илмий-тадқиқотларни
жадаллаштириш тўғрисида»ги 92-сонли буйруғи асосида белгилаб
берилган ОЎМТВ тизимида амалга ошириладиган устувор илмий-
тадқиқотларнинг
йўналишлари
ва
муаммоларининг
мақсад
ва
вазифаларига мос келади.
Тадқиқот мақсади
: давлат ва жамият талаблари асосида ўқитувчини
инновацион педагогик фаолиятга тайѐрлашнинг назарий ва амалий
асосларини ишлаб чиқиш билан бундай тайѐргарликни шакллантиришнинг
методик тизимини лойиҳалаш ва амалиѐтга жорий этиш орқали бўлажак
математика
ўқитувчиси
касбий-педагогик
тайѐргарлик
сифатини
орттириш.
Тадқиқот вазифалари
:
1.
Илмий ва дидактик адабиѐтларни таҳлил қилиш, узлуксиз
математика таълими жараѐнини кузатиш асосида инновацион педагогик
фаолиятнинг назарий ва амалий асосларини, математика ўқитувчисини
8
инновацион педагогик фаолиятга тайѐрлаш ҳолатини ўрганиш.
2.
Ўзгарувчан таълим амалиѐтига ўқитувчи мослашувчанлигини
таъминловчи инновацион фаолиятга тайѐрликнинг Давлат таълим
стандарти, квалификация талабларини ишлаб чиқиш.
3.
Ўқитувчи инновацион фаолиятининг мазмуни ва бўлажак
математика ўқитувчисини бу фаолиятга тайѐрлаш мазмуни, воситаларини
аниқлаш, моделини ишлаб чиқиш.
4. Бўлажак математика ўқитувчисини инновацион фаолиятга
тайѐрлаш технологияларини ишлаб чиқиш ва ўқув-методик таъминотини
яратиш.
5. Олий таълим муассасасида бўлажак математика ўқитувчисини
инновацион фаолиятга тайѐрлаш технологиялари самарадорлигини
педагогик тажриба-синов асосида аниқлаш, олинган натижаларни таҳлил
қилиш, методик тавсиялар ишлаб чиқиш.
Тадқиқот объекти
: бўлажак математика ўқитувчисини тайѐрлаш
жараѐни.
Тадқиқот предмети:
узлуксиз таълим тизими математика
ўқитувчисини олий таълим муассасасида инновацион педагогик фаолиятга
тайѐрлаш мақсади, мазмуни, методлари, воситалари, шакллари ва
технологияларидан иборат методик тизим.
Тадқиқот методлари
: меъѐрий ҳужжатлар, илмий, методик
манбаларни
назарий
таҳлил
қилиш,
педагогик
жараѐнларни
моделлаштириш, талабалар ва профессор-ўқитувчилар педагогик
фаолиятини кузатиш, инновацион педагогик тажрибаларни ўрганиш ва
умумлаштириш, ижтимоий методлар (анкета сўровномаси, суҳбат, тест),
педагогик тажриба-синов, маълумотларни математик-статистик таҳлил
қилиш.
Тадқиқот фарази
: агарда қуйидаги масалалар амалга оширилса, олий
таълим муассасасида бўлажак математика ўқитувчисида инновацион
педагогик фаолиятга тайѐрлик шакллантирилади:
– педагогик янгиликлар ва улар асосида ўқитувчининг инновацион
педагогик фаолияти мазмуни аниқланса;
– ўзгарувчан таълим амалиѐтига мослашувчанликни таъминлаб,
касбий-педагогик тайѐргарлик сифатини оширувчи инновацион фаолиятга
илмий-назарий ва амалий тайѐрликнинг Давлат таълим стандарти
талаблари ва мазмуни ишлаб чиқилса;
– олий таълим муассасасида ўқитувчини инновацион педагогик
фаолиятга босқичма-босқич назарий ва амалий тайѐрлаш мазмуни ва
модели ишлаб чиқилиб, метод ва воситалари аниқланса;
– математика ўқитувчисини инновацион фаолиятга тайѐрлаш
технологиялари, ўқув-методик таъминоти ва уларни жорий этиш
методикаси орқали методик тизим ишлаб чиқилса;
– ўқитувчилар тайѐрлаш жараѐнини назарий, методик
9
такомиллаштириш
асосида
инновацион
педагогик
фаолиятга
тайѐргарликни шакллантиришнинг барқарорлиги таъминланса.
Тадқиқот
концепцияси.
Бўлажак
математика
ўқитувчисида
ривожланишдаги таълим-тарбия жараѐнига мослашиш имкониятини
берувчи, касбий-педагогик тайѐргарлик сифатини орттирувчи инновацион
фаолиятга тайѐрлик ўқитувчининг инновацион фаолияти стандарт
талаблари, мазмунини аниқлаш; педагогика олий таълим муассасасида
ўқитиладиган математика фанлари билан узлуксиз математик тайѐргарлик
мазмуни узвийлигини таъминлаш; мутахассислик фанларини ўқитишнинг
инновацион муҳити, махсус интегратив курс, педагогик амалиѐт
воситасида талабаларда инновацион педагогик фаолият мотивацияси, бу
фаолиятга босқичма-босқич назарий ва амалий тайѐргарлик бирлигини
назарда тутувчи методик тизим асосида шакллантирилади.
Ҳимояга олиб чиқилаѐтган асосий ҳолатлар:
1.
Инновацион фаолиятга тайѐрлик-ўзгарувчан таълим амалиѐтига
мослашувчанликни
таъминловчи
ўқитувчи
касбий-педагогик
тайѐргарлиги сифатини белгиловчи янги кўрсаткичлиги.
2.
Узлуксиз таълим инновацион муҳити асосини ташкил этувчи
таълимий янгиликлар таснифи.
3.
Математика ўқитувчисининг узлуксиз математика таълимидаги
инновацион педагогик фаолияти мазмуни.
4.
Олий таълим муассасасида математика ўқитувчисини инновацион
фаолиятга босқичма-босқич илмий-назарий ва амалий тайѐрлаш мазмуни
ва модели.
5. Олий таълим муассасасида математика ўқитувчисини инновацион
педагогик фаолиятга тайѐрлаш технологиялари.
6. «Алгебра ва сонлар назарияси», «Математикани ўқитишнинг
замонавий технологиялари» ўқув фанларини модул технологияси ѐрдамида
ўқитишга асосланган инновацион таълим муҳитини ташкил этишнинг
ўқув-методик мажмуаси.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
– олий таълим муассасасида бўлажак математика ўқитувчисида
инновацион педагогик фаолият мотивацияси, бу фаолиятга ҳам назарий,
ҳам амалий тайѐргарликни босқичма-босқич узвий шакллантириш
ғояларини илгари сурувчи тадқиқот концепцияси ишлаб чиқилди;
– узлуксиз математика таълими инновацион муҳити асосини ташкил
этувчи таълимий янгиликлар таснифланди;
– «бўлажак математика ўқитувчисининг инновацион педагогик
фаолиятга тайѐрлиги» тушунчаси таърифланди;
– математика ўқитувчисининг узлуксиз математика таълимидаги
инновацион педагогик фаолияти мазмуни, инновацион таълим муҳити
метод ва воситалари аниқланди;
– олий таълим муассасасида бўлажак математика ўқитувчисини
10
инновацион фаолиятга тайѐрлаш модели ишлаб чиқилди;
– бўлажак математика ўқитувчисида инновацион педагогик фаолиятга
илмий-назарий ва амалий тайѐргарликни босқичма-босқич шакллантириш
стандарт талаблари, мазмуни, воситалари аниқланиб, методик тизими
ишлаб чиқилди.
Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти:
– бўлажак математика ўқитувчисини инновацион педагогик фаолиятга
тайѐрлаш ва бу тайѐргарликнинг назарий ва амалий асосларини ишлаб
чиқиш орқали фан ўқитувчисини касбий-педагогик тайѐрлаш назариясига
ҳисса қўшилди;
– умумий ўрта таълим мактаблари, академик лицей, касб-ҳунар
коллежлари, педагогика олий таълим муассасаси математика фанлари
мазмуни узвийлик ва узлуксизлик контекстида илмий таҳлил қилиниб,
математика ўқитувчисининг олий таълимдаги математик тайѐргарлиги
стандарт талаблари, мазмуни аниқланди;
– олий таълим муассасасида бўлажак математика ўқитувчисини
инновацион фаолиятга тайѐрлаш воситалари сифатида мутахассислик
фанларини ўқитишнинг инновацион таълим муҳити, махсус интегратив
курс, педагогик амалиѐт танлаб олинди ва тадқиқот фарази илмий
асосланди;
– олий таълим муассасасида талабаларни реал касбий инновацион
фаолиятга яқинлаштириб, ўқув жараѐнининг фаол иштирокчисига
айлантирувчи, таълимнинг изланувчанлик характерини таъминлашга
қаратилган инновацион таълим муҳитини ташкил этиш методлари
(педагогик, замонавий ахборот технологиялари) аниқланди;
– бўлажак математика ўқитувчисида инновацион педагогик фаолият
мотивациясини шакллантириш ва уни барқарорлигини таъминлаш
методикаси ишлаб чиқилди;
– «Алгебра ва сонлар назарияси» фанининг модул технологияси
асосида тузилган ўқув-методик таъминоти (дастур, ишчи дастур, дарслик,
ўқув қўлланма, мустақил ишлар тўплами, назорат топшириқлари тўплами,
педагогик ҳамда компьютер технологияси асосида ишлаб чиқилган дарс
ишланмалари) ѐрдамида математика фанларини ўқитишнинг инновацион
муҳити лойиҳаланди, амалиѐтга жорий этилиб, самарадорлиги аниқланди;
– «Математикани ўқитишнинг замонавий технологиялари» интегратив
курси мазмуни ишлаб чиқилди, бўлажак математика ўқитувчисида
инновацион педагогик фаолиятга тайѐргарликни шакллантиришдаги
самарадорлиги синаб кўрилди, ўқув-методик таъминоти ишлаб чиқилди;
– бўлажак математика ўқитувчисида инновацион педагогик фаолият
амалий кўникмаларини шакллантиришда педагогик амалиѐтнинг самарали
эканлиги амалиѐтда текшириб кўрилди.
Бўлажак математика ўқитувчисини инновацион педагогик фаолиятга
тайѐрлаш бўйича ишлаб чиқилган назарий ва амалий асослар, узлуксиз
11
математика
таълими
мазмуни
ва
уни
ўқитиш
методикасини
такомиллаштиришга қаратилган таклиф ва тавсиялар, педагогик тажриба
натижалари,
тайѐрланган
ўқув-методик
адабиѐтлар,
умумтаълим
мактаблари, академик лицей, касб-ҳунар коллежлари, педагогика олий
таълим муассасаси, педагог кадрлар малакасини ошириш ва қайта
тайѐрлаш
курсларида
инновацион
таълим
муҳитини
яратиш,
ўқитувчиларни инновацион фаолиятга тайѐрлашда қўлланилиши мумкин.
Натижаларнинг жорий қилиниши.
Тадқиқот юзасидан олиб
борилган илмий изланишлар ва олинган натижалар фан дастурлари,
дарсликлар, ўқув қўлланмалар, методик қўлланмалар, илмий-услубий
мақолаларда ўз аксини топган, pedagog.uz ва ZiyoNET порталлари, даврий
журналлар орқали Республика педагогика олий таълим муассасалари
таълим-тарбия жараѐнига етказилган ва амалиѐтга жорий қилинган.
«Алгебра ва сонлар назарияси» фани бўйича талабалар ўқув-билиш
фаолиятини модул технологияси асосида ташкил этиш Низомий номидаги
Тошкент давлат педагогика университети, Наманган давлат университети,
Ажиниѐз номидаги Нукус давлат педагогика институти таълим-тарбия
жараѐнида амалга оширилган; лойиҳанинг ўқув-методик таъминоти
pedagog.uz портали ва ZiyoNET ѐрдамида бошқа олий таълим
муассасаларига тавсия этилган; «Математикани ўқитишнинг замонавий
технологиялари» интегратив курси «Математика ва информатика»,
ҳозирги кунда «Математика», «Математика ўқитиш методикаси» таълим
йўналишлари ўқув режасига киритилган.
Ишнинг синовдан ўтиши.
Тадқиқот натижалари, диссертациянинг
асосий ҳолатлари Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика
университети «Математика ва уни ўқитиш методикаси» кафедраси
йиғилиши, илмий-методик семинарларида (1997-2011йиллар); Низомий
номидаги Тошкент давлат педагогика университети илмий-методик
кенгаши семинарларида (2000-2011 йиллар); Низомий номидаги Тошкент
давлат педагогика университети профессор-ўқитувчиларининг анъанавий
илмий-услубий анжуманларида (1997-2011 йиллар); Тошкент шаҳар ва
Тошкент вилояти математика ўқитувчиларининг август семинарларида
(2004-2007 йиллар); «Аниқ ва табиий фанларнинг долзарб муаммолари»
мавзусидаги
Низомий
номидаги
Тошкент
давлат
педагогика
университетининг 70 йиллигига бағишланган илмий анжуманда (Тошкент,
2005 й.); Республика илмий-амалий анжуманларида: «Рейтинг тизими ва
уни такомиллаштириш усуллари» (Бухоро, 1999 й.); «Академик лицей ва
касб-ҳунар коллежларида физика, математика фанларини ўқитишни
такомиллаштириш истиқболлари» (Тошкент 2000, 2002, 2004, 2006, 2008,
2010 йиллар); «Олима аѐлларнинг фан-техника тараққиѐтида тутган ўрни»
(Тошкент, 2006 й.); «Иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштиришда
корпоратив бухгалтерия ҳисоби, молиявий таҳлил ва аудитнинг асосий
йўналишлари» (Тошкент, 2006 й.); «Олий ва ўрта махсус, касб-ҳунар
12
таълимини ривожлантиришнинг илмий-услубий муаммолари» (Тошкент,
2007
й.);
«Современные
проблемы
математики,
механики
и
информационных технологий» (Тошкент, 2008 й.); «2004-2009 йилларда
Мактаб таълимини ривожлантириш Давлат умуммиллий дастури асосида
малака ошириш тизими сифати ва самарадорлигини оширишнинг долзарб
муаммолари» (Тошкент, 2008 й.); «Образование через всю жизнь:
непрерывное образование для устойчивого развития» халқаро анжуманида
(Санкт-Петербург – Тошкент, 2007 й.); Низомий номидаги Тошкент давлат
педагогика университети қошидаги Бирлашган Ихтисослашган кенгаш
(К.067.18.01)нинг методологик семинари (2004, 2012 йй.) ҳамда Наманган
давлат университети математика факультети илмий-методик семинари
(2009 й.), ЎзМУ «Геометрия» кафедраси илмий семинари (2012 й.)да
муҳокама қилинган. Педагогик тажриба-синов ишлари Низомий номидаги
Тошкент давлат педагогика университети, шу университет қошидаги
педагог кадрлар малакасини ошириш ва қайта тайѐрлаш Маркази,
Наманган давлат университети, Ажиниѐз номидаги Нукус давлат
педагогика институти, Тошкент шаҳридаги Миробод саноат касб-ҳунар
коллежи, Республика хотин-қизлар коллежи ва Тошкент архитектура ва
қурилиш институти, Тошкент тўқимачилик ва енгил саноат институти,
Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети қошидаги
академик лицейлар, 310-иқтисодиѐтга ихтисослашган лицей-мактабларда
ўтказилган.
Натижаларнинг эълон қилинганлиги:
тадқиқот ишининг асосий
мазмуни ва натижалари бўйича жами 85 та иш эълон қилинган. Жумладан,
2 та монография, 2 та дарслик, 6 та ўқув қўлланма, 14 та методик
қўлланма, 43 та мақола (ундан 20 таси ОАК рўйхатидаги, 3 таси Россия, 1
та Германия журналларида), халқаро ва республика илмий-амалий
анжуманлари тўпламларида 18 та маъруза тезислари чоп этилган.
Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми:
диссертация кириш, 4 та
боб, хулоса, фойдаланилган адабиѐтлар рўйхати, 12 та расм, 16 та жадвал,
иловалардан иборат бўлиб, асосий матн 270 саҳифада баѐн этилган.
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ
Диссертациянинг
кириш
қисмида мавзунинг долзарблиги асосланган,
муаммонинг ишланганлик даражаси таҳлил этилган. Шунингдек,
тадқиқотнинг мақсади, вазифалари, методлари ҳимояга олиб чиқилаѐтган
ҳолатлар, илмий янгилиги, илмий ва амалий аҳамияти, ишнинг татбиқи
ҳамда оммалашганлик даражаси ѐритилган.
Диссертациянинг биринчи боби «
Ўқитувчининг инновацион
педагогик фаолияти назария ва амалиѐтда
» деб номланган. Унда
инновацион фаолият педагогик муаммо сифатида очиб берилган,
13
ўқитувчининг инновацион педагогик фаолияти мазмуни, жумладан,
педагогик ва ахборот-коммуникация технологияларига асосланган
фаолияти баѐн этилган, математика ўқитувчисини инновацион фаолиятга
тайѐрлаш муаммоси ва уни ҳал этиш йўллари аниқланган.
Таълим муассасаларини жадал ривожлантириш эҳтиѐжи билан уни
амалга оширишга ўқитувчиларнинг тайѐр эмаслиги орасидаги зиддиятдан
педагогик янгиликлар мустақил соҳага айланиб, янгиликни жорий этиш
оммалашиши натижасида янги билимларга эҳтиѐж кучайди ҳамда
педагогикага «янги», «янгилик», «инновация», «инновацион жараѐн»,
«инноватор»каби тушунчалар кириб келди.
Инновация (инг. innovationas – киритилган янгилик, ихтиро) мақсадга
қаратилган ўзгариш бўлиб, қўлланиш соҳасидаги тизимни бир ҳолатдан
сифат жиҳатдан янги ҳолатга ўтказиш, уни тубдан такомиллаштиришни,
инновацион жараѐн – янгиликни яратиш, ўзлаштириш, қўллаш ва
тарқатишдаги комплекс фаолиятни англатади
2
. «Инновацион жараѐн»
тушунчаси «педагогик инновация» тушунчаси билан узвий боғлиқ бўлиб,
жараѐн (лот. рrocessus-силжиш, илгарилаш) аниқ натижага эришишдаги
кетма-кет ҳаракатлар мажмуидир. Педагогик тадқиқотларнинг муҳим
масалаларидан бири янгиликларни таснифлаш бўлиб, адабиѐтлар таҳлили
янгилик қандайдир аниқ бир белгиси бўйича таснифланишини кўрсатди.
Жумладан, П.И.Пидкасистый янгиликларни қўлланиш соҳасига қараб
техник, методик, ташкилий, бошқарув, иқтисодий, ижтимоий, ҳуқуқий
каби гуруҳларга ажратган. Биз тадқиқот мақсадидан келиб чиққан ҳолда,
таълим-тарбия жараѐнини технологик жараѐн сифатида қараб, жорий
этиладиган янгиликларни бу жараѐннинг асосий компонентлари асосида
гуруҳлаш мақсадга мувофиқ деб топдик (1-жадвал).
Педагогик
янгиликларнинг
модернизациялаш,
модификация,
рационализация тушунчалари кўриб ўтилган тушунчалар билан боғлиқ.
Модернизациялаш (фр. moderme - замонавий) янгиланаѐтган жараѐннинг
таркиби
ва
технологиясини
замон
талаблари
асосида
турли
такомиллаштиришларни киритиш йўли билан ўзгартириш, модификация
(фр. modifikation - ўзгариш) янгиланаѐтган жараѐнни ўзгартириш
мақсадида унинг кўринишини алмаштиришни назарда тутади, бунинг
натижасида жараѐннинг янги жиҳатлари очилади. Рационализация (лот.
rationalis
– онгли) янгиланаѐтган жараѐннинг бутун таркибини
такомиллаштиришда намоѐн бўлади.
Педагогик инновацияларнинг асосий тушунчаларига «инновацион
имконият», «инновацион таълим муҳити» тушунчалари ҳам киради.
Таълим муассасасининг инновацион имконияти - унинг янгиликни
2
Сластенин В.А., Подымова Л.С. Педагогика: инновационная
деятельность. – Москва: НЧП «Издательство Магистр», 1997. – 224 с.
14
1-жадвал.
Таълимдаги янгиликлар таснифи.
№
Тасниф
белгилари
Янгилик турлари
1. Таълим
мақсади
модернизациялашган
таълимий,
тарбиявий,
ривожлантирувчи
(касбга
йўналтириш,
тўлдириш,
инсонпарварлаштириш, табақалаштириш, интеграллаш,
индивидуаллаштириш ва б. мақсадга кўра).
2. Таълим
мазмуни
миқѐсига кўра – узлуксиз таълимда, алоҳида таълим
турида, айрим фанда, бобда, мавзуда, мавзу ўқув
материалининг айрим қисмида;
даражасига кўра-такомиллаштириш, тубдан ўзгартириш;
ўзидан олдингисига нисбатан-янги дастур, дастурни
такомиллаштирувчи, ўқув материалини тўлдирувчи;
пайдо бўлишига кўра – меъѐрий ҳужжатлар ўзгариши
асосида режали, олдиндан ўйланган, ички, ташқи.
3. Ўқитиш
методи
миқѐсига кўра – узлуксиз таълимда, алоҳида таълим
турида, айрим фанда, бобда, мавзуда, ўқув машғулоти
шакли ва турида;
даражасига кўра – такомиллаштириш, кўринишини
ўзгартириш, маълум услубиѐт элементларини янгича
талқинда ишлаб чиқиш;
ўзидан олдингисига нисбатан – янги,такомиллаштирувчи,
ўрнини алмаштирувчи, тўлдирувчи, ретро;
пайдо бўлишига кўра – режали, олдиндан ўйланган,
тасодифий, янги талаблар асосида, ички, ташқи.
4. Ўқитиш
воситаси
миқѐсига кўра – оммавий, якка, комплекс, тизимли,
узлуксиз таълимда, алоҳида таълим турида, айрим фанда,
ўқув материалининг айрим қисмида, ўқув машғулоти
шакли, тури, айрим босқичида;
ўзидан олдингисига нисбатан – янги техника, технология,
эскини такомиллаштирувчи, ўрнини алмаштирувчи, ретро;
даражасига кўра – модернизациялашган, маълум восита
элементлари янгича талқинда ишлаб чиқилган, тубдан
ўзгартирилган;
пайдо бўлишига кўра – режали, олдиндан ўйланган,
тасодифий, ички, ташқи, техника ривожи таъсирида.
5. Таълим
натижаси
ўқитувчи фаолиятида – новатор ўқитувчи;
ўқувчи фаолиятида – мустақил фикрловчи, аниқ мақсадга
интилувчан, таълим жараѐнининг фаол субъекти.
15
яратиш, қабул қилиш, амалга ошириш қобилияти ҳамда педагогик
мақсадга жавоб бермайдиган, эскиликлардан халос бўлишидир.
Инновацион таълим муҳити – таълим жараѐнига янгиликларни киритишни
таъминловчи ташкилий, методик, психологик характердаги чоралар
мажмуаси билан мустаҳкамланган аниқ маънавий-руҳий шароитдир.
Инновацион фаолият моҳияти, тузилмасини аниқлашга аксиологик,
рефлексив-фаолиятли,
тизимли-функционал,
ижтимоий-психологик,
индивидуал-ижодий ѐндашувлар, унинг қуйидаги муҳим белгиларини
аниқлаб беради:
- олдиндан мавжуд манбаларни ҳисобга олган ҳолда ва фан-техника
ютуқларини эътиборга олиб педагогик фаолиятни лойиҳалаштириш ва
унинг натижаларини башорат қила олиш;
-таълим жараѐнига «тизимли ѐндашув» тадқиқот усулини қўллашда
қаралаѐтган тизимнинг компонентлари орасидаги боғланишларни
эътиборга олиш ва булар асосида таълим олувчининг ўқув-билиш
фаолиятини ифодаловчи таълим-тарбия жараѐни режасини тузиш;
-таълим мақсадининг аниқ қўйилиши, унинг ташхиси ва башорати
ҳамда таълим олувчининг ўзлаштириш сифатини холис баҳолаш мезони
бўлиши керак;
-таълим тизими тузилиши, таркиби, мазмуни бир бутун яхлит бўлиб,
уларнинг ўзаро боғлиқлиги, бир-бирини босқичма-босқич тўлдириб
бориши таъминланган бўлиши керак;
-педагогик фаолиятнинг оптимал вариантларини таъминлай олиш;
-таълим жараѐнининг техник ва ахборотли таъминоти етарли бўлиши;
-яратилган
янгиликни
таълим
олувчининг
илмий-услубий
салоҳиятини ҳисобга олган ҳолда қўллаш;
-таълим сифатига эътибор берган ҳолда шакллантирувчи ва якуний
назорталарни ташкил этиш;
-таълим самарадорлигини аниқлаш бўйича назорат ва олинган
натижаларни амалиѐтга жорий этиш юзасидан услубий тавсиялар бериш.
Демак, янгиликларни киритиш-янги ғоянинг туғилиши, янгиликнинг
яратилиши, янгиликни киритиш, янгиликни тарқатиш, аниқ соҳада
янгиликнинг хукмронлиги, бошқа янгилик кириб келиши билан боғлиқ
ҳолда бу янгиликни қўлланиш миқѐсининг қисқаришидан иборат
босқичлар асосида амага оширилади.
Ўқитувчиларнинг янгиликларга бўлган муносабатларига қараб
Роджерс уларни қуйидагича таснифлайди:
1)
новаторлар (янгиликка мунтазам қизиқадиган, янгиликка доимо
очиқ ва ҳар қандай тажрибадан янгилик излайдиганлар);
2)
эрта амалга оширувчилар (новаторлар изидан борувчилар, лекин
янгилик кетидан кўр-кўрона бормай, ўз жамоаси фикрини қадрлайдилар);
3)
олдинги кўпчилик (янгиликни амалга оширишда илгарилаб
кетишни ҳам, орқада қолишни ҳам ҳоҳламайдиганлар);
16
4)
кейинги кўпчилик (кўпчилик томонидан янгилик қабул қилиниши
ва янгилик ижобий натижа беришини кутиб турувчилар);
5)
иккиланувчилар (анъанавий қадриятларга содиқ, янгиликни энг
охиргилар қаторида қўлловчи, янгиликнинг кириб келишига тўсиқ
бўлувчилар).
Психолог олимларнинг фикрига кўра, махсус қобилиятлар етарли
бўлмаган ҳолларда ѐки зарурий билим, малака ва кўникмалар талаб
қилинган даражада бўлмаса, уларнинг ўрнини юқори ижобий мотивация
тўлдира олади. Мазкур компенсаторлик механизми акс йўналишда иш
бермайди. Бошқача қилиб айтганда, қобилиятларнинг ҳар қандай юқори
даражаси ҳам паст ўқув мотивациясининг ѐхуд унинг йўклигининг ўрнини
қоплай олмайди. Демак, таълим амалиѐтининг бугунги кун талабларига
мослашиш эҳтиѐжи ўқитувчининг инновацион фаолиятни амалга
оширишга бўлган мотивациясини шаклланишига сабаб бўлади.
Ўқитувчининг шаклланаѐтган инновацион педагогик онги, янгиликни
сезиш орқали ўз онгини ўзгартириш қобилияти, психологик жараѐнлар
(онг, идрок, хотира, тафаккур, тасаввур) асосида янгиликни англаши,
фаолият натижаларини режалаштириши инновацион педагогик фаолиятни
амалга оширишга имкон беради. Демак, ўқитувчининг инновацион
фаолияти мазмунини қуйидагилар:
-
таълим мақсад, мазмун, метод ва воситалари, натижаларидаги
янгиликни сезиш, билиш;
-
инновацион фаолиятни биринчи марта лойиҳада амалга ошириш,
унинг натижасини олдиндан билиш ва завқланиш;
-
янгиликни
амалга
оширишнинг
жараѐний-инструментал
таъминотини яратиш ва янгиликни рўѐбга чиқариш;
-
инновацион фаолият натижаларини таҳлил қилиш ва лойиҳага
тузатишлар киритиш билан бу фаолиятнинг касбий моҳиятга эга бўлиши;
-
инновацион фаолиятнинг шахсий моҳиятга эга бўлиши асосида
шахсий педагогик фаолиятига бўлган ўз қарашларининг ўзгариши ташкил
этади.
Республикамиз таълим-тарбия соҳасини тубдан ислоҳ қилишнинг
назарий асоси бўлган «Кадрлар тайѐрлаш миллий дастури» белгилаб
берган вазифаларни амалга оширишнинг дастлабки босқичларидан бошлаб
узлуксиз таълим тизимининг барча таълим-тарбия муассасаларида
инновацион муҳитнинг объектив шароитлари яратилиб, такомиллашиб
бормоқда. Ҳозирги кунда педагогик фаолият олиб бораѐтган
ўқитувчиларнинг инновацион педагогик фаолиятини, аксарият ҳолда,
педагогик ва ахборот-коммуникация технологияларига асосланган ўқитиш
методлари ва воситаларини модернизациялашга қаратилган янгиликлар
ташкил
этмоқда.
Педагогик
тажриба-синов
ишларида
олинган
маълумотлар математика ўқитувчилари инновацион педагогик фаолиятга
эмоционал тайѐр эканликлари, лекин бу фаолиятни мақсадли амалга
17
ошириш учун етарли даражадаги назарий ва амалий билим, кўникмаларга
эга эмасликларини кўрсатди.
Педагогик фаолият олиб бораѐтган ўқитувчиларнинг инновацион
педагогик фаолиятга бўлган қизиқишлари, эҳтиѐжларини қондириш,
уларда бу фаолиятни амалга ошириш кўникмаларини шакллантириш
масалаларини педагог кадрлар малакасини ошириш ва қайта тайѐрлаш
курслари ѐрдамида ҳал этилмоқда. Инновацион фаолият, кадрларни
инновацион фаолиятга тайѐрлаш муаммоларига оид тадқиқот ишларини
ўрганиш ўқитувчида, жумладан математика ўқитувчисида, инновацион
педагогик фаолиятга тайѐргарликни шакллантириш ва ривожлантиришни
қуйидаги босқичларда амалга ошириш мақсадга мувофиқ деган хулоса
чиқаришга асос бўлди:
1-босқич: умумий ўрта, ўрта махсус, касб-ҳунар таълимида
математика фанларини ўқитишнинг инновацион муҳитини яратиш ва
бўлажак математика ўқитувчисини бу муҳитнинг субъекти сифатидаги
иштироки асосида унда таълим мақсад, мазмун, метод, восита ва
натижаларидаги
янгиликлар
ҳақидаги
дастлабки
тасаввурларни
шакллантириш;
2-босқич: талабаларда педагогика, информатика фанлари бўйича
эгалланган билимларни математика фанларини ўқитишнинг инновацион
муҳити янгиликлари билан қиѐслаш асосида янгиликни сезиш, уни
фарқлаш, баҳолаш, аниқ вазиятларда қўллаш имкониятларини таҳлил
қилишга ўргатиш орқали янгиликка бўлган эҳтиѐж, мотивацияни
шакллантириш;
3-босқич: педагогика, информатика, математика фанлари бўйича
эгалланган билимларга таянувчи интегратив курс ѐрдамида бўлажак
математика ўқитувчисида инновацион педагогик фаолиятга махсус
тайѐргарликни шакллантириш;
4-босқич:
педагогик амалиѐт давомида бўлажак математика
ўқитувчисининг аввалги босқичларда шаклланиб келган назарий ва амалий
билимларига таянган ҳолда инновацион педагогик фаолиятни лойиҳалаш,
ташкил этиш, амалга ошириш, баҳолаш ва унга тузатишлар киритиш билан
боғлиқ бўлган амалий кўникмаларини комплекс синовдан ўтказиш ва
такомиллаштириш;
5-босқич: педагог кадрлар малакасини ошириш ва қайта тайѐрлаш
курсларида математика ўқитувчисининг инновацион педагогик фаолиятга
тайѐргарлигини ривожлантириш, инновацион фаолият малакасини
шакллантириш.
Диссертациянинг
иккинчи
боби
«
Бўлажак
математика
ўқитувчисининг
инновацион
фаолиятга
илмий-назарий
тайѐргарлиги»
деб номланган.
Унда бўлажак математика ўқитувчисининг
узлуксиз таълимдаги математик тайѐргарлиги мазмунининг узвийлик ва
узлуксизлик контекстидаги илмий таҳлили ѐритилган, математика
18
ўқитувчисини инновацион фаолиятга тайѐрлаш мазмуни ва модели,
математика ўқитувчиси илмий-назарий тайѐргарлигининг узлуксиз
таълимдаги инновацион муҳити метод ва воситалари аниқланган.
Бўлажак математика ўқитувчисини инновацион педагогик фаолиятга
тайѐрлаш методик тизимининг асосий компонентларидан бири
ўқитувчининг узлуксиз математик тайѐргарлиги мазмуни масаласидир.
Узлуксиз таълим
«Кадрлар тайѐрлаш миллий дастури»нинг асосий
таркибий қисмларидан биридир. Унга кўра мамлакатимизда узлуксиз
таълим тизимининг фаолият олиб бориши ДТСлари, турли даражадаги
таълим дастурларининг изчиллиги асосида таъминланади. «Энг муҳими,
ўрта поғонада янги ташкил қилинаѐтган ўқув муассасаларининг олдинги
ўқув босқичи - умумтаълим мактаблари ва кейинги поғонада турган олий
ўқув юртлари тизими билан узлуксиз алоқа ва муносабатларини
таъминлаш ва замон талабига жавоб бериш масалаларига алоҳида эътибор
бериш даркор»
3
.
Узлуксиз таълим тизимининг эски тизимдан устунлиги унинг илмий
асосланганлиги ва кадрлар тайѐрлашдаги мавжуд бўлган муаммоларни еча
олишидадир. Бу тизимнинг кўзга кўринадиган ютуқларидан бири -
«узилиш»ларни йўқотишдан иборат. «Узлуксизлик дейилганда, мактаб,
академик лицей ва касб-ҳунар коллежлари ҳамда олий ўқув юртлари
орасидаги таълим мазмунида узилиш бўлмаслиги, яъни кейинги таълим
тури мазмуни олдингисини узлуксиз давом эттириши тушунилади.
Узвийлик дейилганда, икки маънода, яъни, таълим турлари ўртасидаги
ҳамда ўқув фанлари орасидаги узвийлик тушунилади: таълимнинг
навбатдаги тури мазмуни олдингисини фақат давом эттириб қолмай, балки
қисман такрорлаб, мазмун жиҳатдан узвий боғланган ҳолда унинг
навбатдаги турида давом этиши лозим; иккинчидан фанлараро узвийлик
назарда тутилади»
4
.
Бўлажак
математика
ўқитувчисининг
касбий-педагогик
тайѐргарлигининг
муҳим
таркибий
қисми,
унинг
математик
тайѐргарлигидир. Бундай тайѐргарликнинг пойдевори олий таълимгача
бўлган математика таълимида қурилади. Шу нуқтаи назардан, тадқиқот
доирасида бўлажак математика ўқитувчисининг педагогика олий таълим
муассасасидаги математик тайѐргарлиги стандарт талаблари умумий ўрта,
ўрта махсус, касб-ҳунар таълими математикаси талаблари, мазмунининг
узвийлик ва узлуксизлик контекстидаги таҳлили асосида ишлаб чиқилди.
Тадқиқот доирасида умумий ўрта таълим мактабларининг 1991, 1999
ва 2005 йилда тасдиқланган давлат таълим стандартлари ҳамда 1998 йил
3
Баркамол авлод орзуси. – Т.: Шарқ, 1999. – Б.17- 18.
4
Тайлақов Н.И. Узлуксиз таълим учун информатикадан ўқув адабиѐтлари янги
авлодини яратишнинг илмий-педагогик асослари. - Т.: «Ўзбекистон миллий
энциклопедияси», 2005. – Б.57.
19
Ш.А.Хошимов раҳбарлигида физика-математика, иқтисод ва химия-
биология йўналишидаги академик лицейлар учун ишлаб чиқилган
«Математика фанидан ўқув дастури», 1999 йил ЎзР ФА академиги,
физика-математика фанлари доктори Ш.А.Аюпов раҳбарлигида аниқ
фанлар, иқтисодиѐт, табиий фанлар йўналишидаги академик лицейлар
учун «Алгебра ва математик анализ асослари» курси бўйича ишлаб
чиқилган ўқув дастури математика таълими мақсад ва мазмуни, амалдаги
ўқув адабиѐтлари асосида қиѐсий таҳлил қилинди.
Педагогика олий таълим муассасаси битирувчиларини вариатив
таълим амалиѐтидаги математикани ўқитиш жараѐнига илмий-назарий
тайѐрлаш, уларда зарурий математик тайѐргарликни шакллантириш
мақсадида «Математика қўшимча информатика», «Математика қўшимча
физика», «Математика ва информатика», «Математика», «Математика
ўқитиш методикаси» таълим йўналишлари ва «Математика», «Математика
ўқитиш методикаси» мутахассисликлари давлат таълим стандартлари;
«Алгебра ва сонлар назарияси», «Математик мантиқ», «Сонли
системалар»,
«Математиканинг
илмий
асослари»,
«Алгебраик
структуралар» ўқув фанларининг намунавий дастурлари, «Чизиқли
алгебралар», «Кўп ўзгарувчили кўпҳадлар», «Қизиқарли математика»,
«Олимпиада масалалари» ўқув фанларининг дастурлари, ишчи дастурлари
ишлаб чиқилди, синовдан ўтказилди, такомиллаштирилди, педагогика
олий таълим муассасалари таълим амалиѐтига жорий этилди.
Бўлажак математика ўқитувчисини инновацион фаолиятга тайѐрлаш
келажакка мўлжалланган эмас, балки ҳозирги кунда талабанинг педагогика
олий таълим муассасасидаги ўқув фаолияти давомида шакллантирилади.
Ўқитувчининг инновацион фаолиятга тайѐрлиги мотивлар асосида касбий
фаолиятни онгли, танқидий таҳлил қилиш, педагогик фаолиятдаги
зиддиятлар ва муаммоларни кўра олиш, касбий янгиликлар ва инновацион
муҳитга очиқлик, ижодкорлик орқали норматив қолиплардан чиқиш,
касбий фаолиятда режаларни рўѐбга чиқариш, ўзини намоѐн қилишга
интилиш, инновацион фаолият мазмунининг шахсий-касбий моҳиятга эга
бўлишида намоѐн бўлади. Демак
, «
математика ўқитувчисининг
инновацион фаолиятга тайѐрлиги-мустақил, мақсадли, босқичма-босқич,
эҳтиѐж ва мотивация асосида, инновацион муҳитнинг кўрсатадиган
таъсири натижасида шахсий педагогик қарашларини ўзгартиришга бўлган
заруратга боғлиқ ҳолда турли йўллар билан инновацион фаолиятни амалга
оширишга қаратилган шахсий педагогик фаолиятни амалга ошириш ва
унга ўзгартиришлар киритиш имкониятидир».
Бўлажак математика ўқитувчисининг ўқув-билиш фаолиятини ташкил
этиш ва бошқаришда инновацион таълимдан фойдаланиш орқали
ўқитувчининг ўргатувчи фаолиятидан талабанинг идрок этиш фаолиятига
урғу берилади. Бу билан талабанинг ўз-ўзини касбий англашида фаоллик
тамойили таъминланади. Бундай таълим фақатгина янги билим, мақсад ва
20
қадриятларни узатибгина қолмай, балки бўлажак ўқитувчининг педагогик
фаолиятга бўлган қобилиятларини, касбий ва ижтимоий вазифаларни
амалга оширишга бўлган имкониятларини очади ва ривожлантиради,
мутахассис сифатида шахсий ривожланишига замин яратади.
Бугунги кунда умумтаълим мактаблари, академик лицей, касб-ҳунар
коллежари таълим тизимига кенг кириб келаѐтган инновациялар учун
асосий тажриба майдонларига айланаѐтанлигини эътиборга олсак, бўлажак
математика ўқитувчиларини бу таълим муассасаларидаги инновацион
фаолятга умумий маълумотлар билангина тайѐрлаб бўлмайди. Бунинг учун
махсус курс зарур бўлиб, у умумий ва хусусий педагогик, методик фанлар
билан математика фанларининг интеграциясидан иборат бўлиши ва айнан
математика ўқитувчисини айнан инновацион педагогик фаолиятга
тайѐргарлигини шакллантиришга йўналтирилган бўлиши лозим.
Математика фанларини ўқитиш жараѐни ўзининг структуравий
тузилиши жиҳатидан жуда мураккаб бўлиб, бунда таълим олувчи билан
таълим берувчи орасидаги мулоқот, ўқитувчининг ўқитиш, ўргатиш,
бошқариш методларини тўғри танланганлиги муҳим аҳамиятга эга. Ҳар
бир мавзу учун ишланган машғулот лойиҳасининг пухталиги, технологик
жараѐн босқичлари ўзида дидактик тамойилларни юқори савияда
мужассамлаштира олиши, методик жиҳатдан уни таъминланганлик
даражаси, мавзу умумий мақсадини тўғри дифференциаллашган
мақсадларга илмий асосланган ҳолда тақсимланиши, технологик
жараѐннинг ҳар бир босқичида, унинг акс этиши лойиҳалаштирилган
жараѐнни муваффақиятли чиқиши учун асос бўлиб хизмат қилади.
Ўқитувчини инновацион педагогик фаолиятга тайѐрлашнинг турли
шакл, метод, воситалари мавжуд бўлиб, биз бўлажак математика
ўқитувчисини инновацион педагогик фаолиятга ҳам психологик, ҳам
математик-методик тайѐрлаш воситалари сифатида: инновацион фаолият
мотивациясини шакллантиришга хизмат қилувчи математика фанларини
ўқитишнинг инновацион таълим муҳити, талабаларнинг педагогика,
педагогик технологиялар, ахборот технологиялари ҳамда математика
фанлари бўйича эгаллаган билимларига таяниб, инновацион фаолиятнинг
назарий ва амалий асосларини ўргатувчи махсус интегратив курс,
инновацион педагогик фаолият илк тажрибаларини берувчи педагогик
амалиѐтни танлаб олдик. Ҳамда бўлажак математика ўқитувчисини
тайѐрлаш жараѐни инновацион фаолиятга тайѐргарлик характерини
аниқловчи қуйидаги шартларни қаноатлантирса битирувчиларни бундай
фаолиятга тайѐрлаш самарадорлигига маълум маънода ижобий таъсир
кўрсатишини аниқладик:
- узлуксиз таълим тизимидаги математик тайѐргарлик мазмунининг
узвийлиги ва узлуксизлигини таъминлаш;
- педагогика олий таълим муассасасидаги таълим ва тарбия жараѐнини
математика ўқитувчисини инновацион фаолиятга тайѐрлашнинг маълум
21
бир моделига йўналтириш;
- талабада ижодий фаолликда намоѐн бўлувчи инновацион фаолият
мотивациясини шакллантириш;
-
методологик, методик, психологик, педагогик, математик
тайѐргарликларнинг ўзаро алоқадорлигини таъминлаш;
- педагогика олий таълим муассасасида талабани реал касбий
инновацион фаолиятга яқинлаштирувчи ўқув жараѐннинг фаол
иштирокчисига айлантириб, таълимнинг изланувчанлик характерини
таъминлашга қаратилган тадқиқий таълимдан фойдаланиш;
- педагогик амалиѐтни талабаларда тадқиқотчилик, ижодкорликка
асосланган илк педагогик тажрибаларни эгаллашга йўналтириш;
- инновацион фаолиятга тайѐргарликни босқичма-босқич ташхислаш;
- талабалар томонидан инновацион фаолиятни ўзлаштириш ва ўз
педагогик фаолиятига сингдириш жараѐнининг ўзгаришини маълум
меъзонлар асосида баҳолаш, таҳлил қилиш.
Давлат ва жамиятнинг педагог кадрлар тайѐргарлигига қўйган
талаблари, таълим муассасаларидаги инновацион таълим муҳити
эҳтиѐжлари, педагогика олий таълим муассасаларида математика
ўқитувчисини касбий-педагогик тайѐрлаш стандарт талаблари ва юқорида
қайд этилган фикрлар асосида бўлажак математика ўқитувчисини
инновацион педагогик фаолиятга тайѐрлаш методик тизимининг 1-расмда
келтирилган моделини ишлаб чиқдик.
Диссертациянинг
учинчи
бобида
«
Бўлажак
математика
ўқитувчисини инновацион фаолиятга тайѐрлаш технологиялари»
мавзуси ѐритилган. Мутахассислик фанлари ва «Математикани
ўқитишнинг замонавий технологиялари» интегратив курсини инновацион
таълим муҳитида ўқитиш технологиялари, бўлажак математика
ўқитувчисида
инновацион
педагогик
фаолият
кўникмаларини
шакллантириш методикаси ѐритилган.
Бўлажак математика ўқитувчисининг ўқув-билиш фаолиятини ташкил
этишда инновацион таълимдан фойдаланиш орқали ўқитувчининг
ўргатувчи фаолиятидан талабанинг идрок этиш фаолиятига урғу берилиб,
талабанинг ўз-ўзини касбий англашида фаоллик тамойили таъминланади.
Бундай таълим фақатгина янги билим, мақсад ва қадриятларни узатибгина
қолмай, балки бўлажак ўқитувчининг педагогик фаолиятга бўлган
қобилиятларини, касбий ва ижтимоий вазифаларни амалга оширишга
бўлган имкониятларини очади ва ривожлантиради, мутахассис сифатида
шахсий ривожланишига асос яратади.
Умумий ўрта таълим математикаси мазмунининг 70 % и, касб-ҳунар
коллежлари, академик лицейлар математикаси мазмунининг 55 % идан
ортиғини алгебранинг асосий тушунчалари, қонун-қоидалари ташкил
этиши, «Алгебра ва сонлар назарияси»нинг педагогика олий таълим
муассасаси «Математика ва информатика» йўналиши ўқув режасига кўра
22
1-расм. Бўлажак математика ўқитувчисини инновацион фаолиятга
тайѐрлаш модели.
Бўлажак математика ўқитувчисини инновацион фаолиятга
тайѐрлаш модели
Ҳуқуқий асослар
Ўзбекистон Республикаси
Конституцияси
«Таълим тўғрисида»ги
Қонун
Кадрлар тайѐрлаш
миллий дастури
Узлуксиз математика
таълимининг инновацион муҳити
ва унинг эҳтиёжлари
Умумий ўрта таълим
Ўрта махсус, касб-
ҳунар таълими
Олий таълим
Бўлажак математика
ўқитувчисининг тайёргарлигига
қўйилган давлат талаблари
ДТС
Ўқув режа
Ўқув фанлари
дастурлари
Бўлажак математика ўқитувчисининг касбий-педагогик тайёргарлиги
Илмий-назарий
Психологик-педагогик
Илмий-методик
Маънавий-аҳлоқий
Бўлажак математика ўқитувчисини инновацион фаолиятга тайёрлаш воситалари
Инновацион таълим муҳити
Махсус интегратив курс
Педагогик амалиѐт
Инновацион фаолиятга тайёр математика ўқитувчиси
Психологик тайѐргарлик
(мотивация, креативлик, рефлексия)
Назарий, методик тайѐргарлик
(махсус билим, кўникмалар)
Инновацион фаолият натижалари
Мазмунда
янгилик
Ўқитиш методида
янгилик
Ўқитиш воситасида
янгилик
Мақсадда
янгилик
Натижада
янгилик
23
5 семестр давомида ўқитилиши бўлажак математика ўқитувчиси
математик тайѐргарлигини шакллантиришнинг инновацион таълим
муҳитини лойиҳалашда, бу фанни ўқитиш жараѐнини танлашга асос бўлди.
«Алгебра ва сонлар назарияси» фанини ўқитишда инновацион
таълимни қўллашдан кўзланган асосий мақсад, унинг мисолида касбий
фанлар бўйича ўзлаштириладиган билимлар функцияси ва уларни
ўзлаштириш усулларини ўзгартиришдир. Тадқиқот ишимизда математика
таълимининг инновацион муҳитини таълим мақсад, мазмун, ўқитиш
метод, восита ва натижаларига янгиликларни киритиш асосида ташкил
этишга алоҳида урғу берилганлиги боис «Алгебра ва сонлар назарияси»ни
ўқитишнинг инновацион муҳити айнан шундай янгиликлар асосида
ташкил этилди. «Алгебра ва сонлар назарияси» бўйича таълим жараѐни
модул технологияси асосида лойиҳалаштирилди (2-расм).
2-расм. «Алгебра ва сонлар назарияси» ўқув фанининг модул тизими.
Ҳар бир модул учун қуйидагилар аниқланди:
1)
мақсад;
2)
кутилаѐтган натижа;
3)
модул мазмуни;
4)
ўқув жараѐнини ташкил этиш метод, воситалари;
5)
модул давомийлиги;
6)
ўқув вақтининг мавзулар бўйича тақсимоти;
7)
модулга кириш ва ундан чиқиш назорати учун топшириқлар;
8)
баҳолаш турлари ва методлари;
9)
баҳолаш мезони;
10) таълим воситалари;
11) талабалар учун тавсия этиладиган адабиѐтлар.
Лойиҳани амалга ошириш мақсадида фаннинг намунавий дастури,
ишчи дастури, дарслик ва ўқув қўлланмалар, талабалар мустақил иши,
маъруза ва амалий машғулотларни педагогик, ахборот технологиялари
асосида ташкил этиш учун методик қўлланма, электрон ишланмалардан
24
иборат ўқув-методик мажмуа модул технологияси талаблари бўйича
яратилди. Лойиҳани амалга ошириш асосида қуйидаги натижаларга
эришдик:
1)
талабалар адабиѐтлар билан ишлаш, таклиф этилган дастур асосида
назарий билим олиш, назарий билимларни амалий кўникмаларга
айлантириш, таҳлил қилиш, умумлаштириш асосида тегишли хулосалар
чиқариш, мустақил фикрга эга бўлиш ва уни ҳимоя қилиш, оғзаки ва ѐзма
математик мантиқий нутқни ўстириш, қўйилган муаммога ижодий
ѐндашиш, ўз-ўзини ва ўзгалар билимини назорат қилиш ва баҳолаш,
олинган билим, кўникма ва малакаларни келгуси касбий фаолият билан
боғлашга ўргатилди;
2)
талабаларнинг математика таълими инновацион муҳитининг фаол
субъекти сифатидаги иштироки таъминланди;
3)
талабаларга ўқув машғулоти тури, мақсад ва вазифалари, таълим
олувчилар билим, кўникма ва малакалари даражасидан келиб чиққан ҳолда
ўқув материали мазмунини танлаш, уни такомиллаштириш йўллари очиб
берилди;
4)
талабаларга педагогик ва ахборот технологияларини математика
фанларини ўқитиш жараѐнида қўллаш намуналари намойиш этилди;
5)
талабаларга педагогик ва ахборот технологиялари асосида
математика таълимининг инновацион жараѐнини ташкил этиш
имкониятлари очиб берилди;
6)
талабаларда
инновацион
педагогик
фаолият
мотивацияси
шакллантирилди.
Талабаларни инновацион педагогик фаолиятга махсус тайѐрлаш учун
ўқув режасига интегратив курс киритилди. Интегратив курс деганда,
қўйилган аниқ мақсад асосида бир нечта мутахассислик фанлари бўйича
умумий билимларни чуқурлаштириш ва кенгайтириш, уларни тартиблаш
ва умумлаштириш, бу фанлар учун умумий кўникмаларни шакллантириш
ҳамда таълим ва тарбия жараѐнининг бошқа муаммоларини ҳал этишга
қаратилган ўқув курсларини тушунамиз. Бундай махсус курс сифатида
«Математикани ўқитишнинг замонавий технологиялари» интегратив курси
дастури ишлаб чиқилди ва тажриба-синовдан ўтказилди.
Бу курс мазмуни математика ўқитувчиси инновацион педагогик
фаолиятининг назарий-методик асослари, математика ўқитувчисининг
педагогик технологияларга асосланган инновацион педагогик фаолияти,
математика ўқитувчисининг ахборот-коммуникация технологиялари
асосидаги инновацион педагогик фаолияти модулларидан ташкил топган.
Мазкур ўқув курсининг асосий вазифалари этиб қуйидагилар:
-талабаларнинг
педагогика,
психология,
информатика
ҳамда
математика
фанларидан
олган
билимларини
системалаштириш,
умумлаштириш ва шу асосда уларни чуқурлаштириш;
-кўп босқичли таълим тизимида математика ўқитиш
25
технологияларининг ўрнини асослаш ва зарур тавсиялар бериш;
-математика ўқитиш технологияларини мунтазам равишда янгилаб
бориш зарурятини асослаш ва табақалаштирилган ѐндашув асосида
педагогик технологияларни қўллаш мезонлари, йўллари ва методлари
билан қуроллнтириш;
-талабаларда истиқболли ўқитиш воситаларидан фойдаланиш ва
уларга таянган ҳолда математика ўқитиш технологияларини лойиҳалаш,
амалиѐтга жорий эта олиш билим, кўникма ва малакаларини таркиб
топтириш;
-талабаларни ўз педагогик фаолиятларини тахлил қила олишга,
баҳолашга ўргатиш. Тахлилий – танқидий, ижодий ва мустақил фикр
юритиш кўникмаларини ривожлантириш орқали бўлажак математика
ўқитувчиларини инновацион фаолиятга тайѐрлашдан иборат, деб
белгиланди.
Бакалавр талабалар мазкур фанни ўзлаштириш давомида қуйидаги
билимларга
эга бўлдилар:
-математика ўқитувчисининг инновацион педагогик фаолияти асосий
тушунчалари, таркиби, мезонларини билиши;
-математик таълим соҳасида қўлланиладиган технологияларининг
назарий асосларини, ўзига хос хусусиятларини, даражаларини билиш ва
таснифлаш;
-ўқувчиларнинг билиш фаолиятларини ташкил этиш ва бошқариш
йўлларини, ўқувчиларга табақалаштирилган, индивидуал ѐндашишни;
-математика ўқитишда модулли, муаммоли таълим, дидактик -
ўйинли, хамкорликда ўқитиш ҳамда анъанавий таълим технологияларини,
лойиҳали технологияларни, математика ўқитишда янги ахборот
технологиялари
воситаларидан,
мультимедия
технологияларидан
фойдаланишни;
-ўқувчиларни кичик гурухларда ўқитишни, уларнинг ижодий
изланишларини ташкил этишни, ўқувчиларда мустақил фикрлаш ва
ишлашни таркиб топтириш методларини эгаллаш.
Маъруза, амалий ва лаборатория машғулотлари давомида талабаларда
қуйидаги кўникмаларни шакллантириш назарда тутилди:
-илмий,
илмий–методик журналларда чоп этилган ва ўқув
адабиѐтларида мавжуд бўлган, Интернет орқали берилган ўқитиш
жараѐнида фойдаланиш мумкин бўлган таълим технологиялари ҳақидаги
мақолаларни ва ахборотларни мустақил ўрганиб, тахлил қила олиш ва
улардан ўз амалий фаолиятларида фойдаланиш;
-математика
дарсининг
ўқув
мақсадлари
ва
вазифаларини
лойиҳалаштира олиш;
- Microsoft Word, Microsoft Excel, Microsoft PowerPoint дастурлари
асосида услубий ишланмаларни тайѐрлаш;
-ўқувчиларнинг мустақил таълим олиш фаолиятларини ташкил этиш;
26
-инновацион педагогик тажрибаларни ўзлаштириш, амалга ошириш,
баҳолаш ва такомиллаштириш.
Педагогик амалиѐт бўлажак математика ўқитувчиси умумпедагогик
тайѐргарлигининг муҳим қисми бўлиб, у талабаларнинг назарий таълими
билан таълим муассасаларидаги мустақил педагогик фаолияти орасида
боғловчи бўғин вазифасини бажаради. Субъект ўз мустақил ижодий
фаолияти жараѐни ҳаракатларида нафақат ўзлигини намоѐн қилади, балки
шаклланади. Бу нуқтаи назардан педагогик амалиѐт ўзагини шахснинг
ижодий ўз-ўзини намоѐн қилиш тамойили ташкил этди.
Тадқиқотимизда педагогик амалиѐтга тизимли, фаолиятли ва шахсий
ѐндашувлар асосида бир-бири билан ўзаро боғлиқ бўлган - бўлажак
математика ўқитувчисини инновацион фаолиятга тайѐргарлигини
шакллантиришга қаратилган тайѐргарлик воситаси; талабаларнинг амалий
фаолиятининг бир тури; педагогика олий таълим муассасасида талабалар
ўқув-билиш фаолиятини ташкил этиш шаклларидан бири сифатида
қарадик. Бунда унинг қуйидаги вазифалари белгилаб олинди:
– педагогик амалиѐт педагогика олий таълим муассасаси таълим
тизимининг бўлажак математика ўқитувчисини инновацион касбий
тайѐргарлигини ташкил этувчи таркибий қисмларидан бири бўлиб,
талабага таълим-тарбия беришнинг барча томонлари ва босқичларини
инновацион касбий-педагогик тайѐргарликка йўналтиради;
– инновацион тафаккур ва фаолиятга эга бўлажак математика
ўқитувчисини ривожлантиришга қаратилган энг маъқул шароитни
яратувчи касбий-таълимий инновацион муҳитни шакллантиради;
– педагогик амалиѐтга тайѐргарлик ва уни ўтказишнинг узлуксизлиги
бўлажак математика ўқитувчисининг ўқув-билиш фаолиятининг барча
босқичларини назарда тутади ва инновацион педагогик фаолиятнинг
назарий асослари, зарурий касбий кўникма ва малакалар ҳамда шахсий
сифатларни талабалар томонидан ижодий ўзлаштирилишини таъминлайди;
– педагогика олий таълим муассасасида аудитория ва ундан
ташқаридаги талабалар фаолиятини ташкил этишнинг барча шаклларидаги
педагогик жараѐнни инновацион фаолиятга йўналтиради;
– талабаларнинг педагогик, психологик, методик ва махсус фанлардан
илмий-тадқиқот ишларини инновацион таълим-тарбия муаммоларига
қаратади;
– қўлланилаѐтган инновациялар самарадорлиги ва инновацион
педагогик фаолиятга тайѐргарликни шакллантиришда тайѐргарлик
сифатини аниқлаш учун педагогик амалиѐтнинг барча босқичларида
ташҳис ишлари олиб борилади;
– педагогик амалиѐтнинг ўқув-методик (педагогик амалиѐт дастури,
амалиѐтчи талаба кундалиги, методик кўрсатмалар, якуний назорат –
ҳисобот талаблари) таъминоти яратилади.
Амалий тажриба ишлари талабани инновацион педагогик
27
фаолиятга тайѐрлашда шахсга йўналтирилган таълим технологиясини
қўллаш
самарасини
тасдиқлади.
Тажрибамизда
талабалар
ижодкорлигини ривожлантиришнинг ташкилий-фаолиятли ўйинлар,
ҳамкорликдаги жамоа инновацион лойиҳалари, тажриба майдонида
лойиҳалар тақдимоти, муаллифлик лойиҳаларини танқидий таҳлилига
бағишланган
баҳс-мунозара
каби
инновацион
методларидан
фойдаланилди ва улар педагогик муаммоларни ечишнинг инновацион
йўлларини эгаллаш, талабаларда рефлекцияни ривожлантиришга
йўналтирилди.
Талабаларнинг педагогик амалиѐти узлуксизлик хусусиятига эга
бўлиб, мослаштирувчи, ўргатувчи, ривожлантирувчи, тарбияловчи,
ташхисловчи каби функцияларни бажаради. Педагогик амалиѐт вақтидаги
талаба амалий фаолиятининг ўзига хос томони – унда математика
ўқитувчиси касбий фаолияти билан ўхшашлик талаба ўқув фаолиятига
нисбатан кўпроқ ўрнатилганлигидадир. Педагогик амалиѐт мустақил
педагогик фаолият шароитида ўтказилади. Талабанинг амалиѐт давридаги
педагогик фаолияти ўқитувчи-инноватор фаолияти сингари таълим
жараѐни муносабат ва функцияларининг турли-туманлиги асосида ташкил
этилади.
Педагогика олий таълим муассасасида узлуксиз педагогик амалиѐтни
ташкил этишнинг бошланғич (II курс), асосий (III курс), якунловчи (IV
курс) босқичларида бўлажак математика ўқитувчисини инновацион
педагогик
фаолиятга
тайѐргарлигининг
ташхислаш,
лойиҳалаш,
ташкилотчилик, коммуникатив, аналитик кўникмалари шакллантирилди.
Диссертациянинг
тўртинчи
боби
«Бўлажак
математика
ўқитувчисининг инновацион фаолиятга тайѐрлигини аниқлаш
бўйича тажриба-синов ишлари»
деб номланган.
Унда педагогик
тажриба-синов дастури ва методикаси, педагогик тажриба-синов
натижаларининг миқдор ва сифат таҳлили баѐн этилган
.
Тажриба-синов ишлари тадқиқот мақсади, вазифалари ва илмий
фаразидан келиб чиққан ҳолда бўлажак математика ўқитувчисида
инновацион
педагогик
фаолиятга
тайѐргарликни
шакллантириш
воситаларининг самарадорлигини аниқлаш тажриба-синов ишлари дастури
ишлаб чиқилди:
1.
Тажриба-синов ишларининг меъѐрий-ҳуқуқий асослари, олий
таълим муассасаси режалари, ўқув-билиш жараѐни субъектлари
мақсадларига мослиги.
2.
Талабаларда инновацион фаолият мотивациясининг мавжудлиги;
бу фаолиятга назарий ва амалий тайѐргарликни шаклланганлик ҳолати;
инновацион фаолият олиб бориш қобилиятини аниқлаш метод ва
мезонларини ишлаб чиқиш.
3.
Бўлажак математика ўқитувчисини инновацион фаолиятга
тайѐрлаш воситаларини аниқлаш, ўқув-методик таъминотини яратиш.
28
4.
Тажриба-синов ишлари натижаларини мўлжаллаш.
5.
Тажриба-синов ишлари майдонини аниқлаш.
6. Тажриба-синов ишларини тайѐрлаш ва ўтказиш босқичларини
аниқлаш.
7. Олинган натижаларни умумлаштириш, математик-статистик таҳлил
асосида баҳолаш, тажриба-синов ишлари моҳиятини очиб бериш.
1996-2011 йилларда олиб борилган тажриба-синов ишларида ТДПУ,
НамДУ, НДПИ профессор ўқитувчилари, «Математика ва информатика»
таълим йўналиши талабалари, ТДПУ «Математика ва уни ўқитиш
методикаси» кафедраси билан шартномалар асосида ҳамкорлик ишлари
олиб бораѐтган Тошкент шаҳридаги академик лицей ва касб-ҳунар
коллежлари ўқитувчилари ҳамда шу университет қошидаги педагог
кадрлар малакасини ошириш ва қайта тайѐрлаш Маркази тингловчилари
(жами 588 нафар) иштирок этдилар.
Аниқловчи тажриба-синов ишлари давомида педагогика олий таълим
муассасасини битириб, турли таълим муассасаларида педагогик фаолият
олиб бораѐтган математика ўқитувчилари, математика ва информатика
йўналиши талабаларининг предметли ва касбий-методик тайѐргарликлари,
бу тайѐргарликнинг вариатив, ўзгарувчан, мунтазам ривожланишдаги
таълим амалиѐти талабларига қанчалик жавоб бериши, мавжуд
камчиликлар ва уларнинг сабаблари, ўқитувчи инновацион педагогик
фаолиятига таъсир этувчи омиллар, математика ўқитувчиси педагогик
фаолиятида инновациялар ўрни турли назорат ишлари натижалари, анкета
сўровномалари асосида ўрганилди. Уларга кўра, бўлажак математика
ўқитувчиси инновацион педагогик фаолиятга эмоционал тайѐр, лекин бу
фаолиятни амалга ошириш кўникмаларига етарли даражада эга эмас.
Шакллантирувчи тажриба-синов ишлари давомида инновацион
педагогик фаолиятга тайѐргарликни ҳисобга олган ҳолда бўлажак
математика ўқитувчисини умумпедагогик тайѐргарлиги таркибининг
аниқланган мазмуни таҳлили бўлажак ўқитувчида инновацион фаолият
кўникмаларини шакллантиришни қуйидаги босқичларга ажратиш
имкониятини берди:
– бошланғич босқич (I-III курслар) – «Алгебра ва сонлар назарияси»
фанини ўқитишнинг инновацион муҳити мисолида мутахассислик
фанларини ўқитиш жараѐни талабаларда инновацион фаолиятга қизиқиш
уйғотишга
йўналтирилди,
улар
инновацион
муҳит
субъектига
айлантирилди, бўлажак математика ўқитувчисида инновацион педагогик
фаолият мотивацияси шакллантирилди.
– асосий босқич (II-IV курслар) – умумпедагогик кўникма ва
малакалар асосини ташкил этувчи педагогика соҳасидаги функционал
билимлар эгалланди («Педагогика», «Информатика ва ахборот
технологиялари», «Педагогик технологиялар», «Математика ўқитиш
методикаси» курсларини ўрганиш жараѐнида) ва «Математикани
29
ўқитишнинг замонавий технологиялари» интегратив курси асосида:
1)
ҳар бир талабада ўқитувчига хос бўлган ижодий индивидуаллик
ривожлантирилди,
ижодий
педагогик
масалаларни
аниқлаш,
шакллантириш, таҳлил қилиш ва ҳал этиш қобилияти шакллантирилди
ҳамда ижодий изланиш технологиясини: ўзлаштирилган билим ва
кўникмаларни янги вазиятга кўчириш, муаммони таниш бўлган вазиятда
кўра олиш, объектнинг янги функцияларини англаш ва таркибини
аниқлаш, муқобил ечимларни ѐки ечиш усулларини кўриш, аввалдан
мавжуд фаолият шаклларини пайдо бўлган муаммодан келиб чиққан ҳолда
янгисига мослаштириш, танқидий тафаккур ривожлантирилди;
2) педагогик тадқиқот, илмий билиш методологияси асосларини
эгаллаш орқали инновацион фаолиятга кириш. Талабалар инновацион
педагогика асосий тушунчаларини ўрганиб, турли инновацион таълим
муассасаларидаги инновацион муҳитни таҳлил қилдилар;
3) инновацион фаолият технологиясини ўзлаштириш. Талабалар
муаллифлик дастурларини тузиш методикаси, тажриба-синов ишлари
босқичлари билан танишдилар, муаллифлик дастурларини тузишда
иштирок этдилар, янгиликнинг келгуси ривожи, уни татбиқ этишдаги
тўсиқларни таҳлил қилдилар ва уларни бартараф этиш йўлларини тадқиқ
қилдилар;
– якунловчи босқич (IV курс) – «Математикани ўқитишнинг
замонавий технологиялари» интегратив курси бўйича амалий ва
лаборатория машғулотлари, педагогик амалиѐт жараѐнида педагогик
жараѐнга янгилик киритиш, коррекцияни амалга ошириш, тажриба
натижаларини кузатиш, ўз касбий фаолиятини таҳлил қилиш бўйича
тажриба майдонларидаги амалий иш. Педагогик янгиликларни сезиш,
идрок этиш ва татбиқ этишни қўллаб, инновацион педагогика асослари
бўйича билимлар билан боғлиқ ҳолда умумпедагогик кўникмалар
тизимини амалий эгалладилар, ўқув машғулотлари ва педагогик амалиѐт
жараѐнида
инновацион
фаолиятнинг
барча
компонентларини
ўзлаштирдилар, билим, кўникма ва малакаларини умумлаштириб
тартибладилар, мустаҳкамлаб чуқурлаштирдилар.
Бўлажак математика ўқитувчисида пухта предмет тайѐргарликни
шакллантириш, айнан математика таълими жараѐнида талабаларнинг
инновацион ўқув-билиш фаолиятини ташкил этиш орқали, уларни
педагогик инновациялар билан таништириш, таълим жараѐнига
янгиликларни киритишга қизиқиш уйғотиш мақсадида «Алгебра ва сонлар
назарияси»ни модул технологиясига асосланган инновацион таълим
муҳити лойиҳасини амалга ошириш учун қуйидагилардан ташкил топган
ўқув-методик мажмуа яратилди:
1)
намунавий ўқув дастур (2003, 2006, 2008, 2011 йиллар);
2)
ишчи ўқув дастур;
3)
тақвим режалар (I-V семестрлар учун);
30
4)
маърузалар матни (I-V қисмлар);
5)
мустақил ишлар тўплами (I-V семестрлар учун);
6)
тест топшириқлари тўплами;
7)
«Алгебра ва сонлар назарияси»ни ўқитиш технлогиялари.
8)
«Алгебра ва сонлар назариясидан модул технологияси асосида
тайѐрланган мисол ва машқлар тўплами» номли ўқув қўлланма;
9)
2002-2010 йиллар давомида ўқув адабиѐтлари, маъруза ва амалий
машғулотлар учун методик ишланмалар тажриба-синовдан ўтказилди ва
такомиллаштириб борилди.
ТДПУ нинг «Математика ва информатика» йўналишига 2004-2005
ўқув йилида ўқишга кирган талабаларнинг 1-5 семестрлар давомида
«Алгебра ва сонлар назарияси», 7-семестрда «Сонли системалар» бўйича
ўзлаштириш кўрсаткичлари бўйича олинган натижалар (2-жадвал, 2-расм)
«Алгебра ва сонлар назарияси» фанининг модул технологиясига
асосланган инновацион таълим муҳити талабаларнинг бу фан бўйича
билимлари даражасини 20 % га ортганлигини кўрсатди.
2-жадвал.
2004-2008 йиллардаги тажриба-синов натижалари.
№ Семестрлар
Ўртача ўзлаштириш кўрсаткичлари
Ўзгариш
коэффициенти
Тажриба
Назорат
1
I (боши)
3,22
3,28
0,9817
2
V (охири)
3,96
3,54
1,1186
3
VII(охири-2)
3,92
3,26
1,2025
Умумий
3,70
3,36
1,1012
3,22 3,28
3,96
3,54
3,92
3,26
3,7
3,36
0
1
2
3
4
Боши
Охири
Охири2
Умумий
Ўзлаштириш кўрсаткичларининг тажриба босқичлари
бўйича ўзгариши
тажриба
назорат
2-расм. 2-жадвал диаграммаси.
Бўлажак математика ўқитувчисида инновацион педагогик фаолиятга
31
тайѐрликни шакллантиришга қаратилган «Математикани ўқитишнинг
замонавий технологиялари» интегратив курси ҳамда бу тайѐрликнинг
амалий
кўникмаларини
шакллантиришда
педагогик
амалиѐт
самарадорлигини аниқлаш учун талабалар эгаллашлари лозим бўлган
назарий билимлар ва амалий кўникмалар аниқланди. Талабаларнинг
билим, кўникма ва малакалари даражаси кўп босқичли рейтинг назорати
асосида йиғилган ўзлаштириш баллари бўйича қуйидаги даражаларга
ажратилди:
0-54,9 балллар «паст (нусҳалаш)» даража;
55-70,9 баллар «ўрта (мослаштириш)» даража;
71-84,9 баллар «яхши (эвристик)» даража;
85-100 баллар «юқори (креатив)» даража.
Талабаларнинг «Алгебра ва сонлар назарияси», «Сонли системалар»,
«Математикани ўқитишнинг замонавий технологиялари» бўйича назарий
билимлари даражасини аниқлаш мезонлари қуйидагича белгиланди:
-билимлар ҳажми-тўлиқлиги, чуқурлиги, мустаҳкамлиги;
-билимларнинг англанганлиги-фикрлар мустақиллиги, хулосаларнинг
асосланганлиги, муаммоларни аниқлай олиш;
-фанга бўлган қизиқиш-қўшимча адабиѐтларни ўқиш, курс ишлари,
битирув малакавий ишлари бўйича илмий-тадқиқот ишлари олиб бориш;
-у ѐки бу кўникмани қўллашда бажариладиган ҳаракатлар сони;
-ҳаракатлар кетма-кетлиги;
-ҳар бир ҳаракатнинг бажарилиш сифати;
-ҳаракатлар, вазифаларни бажаришга сарфланган вақт.
Талаба
томонидан
бажарилган
ҳаракатлар
сони
педагогик
кўникманинг тўлиқлиги ва барқарорлигини, уларнинг кетма-кетлиги ва
сифати педагогик кўникманинг англанганлигини акс эттиради, яъни
кўникманинг қай даражада назарий билимларга таянишини ифодалайди.
2006-2007 ўқув йили талабалар томонидан интегратив курсни
ўзлаштиришдан аввал (1-назорат), курс якунида (2-назорат) ва педагогик
амалиѐт якунида (3-назорат) тўпланган рейтинг баллари (3-жадвал, 3-расм)
асосида олинган маълумотлар статистик ишловдан ўтказилди.
Бўлажак
математика
ўқитувчиларини
инновацион
педагогик
фаолиятга махсус тайѐрлашга қаратилган интегратив курс, амалий
кўникмаларни шакллантиришга йўналтирилган педагогик амалиѐтдан сўнг
талабаларнинг бу фаолиятга назарий ва амалий тайѐргарлиги даражаси
ортди. Демак, бўлажак математика ўқитувчисининг инновацион педагогик
фаолиятга тайѐргарлик даражасини аниқловчи кўрсаткичлар тажриба-
синов ишлари охирида тажриба бошидагидан юқори. Бу, талабаларда
инновацион педагогик фаолият назарий билим ва амалий кўникмаларини
шакллантиришга қаратилган математик тайѐргарликнинг инновацион
муҳити, «Математикани ўқитишнинг замонавий технологиялари»
интегратив курси ва педагогик амалиѐт, бу фаолият кўникмаларини
32
3-жадвал.
2006-2007 ўқув йилида «Математикани ўқитишнинг замонавий
технологиялари»ни талабалар томонидан ўзлаштирилиш кўрсаткичлари
1-танланма
Х
i
:
юқори; яхши;
ўрта;
паст;
(1-назорат)
m
i
:
6;
15;
39;
40;
m=100
2-танланма
Y
j
:
юқори; яхши;
ўрта;
паст;
(2-назорат)
n
j
:
16;
27;
51;
12;
n=100
3-танланма
Z
k
:
юқори; яхши;
ўрта;
паст;
(3-назорат)
h
k
:
24;
42;
34;
0;
k=100
0
10
20
30
40
50
60
Талабалар
сони
1-назорат
2-назорат
3-назорат
юқори
яхши
ўрта
паст
3-расм. Вариацион қаторлар диаграммаси.
шакллантиришда самарали эканлигини тасдиқлайди.
ХУЛОСА
Давлат ва жамият талаблари асосида ўқитувчини инновацион
педагогик фаолиятга тайѐрлашнинг назарий ва амалий асосларини ишлаб
чиқиш билан бундай тайѐргарликни шакллантиришнинг методик тизимини
лойиҳалаш ва амалиѐтга жорий этиш орқали бўлажак математика
ўқитувчиси касбий-педагогик тайѐргарлик сифатини орттириш мақсадида
олиб борилган тадқиқот ишлари натижасида қуйидаги хулосаларга
келинди:
1.
Инновацион педагогиканинг шаклланишига Н.Азизхўжаева,
К.Ангеловски, Е.В.Бондаревская, М.Очилов, М.Тожиев, Б.Зиѐмуҳамедов,
Н.Сайидаҳмедовлар,
Р.Ҳ.Жўраев,
Ж.Йўлдошев,
В.А.Сластенин,
Л.С.Подымова, Р.Ж.Ишмуҳамедов, А.А.Абдуқодиров, Р.А.Мавлонова,
33
У.Ш.Бегимқулов,
Ф.М.Закирова,
Н.А.Муслимов,
Ў.Толипов,
Ж.А.Толипова, Ф.Юзликаев, У.Ю.Юлдашев в.б. ўз ҳиссаларини
қўшганлар.
Уларнинг
таъкидлашича,
Янги
турдаги
таълим
муассасаларининг
жорий
этилиши,
ўқитувчилар
томонидан
қўлланилаѐтган таълим технологияларининг ранг-баранглиги, узлуксиз
таълимнинг барча турларига тажриба-синов ишларининг кенг ѐйилиши
юқори малака, ижодий илмий-педагогик тафаккурга эга бўлган новатор
ўқитувчиларга бўлган эҳтиѐж билан ўқитувчилар касбий-педагогик
тайѐргарликларининг бундай фаолиятга етарли даражада тайѐр
эмасликлари орасидаги зиддиятдан келиб чиққан.
2.
Инновация-мақсадга қаратилган ўзгариш бўлиб, қўлланиш
соҳасидаги тизимни бир ҳолатдан сифат жиҳатдан янги ҳолатга ўтказиш,
уни тубдан такомиллаштиришни, инновацион жараѐн – янгиликни яратиш,
ўзлаштириш, қўллаш ва тарқатишдаги комплекс фаолиятни англатади.
Янгилик қандайдир аниқ бир белгиси бўйича таснифланишини назарда
тутиб, таълим жараѐни методик тизимининг асосий компонентлари
асосида янгиликлар қуйидагича таснифланди: таълим мақсади, таълим
мазмуни, ўқитиш методлари, ўқитиш воситалари ҳамда таълим
натижаларидаги янгиликлар.
3.
“Математика ўқитувчисининг инновацион фаолиятга тайѐрлиги”
тушунчаси таърифланди. Унга кўра “математика ўқитувчисининг
инновацион фаолиятга тайѐрлиги -мустақил, мақсадли, босқичма-босқич,
эҳтиѐж ва мотивация асосида, инновацион муҳитнинг кўрсатадиган
таъсири натижасида шахсий педагогик қарашларини ўзгартиришга бўлган
заруратга боғлиқ ҳолда турли йўллар билан инновацион фаолиятни амалга
оширишга қаратилган шахсий педагогик фаолиятни амалга ошириш ва
унга ўзгартиришлар киритиш имкониятидир”.
4.
Бўлажак математика ўқитувчисини педагогика олий таълим
муассасасида инновацион педагогик фаолиятга тайѐрлаш концепцияси
ишлаб чиқилди. Унга кўра, бўлажак математика ўқитувчисида
ривожланишдаги таълим-тарбия жараѐнига мослашиш имкониятини
берувчи, касбий-педагогик тайѐргарлик сифатини орттирувчи инновацион
фаолиятга тайѐрлик ўқитувчининг инновацион фаолияти стандарт
талаблари, мазмунини аниқлаш; педагогика олий таълим муассасасида
ўқитиладиган математика фанлари билан узлуксиз математик тайѐргарлик
мазмуни узвийлигини таъминлаш; мутахассислик фанларини ўқитишнинг
инновацион муҳити, махсус интегратив курс, педагогик амалиѐт
воситасида талабаларда инновацион педагогик фаолият мотивацияси, бу
фаолиятга босқичма-босқич назарий ва амалий тайѐргарлик бирлигини
назарда тутувчи методик тизим асосида шакллантирилади.
5.
Математика ўқитувчисининг инновацион фаолияти мазмунини
математика таълимининг янгликка эҳтиѐжини сезиш; таълим мақсад,
мазмун, метод ва воситаларидаги янгиликни билиш; инновацион
34
фаолиятни биринчи марта лойиҳада амалга ошириш, унинг натижасини
олдиндан билиш; янгиликни амалга оширишнинг жараѐний-инструментал
таъминотини яратиш ва янгиликни амалга ошириш; инновацион фаолият
натижаларини таҳлил қилиш ва лойиҳага тузатишлар киритиш;
инновацион фаолиятнинг касбий моҳиятга эга бўлиши ва бунинг
натижасида ўз педагогик фаолиятига бўлган қарашларининг ўзгариши
ташкил этади.
6.
Узлуксиз математика таълимининг инновацион педагогик
фаолиятга йўналтирилганлиги таъминланади, агар:
-
педагогика
олий таълим муассасаси математика таълими
фанларининг касбий фаолиятда тутган ўрни кенг ѐритилса ва математик
билимларнинг барча шаклланиш босқичларида таълим мазмунининг
замонавийлиги, илмийлиги, структуравий бирлиги таъминласа;
- ўқув адабиѐтлари мазмуни математик билимларнинг касбий таълим
билан ўзаро алоқасини ўрнатиб, математик тайѐргарликни касбга
йўналтирса;
-
узлуксиз математик тайѐргарлик жараѐнида таълим олувчиларнинг
бу жараѐннинг фаол субъектига айлантирувчи педагогик ва ахборот
технологиялари ўқувчиларга таълим бериш, касб-ҳунар ўргатиш, уларнинг
онги ва тафаккурини, ижодий ва эркин фикрлаш қобилиятларини
ривожлантириш, танлаган касбларига қизиқиш, чуқур билим олишга
интилишларини орттиришга имкон берса;
-
мактаб, касб-ҳунар коллежи, академик лицейларнинг таълимнинг
янги, замонавий техник воситалари билан жиҳозланиш даражасини
эътиборга олиб, педагогика педагогика олий таълим муассасаси
математика таълими бундай техник воситалардан кенг ва унумли
фойдалана олувчи кадрларни тайѐрлашга йўналтирилган бўлса.
7.
Узлуксиз таълим инновацион муҳитининг таъсирида инновацион
фаолиятга эҳтиѐж бўлажак математика ўқитувчисининг бу фаолият
хусусиятлари билан ўзаро алоқадорликда қараладиган мотивациялари
ривожи асосида шакллантирилади. Янгиликка бўлган қизиқишни
ривожлантириш ва уни эгаллашга бўлган интилиш барқарорлигини
таъминлаш, талабада инновацион педагогик фаолият кўникмаларини
махсус назарий ва амалий тайѐргарлик асосида шакллантириш педагогика
олий таълим муассасасида амалга ошириш мумкин ва муҳим бўлган
вазифадир.
8.
ОТМда бўлажак математика ўқитувчисини инновацион фаолиятга
тайѐрлашнинг шарт-шароитлари:
-бўлажак
математика ўқитувчисида математик тайѐргарликни
шакллантириш жараѐнининг таълим мазмуни, ўқитиш методлари ва
воситаларига асосланган инновацион таълим муҳити асосида инновацион
педагогик фаолиятга бўлган қизиқиш, эҳтиѐж ва мотивларни
шакллантириш;
35
-янгиликни нафақат билиш, балки педагогик фаолиятни ўзгартиришга
қаратилган назарий ва амалий билимлар, инновацион фаолият олиб бориш
қобилиятларини талабаларда шакллантиришга йўналтирилган махсус
интегратив курсни педагогика олий таълим муассасаси таълим амалиѐтига
жорий этиш;
-бўлажак математика ўқитувчисида инновацион педагогик фаолият
амалий кўникмалари, шахсий инновацион педагогик фаолият илк
тажрибаларини шакллантиришга йўналтирилган талабалар педагогик
амалиѐти;
-талабаларни умумий ўрта таълим мактаблари, академик лицей, касб-
ҳунар коллежлари математика таълимининг мазмун, метод ва
воситаларини такомиллаштиришга асосланган инновацион таълим
муҳитини лойиҳалаш, ташкиллаштириш, амалга ошириш ва баҳолаш
муаммоларига бағишланган илмий-тадқиқот ишларига жалб этиш
(муаллифлик лойиҳалари, курс ишлари, битирув малакавий ишлар)дан
иборат.
9. Педагогика олий таълим муассасасида бўлажак математика
ўқитувчисини инновацион педагогик фаолиятга тайѐрлаш модели ишлаб
чиқилди. Бу жараѐнга технологик жараѐн сифатида комплекс ѐндашилди,
методик тизими ишлаб чиқилди. Жумладан:
1) бўлажак математика ўқитувчиси узлуксиз предметли тайѐргарлиги
мазмуни узвийлик ва узлуксизлик контекстида таҳлил қилинди;
«Математика қўшимча информатика», «Математика қўшимча физика»,
«Математика ва информатика», «Математика», «Математика ўқитиш
методикаси» таълим йўналишлари ва «Математика», «Математика ўқитиш
методикаси» мутахассисликлари давлат таълим стандартлари; «Алгебра ва
сонлар назарияси», «Математик мантиқ», «Сонли системалар»,
«Математиканинг илмий асослари», «Алгебраик структуралар» ўқув
фанларининг намунавий дастурлари ишлаб чиқилди, синовдан ўтказилди,
такомиллаштирилди, педагогика олий таълим муассасалари таълим
амалиѐтига жорий этилди.
2)«Алгебра ва сонлар назарияси» фани мисолида математик
тайѐргарликнинг модул технологиясига асосланган инновацион таълим
муҳити (фан мазмуни, ўқув-методик таъминоти) яратилди;
2)«Математикани ўқитишнинг замонавий технологиялари» интегратив
курси мазмуни, уни ўқитиш методикаси ишлаб чиқилди;
3)педагогик амалиѐт талабаларда инновацион педагогик фаолият
амалий кўникмаларини шакллантиришга йўналтирилди;
4) бўлажак математика ўқитувчисини тайѐрлаш жараѐнини назарий,
методик (педагогик, ахборот-коммуникация технологиялари ѐрдамида)
такомиллаштириш асосида талабада инновацион фаолиятга тайѐргарликни
шакллантиришга барқарорлик характери берилди, унинг касбий-педагогик
тайѐргарлиги сифати ортди.
36
10. Педагогик тажриба-синов ишлари натижасида қуйидагиларга
эришилди:
-бўлажак математика ўқитувчисида инновацион педагогик фаолиятга
қизиқиш ортиб, бу фаолият мотивацияси шакллантирилди;
-бўлажак математика ўқитувчисининг педагогик фаолиятда янгиликни
қабул қилиш ва амалга оширишга қаратилган педагогик қарашлари
ўзгарди;
-янгиликни ўзлаштириш, мўлжалланган натижа асосида инновацион
фаолиятни лойиҳалаш, лойиҳани амалга ошириш, рефлексия кўникмалари
шаклланди;
-бўлажак
математика ўқитувчисининг умумий ўрта таълим
мактаблари, академик лицей, касб-ҳунар коллежларидаги математика
таълимининг инновацион муҳитига тайѐргарлиги ортди.
11. Тажриба-синов ишлари инновацион педагогик фаолиятга
тайѐргарликни
шакллантиришга
йўналтирилган
мутахассислик
фанларининг инновацион таълим муҳити, махсус интегратив курс ва
педагогик амалиѐт мазмун, метод ва воситаларини бўлажак математика
ўқитувчисини тайѐрлаш жараѐнига татбиқ этишни назарда тутувчи
методик тизимнинг мақсадга мувофиқлигини тасдиқлади.
Олиб борилган тадқиқот ишлари давомида ўқитувчини инновацион
педагогик фаолиятга тайѐрлаш, бу тайѐргарликни ривожлантириш
доирасида ечимини кутаѐтган муаммолар кўпқиррали бўлиб, уларни ҳал
этишда қуйидаги тавсияларга эътибор бериш лозим деб ҳисоблаймиз:
1.
Узлуксиз таълим тизими фан ўқитувчиларининг инновацион
фаолияти мазмун, метод ва воситаларининг узвийлигига эришиш.
2.
Таълим муассасаси тури, ҳар бир фан хусусиятларини эътиборга
олган инновацион педагогик муҳитни ташкил этишнинг методик
таъминоти
талабларини ишлаб чиқиш ва уни яратиш.
3.
Фан
ўқитувчисининг
инновацион
фаолиятга
назарий
тайѐргарлигини шакллантиришга қаратилган педагогика, психология,
информатика, мутахассислик фанлари ва уларни ўқитиш методикаси
фанлари мазмунининг узвийлиги ва узлуксизлигини таъминлаш.
4.
Узлуксиз таълим тизими профессор-ўқитувчиларининг инновацион
фаолияти илғор тажрибаларини оммалаштириш, ѐш ўқитувчиларга
методик
ѐрдамни масофавий таълим орқали ташкил этиш.
5.
Олий таълимдан кейинги таълимда инновацион фаолият
кўникмаларини ривожлантириш ва такомиллаштириш мазмуни, шакли,
метод ва воситаларини ишлаб чиқиш.
6.
Ҳар бир ўқув фани бўйича ўқитувчилар учун инновацион дарс
лойиҳалари, мавзулар бўйича инновацион методлар таснифини тавсия
этувчи услубий қўлланмаларни яратиш.
37
ЭЪЛОН ҚИЛИНГАН ИШЛАР РЎЙХАТИ
Монография, илмий журналлардаги мақолалар
1.
Юнусова Д.И.Узлуксиз таълим тизими математика ўқитувчисини
тайѐрлашнинг назарий асослари. Монография. –Тошкент: Фан ва
технология, 2008. – 160 б.
2.
Юнусова Д. Бўлажак математика ўқитувчисини инновацион
фаолиятга тайѐрлаш назарияси ва амалиѐти. Монография. – Тошкент: Фан,
2009. – 165 б.
3.
Тўлаганов Т., Юнусова Д. Академик лицейларда математика
ўқитиш масалалари // Педагогик таълим. – Тошкент, 2000. – № 1. – Б. 29-
31.
4.
Тўлаганов Т., Юнусова Д. Математика фанини ўқитиш жараѐнида
педагогик технологиялардан фойдаланиш услубиѐти // Таълим
муаммолари. – Тошкент, 2000. – № 2. – Б. 24 -27.
5.
Юнусова Д. Алгебра курсини ўқитишда модулли услубдан
фойдаланиш технологияси // Физика, математика ва информатика. –
Тошкент, 2001. – № 2(2). – Б. 48-52.
6.
Юнусова Д. Взаимосвязь математики средней и высшей школы как
фактор целостного познания математики // Педагогик таълим. – Тошкент,
2001. – № 2. – С. 73-75.
7.
Юнусова Д. Модульная технология обучения математики // Вестн.
КК Отд. АН Респ. Узб. – Нукус, 2001. – № 5. – С. 114 -115.
8.
Тўлаганов Т., Юнусова Д. Методик ва ўтиш технологияларининг
структуралари // Физика, математика ва информатика. – Тошкент, 2002. –
№ 5(7). – Б. 35-42.
9.
Эшпўлатов Н., Юнусова Д. Модул қатнашган тенгламалар //
Физика, математика ва информатика. – Тошкент, 2002. – № 3(5). – Б. 43-51.
10.
Юнусова Д. Олий математик таълим самарадорлигини оширишда
инновацион технологиялардан фойдаланиш тажрибасидан // Таълим
муаммолари. – Тошкент, 2004. – № 1-4. – Б. 21-26.
11.
Юнусова Д., Яҳѐҳонова М. Тригонометрик функцияларнинг энг
кичик мусбат даврини топиш // Педагогик таълим. – Тошкент, 2004. – № 4.
– Б. 39-41.
12.
Юнусова Д. Умумий ўрта математик таълим мазмуни ҳамда унинг
ўрта махсус таълимда такомиллаштирилиши (узвийлик ва узлуксизлик
контекстида) // Педагогик таълим. – Тошкент, 2004. – № 6. – Б. 24-28.
13.
Юнусова
Д.
Математик
таълим
жараѐнида
педагогик
технологиялар мантиқий нутқни такомиллаштириш омили сифатида //
Педагогик маҳорат. – Бухоро, 2005. – № 1. – Б. 48-51.
14.
Юнусова Д. Математикада фанлараро алоқадорлик ва унинг
ўқитувчи тайѐрлашдаги ахамияти // Педагогик маҳорат. – Бухоро, 2005. –
38
№ 3. – Б. 43-48.
15.
Юнусова Д. Касб-ҳунар коллежларида ўқитиладиган математика
фанининг мутахассисликка йўналтирилганлиги // Педагогик таълим. –
Тошкент, 2006. – № 1. – Б. 23-27.
16.
Юнусова Д.И. Применение педагогических технологий в
преподавании математики в педагогических ВУЗах // Муғаллим ҳам
узликсиз билимлендириў. – Нукус, 2006. – № 2. – С. 60-62.
17.
Юнусова Д. Матеметика ўқитувчисини таѐргарлигида математика
фанларининг ўзаро боғлиқлиги ва касбга йўналтирилганлиги // Педагогик
таълим. – Тошкент, 2006. – № 3. – Б. 31-35.
18.
Юнусова Д.И. Информационная культура будущего учителя
математики // Муғаллим ҳем узликсиз билимлендириў. – Нукус, 2008. – №
3. – С. 61-65.
19.
Юнусова Д. Таълим жараѐнидаги инновациялар таснифи ва унинг
асосий мезонлари талқини // Педагогик таълим. – Тошкент, 2008. – № 5. –
Б. 60-65.
20.
Юнусова Д.И. Инновации в предметно-методической подготовке
будущих учителей математики // Сибирский педагогический журнал. –
Новосибирск, 2008. – № 6. – С. 316-322.
21.
Юнусова Д.И. Применение информационных технологий в
подготовке педагогических кадров // Информатика и образование. –
Москва, 2008. – № 11. – С. 51-52.
22.
Юнусова Д. Узлуксиз таълим тизими математика ўқитувчисининг
инновацион фаолияти мазмуни ва таркиби // Педагогик таълим. – Тошкент,
2009. – № 1. – Б. 14-21.
23.
Юнусова
Д.
«Математикани
ўқитишнинг
замонавий
технологиялари» интегратив курсининг мазмуни, мақсади ва вазифалари //
Муғаллим ҳем узликсиз билимлендириў. – Нукус, 2009. – № 3. – Б. 53-55.
24.
Юнусова Д. Проблема подготовки будущих учителей математики
к инновационной педагогической деятельности // Диалоги о науке. –
Санкт-Петербург, 2009. – № 3. – С. 17-19.
25.
Юнусова Д. Бўлажак математика ўқитувчисини инновацион
фаолиятга тайѐрлаш модели // ЖАЙҲУН ТерДУ хабарлари. – Термиз,
2010. – № 2. – Б. 99-102.
26.
Yunusova D.I. Сompetent mathematics teachers‟ training to innovate
activity // AVICENNA.Science and Edication in Uzbekistan 2,2011. – Р. 98-
101.
Дарслик, ўқув ва услубий қўлланмалар, тўпламдаги мақолалар
тезислар, депонент килинган илмий ишлар
27.
Юнусова Д.И., Курбанбаев А.Д. Опыт применения компьютеров в
тестовом контроле знаний в курсе алгебры и теории чисел / Технология
39
обучения, статистика, нечеткая математика: Науч.труды семинара. –
Ташкент: 2–ҳун. техн. билим юрти типогр,
1994. – вып. 2. – С. 99-101.
28.
Юнусова Д. 040102 – «Математика,қўшимча информатика»
ихтисослиги бўйича математика ва информатика ўқитувчисининг
малакавий тавсифномаси. Математик мантиқ. // ЎзР педагогика
институтларининг математика факультети мутахассисликларига оид
меъѐрий ҳужжатлар тўплами (бакалавр мутахассислиги бўйича малака
тавсифномалари, фанлар бўйича ДТСлари). – Тошкент: ТДПИ, 1996. – Б.
30-32.
29.
Юнусова
Д.
040103
–
«Математика,қўшимча
физика»
мутахассислиги бўйича математика ва физика ўқитувчисининг малакавий
тавсифи. Математик мантиқ // ЎзР педагогика институтларининг
математика факультети мутахассисликларига оид меъѐрий ҳужжатлар
тўплами (бакалавр мутахассислиги бўйича малака тавсифномалари, фанлар
бўйича ДТСлари). – Тошкент: ТДПИ, 1996. – Б. 76-78.
30.
Юнусова Д.И. Методическое пособие по контролю теоретических
и практических знаний студентов по алгебре. Ч.I. – Ташкент: ТДПУ, 1997.
– 53 с.
31.
Юнусова Д.И. Таълим жараѐнида фанларнинг айрим мавзуларини
ўқитиш ва билимларни назорат қилишни ЭҲМ орқали олиб бориш
(математик мантиқ). – Чирчиқ, 1997. – 42 б.
32.
Юнусова Д. Алгебра фанини ўқитишда компьютерлардан унумли
фойдаланиш // Технол. обуч., статис. нечетная матем. и педаг.–Ташкент:
ТДПИ, 1997. – вып. 4. – Б. 56-62.
33.
Тўлаганов Т., Юнусова Д. Бўлғуси математика ўқитувчисининг
рейтингини аниқлаш методикаси // Рейтинг тизими ва уни
такомиллаштириш усуллари: Республ. услуб. ва илм-амал. конф. II жилд.
– Бухоро, 1999. – Б. 153.
34.
Тўлаганов Т., Юнусова Д. Педагогика университети талабаларини
касбга тайѐрлашда мустақил таълимни ташкил қилиш ва ўтказиш
методикаси // Акад.лицей ва касб-ҳунар коллежларида физ-матем.
фанларини ўқитишни таком. истиқб: Респ. илм.-амал. анж. маър. тўпл. –
Тошкент: ТДПУ, 2000. – Б. 89.
35.
Юнусова Д., Юнусов А., Джураева И. Тестовый контроль знаний
студентов по алгебре. Методич.пособие. Ч.II. – Чирчик, 2000. – 31 с.
36.
Дусумбетов А., Юнусов А., Юнусова Д. Математик мантиқ ва
алгоритм назарияси. Намунавий ўқув дастури. – Тошкент: Низомий
номидаги ТДПУ, 2000. – 8 б.
37.
Юнусов А.,Юнусова Д. Математик мантиқ ва алгоритмлар
назарияси. Маърузалар матни. – Тошкент: ТДПУ, 2001. – 39 б.
38.
Юнусов А., Юнусова Д. Maтeмaтикaнинг дoлзaрб назарий
муaммoлaри. Maърузaлaр мaтни. – Тошкент: TДПУ, 2002. – 31 б.
39.
Юнусов А., Юнусова Д. Академик лицей, касб-ҳунар коллежлари
40
математика ўқитувчиларини тайѐрлашнинг баъзи муаммолари // Нурли
ирмоқ: Илмий мақолалар тўплами. – Тошкент: ТДПУ, 2002. – Б. 54-56.
40.
Юнусова Д., Вторых И. Некоторые особенности преподавания
элементов теории верятностей в лицеях и колледжах // Нурли ирмоқ:
Илмий мақолалар тўплами. – Тошкент: ТДПУ, 2002. – Б. 56-58.
41.
Эшпўлатов Н., Юнусова Д. Академик лицейларда «Модул
қатнашган тенгламалар» мавзусини ўқитиш методикаси // Ак. лиц.ва касб-
ҳунар коллеж физ-мат. фанларини ўқитишни такомил. ист: II Респ. илм-
амал. анжуман. маър. тўпл. – Тошкент: ТДПУ, 2002. – Б. 74.
42.
Юнусова Д. Академик лицей ва касб-ҳунар коллежлари ҳамда
педагогика университети математика фанлари таълим мазмунидаги
узвийлик // Акад. лиц. ва касб-ҳунар коллеж. физ-мат. фанларини
ўқитишни такомил. истиқб: II Респ. илм-амал. анж. маър. тўпл. – Тошкент:
ТДПУ, 2002. – Б. 75.
43.
Юнусова Д. Олий ўқув юртларида алгебра ва сонлар назарияси
курсини ўқитишда модулли услубдан фойдаланиш технологияси // Респ.
видеоанжумани материаллари. 16.09.2003 й. – Б. 2-24.
44.
Юнусов А., Юнусова Д. Математик мантиқ ва алгоритмлар
назарияси. Педагогика ОТМ «Математика ва информатика» йўналиши
учун фаннинг ўқув дастури. – Тошкент: ТДПУ, 2004. – 12 б.
45.
Юнусов А., Юнусова Д. Алгебранинг долзарб масалалари.
Алгебраик структуралар. Педагогика ОТМ «Математика» мутахассислиги
учун фаннинг ўқув дастури. – Тошкент.: ТДПУ, 2004. – 8 б.
46.
Юнусов А., Юнусова Д., Дусумбетов А., Қулматов А.
Алгебра ва
сонлар назарияси. Бакалаврлар учун дастур. – Тошкент: ТДПУ, 2004. – 17
б.
47.
Юнусов А., Абдушукуров А., Юнусова Д. Эҳтимоллар назарияси
ва математик статистика элементлари. Бакалаврлар учун дастур. –
Тошкент: ТДПУ, 2004. – 6 б.
48.
Юнусова Д., Норматов А., Жуманиѐзов Қ. Математика ўқитиш
методикаси. Педагогика ОТМ «Математика ва информатика» йўналиши
учун фан дастури. – Тошкент: ТДПУ, 2003. – 6 б.
49.
Юнусова Д. Махсус фанларни ўқитиш методикаси. Магистратура
учун дастур. – ТДПУ, 2004. – 6 б.
50.
Юнусов А., Юнусова Д. Сонли системалар. Магистратура учун
дастур. – Тошкент: ТДПУ, 2004. – 5 б.
51.
Юнусов А., Юнусова Д. Математиканинг илмий асослари.
Педагогика ОТМ «Математика» мутахассислиги учун фаннинг ўқув
дастури. – Тошкент: ТДПУ, 2004. – 8 б.
52.
Юнусова Д. Бўлғуси математика ўқитувчиларини касбга
тайѐрлашда интерфаол методларнинг ўрни // Ак. лиц. ва касб-ҳунар
коллежларида физ-мат. фанларини ўқитишни такомил. истиқб: III Респ.
илм-амал. анжуман мақолалари тўплами. – Тошкент, 2004. – Б. 46-49.
41
53.
Юнусова Д. Алгебра ва сонлар назарияси фанини ўқитишда янги
педагогик ва ахборот технологияларидан фойдаланиш // Ак. лиц. ва касб-
ҳунар коллежларида физ-мат. фанларини ўқитишни такомил. истиқб: III
Респ. илм-амал. анжуман мақолалари тўплами. – Тошкент, 2004. – Б. 30-32.
54.
Yunusov А., Аfonina С., Berdiqulov М., Yunusova D. Qiziqarli
matematika va olimpiada masalalari. O„quv qo„llanma. – Toshkent: O„qituvchi,
2007. –216 b.
55.
Yunusov А., Мusurmonov О., Yunusovа D., Nizomova Yu.
Ko„rsatkichli, logarifmik tenglama va tengsizliklar. О„quv qo„llanma. –
Toshkent: ILM-ZIYO, 2005. – 96 b.
56.
Юнусов А., Юнусова Д. Сонли системалар. Дарслик. – Тошкент:
IQTISOD-MOLIYA, 2008. – 185 б.
57.
Юнусов А., Юнусова Д.Алгебра ва сонлар назарияси. Педагогика
ОТМ «Математика ва информатика» йўналиши учун фаннинг ўқув
дастури. – Тошкент: ТДПУ, 2008. – 16 б.
58.
Юнусов А., Юнусова Д. Сонли системалар. Педагогика ОТМ
«Математика ва информатика» йўналиши учун фаннинг ўқув дастури. –
Тошкент: ТДПУ, 2008. – 8 б.
59.
Yunusovа D. I. Ta‟lim texnologiyalari asosida matematika ta‟limini
tashkil etish. O„quv qo„llanma. – Тoshkent.: Universitet, 2005. – 131 b.
60.
Юнусова Д. Узлуксиз таълим тизими учун педагог-технологларни
тайѐрлаш – давр талаби // Образование через всю жизнь: непрерывное
образование для устойчивого развития: Сборник V межд. конф. – Санкт-
Петербург, Ташкент, 2007. Т.2. – С. 154-155.
61.
Юнусова
Д.
Математикани
ўқитишнинг
замонавий
технологиялари. Педагогика ОТМ «Математика», «Математика ва
информатика» йўналишлари учун фаннинг ўқув дастури. – Тошкент:
ТДПУ, 2006. – 12 б.
62.
Юнусова
Д.
Математикани
ўқитишнинг
замонавий
технологиялари. Дарслик. – Тошкент: Фан ва технология, 2011. – 200 б.
63.
Юнусова
Д.,
Боборахимова
Д.
Математик
тафаккурни
шакллантириш ва ривожлантириш // Олима аѐлларнинг фан-техника
тараққиѐтида тутган ўрни: Респ. илм-амал. анж. маър. тўпл. 1-қисм. –
Тошкент: ТДПУ, 2006. – Б. 66-69.
64.
Юнусова Д., Уразбаева Ж. Методическая разработка урока
математики на основе технологии деловой игры // Иқтидорли ѐшларнинг
мақолалари тўплами. – Toshkent vil. PKQTMOI, 2008. – Б. 74-78.
65.
Юнусова Д., Халилова С. Активизация учебной деятельности
студентов с помошью педагогической технологии «Бумеранг» // Аниқ ва
табиий фанларнинг долзарб муаммолари: Университетнинг 70 йиллигига
бағишланган илмий конф. матер. 2-қисм.
– Тошкент: ТДПУ, 2005. – Б. 57-
59.
66.
Юнусова Д.И., Юнусов А. Алгебра ва сонлар назариясидан модул
42
технологияси асосида тузилган назорат топшириқлари тўплами. –
Тошкент: ТДПУ, 2004. – 88 б.
67.
Юнусова Д., Юнусов А. Академик лицей, касб-ҳунар коллежлари
ўқувчиларининг математика фани бўйича билимларидаги камчиликларни
аниқлаш ва уларни бартараф этиш йўллари ҳақида // Олий ва ўрта махсус,
касб-ҳунар таълимини ривожлантиришнинг илмий-услубий муаммолари:
Респ. илм-амал. конф. матер. – Тошкент, 2006. – Б. 101-102.
68.
Юнусова Д.И., Юнусов А.С. Алгебра. Ўқув қўлланма. 2 томлик.
–
Тошкент: ТДПУ, 2007. – 222 б.
69.
Yunusovа D.I., Yunusov А.S. Аlgеbrа vа sоnlаr nаzаriyasi. Мodul
texnologiyasi asosida tayyorlangan misоl vа mаshqlаr to„plаmi
.
O„quv
qo„llanma. – Toshkent: IQTISOD-MOLIYA, 2007. – 328 b.
70.
Yunusovа D., Yunusov А. Algebra va sonlar nazariyasi. Modul
texnologiyasiga asoslangan ma‟ruzalar matni. I qism. – Toshkent vil.
PKQTMOI, 2008. – 70 b.
71.
Yunusovа D., Yunusov А. Algebra va sonlar nazariyasi. Modul
texnologiyasiga asoslangan ma‟ruzalar matni. III qism. – Тoshkent: Fan va
texnologiya, 2008. – 56 b.
72.
Yunusovа D., Yunusov А. Algebra va sonlar nazariyasidan modul
texnologiyasi asosida tuzilgan mustaqil ishlar to„plami. I qism. – Toshkent vil.
PKQTMOI, 2008. – 52 b.
73.
Yunusovа D., Yunusov А. Algebra va sonlar nazariyasidan modul
texnologiyasi asosida tuzilgan mustaqil ishlar to„plami. III qism. – Toshkent vil.
PKQTMOI, 2008. – 52 b.
74.
Yunusovа D., Yunusov А. Algebra va sonlar nazariyasidan modul
texnologiyasi asosida tuzilgan mustaqil ishlar to„plami. V qism. – Toshkent vil.
PKQTMOI, 2008. – 56 b.
75.
Yunusovа D., Yunusov А. Algebra va sonlar nazariyasi. Modul
texnologiyasiga asoslangan ma‟ruzalar matni. II qism. – Toshkent vil.
PKQTMOI, 2009. – 75 b.
76.
Yunusovа D., Yunusov А. Algebra va sonlar nazariyasi. Darslik. –
pedagog.uz.
77.
Yunusovа D., Yunusov А. Algebra va sonlar nazariyasidan modul
texnologiyasi asosida tuzilgan mustaqil ishlar to„plami. II qism. – Toshkent vil.
PKQTMOI, 2009. – 60 b.
78.
Yunusovа D., Yunusov А. Algebra va sonlar nazariyasidan modul
texnologiyasi asosida tuzilgan mustaqil ishlar to‟plami. IV qism. – Toshkent vil.
PKQTMOI, 2009. – 57 b.
79.
Юнусова Д., Юнусов А. Математика фанларини ўқитишда
компьютер технологиясидан фойдаланиш // Improvement of the University
Quality Management Sistem through the Development of E-Resource
Management Techniques (Улучшение университетской системы управления
качеством путем разработки технологии управления э-ресурсами). –
43
Тashkent: ООО «YUNAKS-PRINT», 2009. – P. 161-166.
80.
Yunusovа D.I., Yunusov А.S. Аlgеbrа vа sоnlаr nаzаriyasi. Мodul
texnologiyasi asosida tayyorlangan misоl vа mаshqlаr to„plаmi
.
O„quv
qo„llanma. – Toshkent: ILM-ZIYO, 2009. – 328 b.
81.
Юнусова Д., Уразбаева М. Содержание педагогической практики
студентов в образовательных учреждениях различного типа // Ҳозирги
замон математикаси ва уни ўқитишнинг долзарб муаммолари: Олий ўқув
юртлариаро илм.-амал. конф. материаллари. 2-қисм. – Тошкент, 2010. – Б.
82.
Юнусова Д., Бабарахимова Д. Мотивация в преподавании
математики // Ҳозирги замон математикаси ва уни ўқитишнинг долзарб
муаммолари: Олий ўқув юртлариаро илм.-амал. конф. материаллари. 2-
қисм. – Тошкент, 2010. – Б.215-216.
83.
Юнусова Д., Саттарова Ш. Ўқув мақсадларига эришилганликни
Блум таксономияси асосида назорат қилиш // Академик лицей ва касб-
ҳунар коллежларида физика, математика ва информатика фанларини
ўқитишни такомиллаштириш истиқболлари: 6-анъанавий республика
илмий-амалий конференцияси материаллари. 2-қисм – Тошкент: ТДПУ,
2010. – Б.149-152.
84.
Юнусова Д.И. Проблема подготовки будущих учителей
математики к инновационной педагогической деятельности // Проблеми
математичноi освiти ПМО-2010 // Матер. мiжнар.науково-метод.конф. –
Украина, 2010. – С. 324-325.
85.
Юнусова Д. Формирование педагогических навыков и умений у
будущих учителей математики на основе педагогических технологий //
Замонавий физика ва астрономия ютуқлари: муаммо ва ечимлар: Респ.
илм. ва илм-амал. конф. матер. тўплами. 2011 йил 25-26 март. – Тошкент,
2011. – Б.312-317.
44
Педагогика фанлари доктори илмий даражасига талабгор Юнусова
Дильфуза Исраиловнанинг 13.00.02 – Аниқ фанларни ўқитиш методикаси
(математика) ихтисослиги бўйича
«Бўлажак математика ўқитувчисини
инновацион
фаолиятга
тайѐрлаш
назарияси
ва
амалиѐти»
мавзусидаги диссертациясининг
Р Е З Ю М Е С И
Таянч (энг муҳим) сўзлар:
инновацион фаолият, математика
ўқитувчиси, педагогик янгилик, инновацион таълим муҳити, модель,
узлуксиз таълим, педагогик амалиѐт, интегратив курс, методик тизим.
Тадқиқот объектлари:
бўлажак математика ўқитувчисини тайѐрлаш
жараѐни.
Ишнинг мақсади:
давлат ва жамият талаблари асосида ўқитувчини
инновацион педагогик фаолиятга тайѐрлашнинг назарий ва амалий
асосларини ишлаб чиқиш билан бундай тайѐргарликни шакллантиришнинг
методик тизимини лойиҳалаш ва амалиѐтга жорий этиш орқали бўлажак
математика
ўқитувчиси
касбий-педагогик
тайѐргарлик
сифатини
орттириш.
Тадқиқот методлари:
илмий-методик адабиѐтларни ўрганиш ва
таҳлил қилиш, илғор тажрибаларни умумлаштириш, моделлаштириш,
кузатиш, анкета сўровлари, тадқиқот натижаларини статистик таҳлил
этиш.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги:
таълимдаги янгиликлар
таснифланган; «бўлажак математика ўқитувчисининг инновацион
педагогик фаолиятга тайѐрлиги» тушунчаси таърифланган, инновацион
таълим муҳити метод ва воситалари, математика ўқитувчисининг
инновацион педагогик фаолияти мазмуни аниқланган; олий таълим
муассасасида бўлажак математика ўқитувчисини инновацион фаолиятга
тайѐрлаш модели ишлаб чиқилган; бўлажак математика ўқитувчисида
инновацион педагогик фаолиятга илмий-назарий ва амалий тайѐргарликни
босқичма-босқич шакллантириш мазмуни, воситалари аниқланган,
методик тизими ишлаб чиқилган, самарадорлиги текширилган, математика
ўқитувчисининг математик ва инновацион-методик тайѐргарлиги стандарт
талаблари ишлаб чиқилган ва таълим амалиѐтига жорий этилган.
Амалий
аҳамияти:
инновацион
фаолиятга
тайѐргарликни
шакллантиришга қаратилган методик тизим бўлажак математика
ўқитувчисининг касбий-педагогик тайѐргарлиги сифатини орттириб, унинг
вариатив таълим амалиѐтига мослашишини таъминлайди.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги:
тадқиқотнинг
асосий натижалари 85 номдаги ишларда чоп этилган ва математика
ўқитувчисини тайѐрлаш тизимида фойдаланиб келинмоқда; улар бўлажак
математика
ўқитувчисида
инновацион
фаолиятга
тайѐрликни
шакллантириб, замонавий таълим муассасалари талабларига мослашишга
имкон беради.
Кўлланиш (фойдаланиш) соҳаси:
умумий ўрта, ўрта махсус, касб-
ҳунар ва олий таълим муассасалари, педагог кадрлар малакасини ошириш
ва қайта тайѐрлаш институт ва факультетлари.
45
Р Е З Ю М Е
диссертации Юнусовой Дильфузы Исраиловны на тему:
«Теория и
практика
подготовки
будущих
учителей
математики
к
инновационной деятельности»
на соискание ученой степени доктора
педагогических наук по специальности 13.00.02 – Методика обучения по
точным наукам (математика)
Ключевые слова:
инновационная деятельность, учитель математики,
педагогические новшества, инновационная среда, модель, непрерывное
образование, педагогическая практика, интегративный курс, методическая
система.
Объекты исследования:
процесс подготовки будущих учителей
математики.
Цель работы:
определив теоретические и практические основы
подготовки учителя к инновационной педагогической деятельности,
спроектировать и внедрить в практику методическую систему
формирования готовности будущего учителя математики к инновационной
деятельности, обеспечивающей повышение качества его профессионально-
педагогической подготовки.
Методы исследования:
анализ научно-методической литературы,
обобщение
передового
опыта,
моделирование,
наблюдение,
анкетирование, статистический анализ результатов исследования.
Полученные результаты и их новизна:
дана классификация
образовательных новшеств; определено понятие «готовность будущего
учителя математики к инновационной педагогической деятельности»,
определены методы и средства инновационной образовательной среды,
содержание
инновационной
деятельности
учителя
математики,
разработана модель подготовки будущего учителя математики к
инновационной деятельности в вузе, определены содержание и средства,
разработана и проверена эффективность методической системы
поэтапного формирования научно-теоретической и практической
подготовки
будущего
учителя
математики
к
инновационной
педагогической деятельности, разработаны и внедрены в практику
стандартные требования математической, инновационно-методической
подготовки учителя математики.
Практическая значимость:
представлена методическая система
подготовки учителя к инновационной педагогической деятельности
посредством определения, создания и внедрения содержания, методов и
средств теоретической и практической подготовки будущих учителей
математики к этой деятельности, разработано и внедрено в практику
нормативное и учебно-методическое обеспечение методической системы
формирования готовности к инновационной деятельности у будущих
учителей математики.
Степень внедрения и экономическая эффективность:
основные
результаты исследования изложенные в 85 опубликованных работах,
используются в системе подготовки учителя математики, способствуют
формированию готовности к инновационной деятельности будущих
учителей математики, повышая их профессионально-педагогическую
подготовку на новый уровень качества.
Область применения:
учреждения общего среднего, среднего
специального, профессионального и высшего образования, институты и
факультеты повышения квалификации и переподготовки педагогических
кадров.
46
R E S U M E
Тhesis of Yunusova Dilfuza Israilovna on the scientific degree competition of
the doctor of pedagogical sciences on speciality 13.00.02 - Methods of teaching
of exact subjects (mathematics) on the theme: "
The theory and practice of
training the future teachers of mathematics to innovation activity
"
Key words
: innovation activity, a teacher of mathematics, pedagogical
innovations, innovative environment, a model continuous education,
pedagogical practice, integrative course, methodical system.
Subjects of research
: the process of trainig future teachers of
mathematics.
Purpose of work
: Having defined theoretical and practical bases of
preparation of the teacher to innovative pedagogical activity, to design and
introduce in practice methodical system of formation of readiness of the future
mathematics teacher to the innovative activity providing improvement of quality
of its is professional-pedagogical preparation.
Methods of research
: the study and analysis of scientific-methodical
literature, advanced experience generalization, simulation, surveillance, surveys,
statistical analysis of the results of the study.
The results obtained and their novelty
: Classification of education
innovations is given; the concept «readiness of the future mathematics teacher
for innovative pedagogical activity» is defined, methods and means of the
innovative educational environment are revealed, the content of innovative
activity of the mathematics teacher is defined, the model of preparation of the
future mathematics teacher to innovative activity in Higher education is
developed, are defined the content and means, efficiency of methodical system
of stage-by-stage formation of scientific-theoretical and practical preparation of
the future mathematics teacher to innovative pedagogical activity is developed
and checked up, standard requirements of mathematical, is innovative-
methodical preparation of the mathematics teacher are developed and introduced
in practice of pedagogical Higher education of Republic.
Practical value
: the content and a set of teaching and methodical materials
of innovative environment of teaching the subjects on the speciality, integrative
course, pedagogical practices aimed for innovative activity, forming the
preparedness of this activity in the future teachers of mathematics, raise to a
qualitatively new level of their professional training.
Degree of embed and economic effectivity
: the basic results of research
stated in 85 published works, are used in system of preparation the teacher of
mathematics, promote formation of readiness for innovative activity the future
teachers of mathematics, raising their is professional-pedagogical preparation on
a new degree of quality.
Field of application
: the establishment of a general secondary, secondary
specialized, vocational and higher education, institutes and faculties of
improvement of qualification and retraining of pedagogical cadres.
