ЎЗБЕКИСТОН
РЕСПУБЛИКАСИ
ЕР
РЕСУРСЛАРИ
ГЕОДЕЗИЯ
КАРТОГРАФИЯ
ВА
ДАВЛАТ
КАДАСТРИ
ДАВЛАТ
ҚЎМИТАСИ
ТУПРОҚШУНОСЛИК
ВА
АГРОКИМЁ
ИЛМИЙ
ТАДҚИҚОТ
ДАВЛАТ
ИНСТИТУТИ
_______________________________________
Қўлёзма
ҳуқуқида
УДК
:
63:54:631.85:633.51
МАШРАБОВ
МАНСУР
ИБРАГИМОВИЧ
МИЁНҚОЛ
ЎТЛОҚИ
ТУПРОҚЛАР
ШАРОИТИДА
ҚИЗИЛҚУМ
ФОСФОРИТЛАРИДАН
ОЛИНГАН
ЎҒИТЛАРНИНГ
ҒЎЗА
ҲОСИЛДОРЛИГИГА
ТАЪСИРИ
Ихтисослик
: 06.01.04 – «
Агрокимё
»
Қишлоқ
хўжалик
фанлари
номзоди
илмий
даражасини
олиш
учун
тақдим
этилган
диссертация
А
В
Т
О
Р
Е
Ф
Е
Р
А
Т
И
Тошкент
– 2012
PDF created with pdfFactory Pro trial version
2
Иш
2007-2009
йилларда
Самарқанд
қишлоқ
хўжалик
институти
агрокимё
,
тупроқшунослик
ва
ўсимликларни
ҳимоя
қилиш
кафедрасида
бажарилган
.
Илмий
раҳбар
:
Қишлоқ
хўжалик
фанлари
доктори
,
профессор
Хошимов
Фарход
Ҳакимович
Расмий
оппонентлар
:
Қишлоқ
хўжалик
фанлари
доктори
,
профессор
Саттаров
Жўра
Саттарович
Қишлоқ
хўжалик
фанлари
доктори
,
профессор
Эргашев
Абдурахмон
Эргашевич
Етакчи
ташкилот
:
Ўзбекистон
пахтачилик
илмий
-
тадқиқот
институти
Ҳимоя
Тупроқшунослик
ва
агрокимё
илмий
-
тадқиқот
давлат
институти
ҳузуридаги
ДК
.180.20.01
рақамли
кенгашнинг
2012
йил
«___» _________
куни
соат
__
да
ўтадиган
мажлисида
бўлади
.
Манзил
:
100179
Тошкент
ш
.,
Қамарнисо
кўчаси
, 3-
уй
.
Тел
: 246-09-50;
Факс
: 246-76-00;
Диссертация
билан
Тупроқшунослик
ва
агрокимё
илмий
-
тадқиқот
давлат
институтининг
кутубхонасида
танишиш
мумкин
.
Автореферати
2012
йил
«____» ______
да
тарқатилди
.
Ихтисослашган
Кенгаш
илмий
котиби
қишлоқ
хўжалик
фанлари
номзоди
:
А
.
Ж
.
Баиров
PDF created with pdfFactory Pro trial version
3
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ
УМУМИЙ
ТАВСИФИ
Мавзунинг
долзарблиги
.
Ғўза
ҳосилдорлиги
ва
тупроқ
унумдорлигини
оширишда
фосфор
сақловчи
ўғитлар
муҳим
аҳамиятга
эга
.
Кейинги
йилларда
республикамиздаги
мавжуд
фосфор
ўғити
ишлаб
чиқарувчи
корхоналар
қишлоқ
хўжалиги
эҳтиёжини
атиги
30-40%
ини
таъминлаяпти
(
М
.
Хайдаров
,
А
.
Алиев
,
С
.
Тожиев
, 2004;
С
.
Тожиев
, 2008;
Т
.
Вайс
,
С
.
Таджиев
ва
бошқалар
, 2010).
Бунинг
асосий
сабаби
фосфор
хом
ашёсининг
танқислигидир
.
Ушбу
муаммони
маҳаллий
хом
-
ашёлардан
унумли
фойдаланиш
эвазига
ҳал
қилиш
мумкинлиги
мутахассислар
ва
олимларимиз
томонидан
аниқланди
,
яъни
республикамизда
8
дан
ортиқ
фосфорит
захиралари
топилди
.
Буларга
Сариосиё
туманидаги
Гулиоб
,
Қорақалпоғистон
,
Марказий
Қизилқум
фосфоритлари
ва
бошқалар
киради
.
Янги
фосфоритлар
ўз
таркиби
ва
хоссалари
бўйича
қўлланилиб
келинган
фосфорит
хом
ашёсидан
кескин
фарқ
қилади
.
Ўзбекистон
Республикаси
Президенти
И
.
А
.
Каримовнинг
2006
йил
18
июлдаги
ПҚ
–420–
сонли
«
Джер
-
Сардарё
базасида
фосфор
сақловчи
ўғитларни
ишлаб
чиқариш
ва
экспортини
йўлга
қўйишни
кенгайтириш
бўйича
2010
йилгача
мўлжалланган
дастур
ҳақида
»
ги
қарори
асосида
ҳозирги
кунда
Республикамиз
худудида
топилган
фосфорит
хом
ашёси
асосида
«
Самарқандкимё
», «
Навоийазот
»
ва
«
Фарғонаазот
»
комбинатларида
АФУ
(
УФАУ
),
НКФУ
(
Нитрофос
),
СФ
,
КФ
,
КНАФ
,
КАФ
,
КАС
,
ФССС
каби
янги
ўғитлар
ишлаб
чиқариш
йўлга
қўйилди
.
Ушбу
ўғитларни
карбонатли
шўрланган
ўтлоқ
тупроқлар
озиқ
режими
,
фосфорнинг
фракцион
таркиби
,
ғўзанинг
ўсиши
,
ривожланиши
ва
ҳосилдорлигига
таъсирини
ҳамда
ғўзага
қўллаш
муддатлари
,
меъёрларини
аниқлаш
долзарб
вазифалардан
ҳисобланади
.
Магний
карбонатлари
билан
шўрланган
,
фосфор
ретроградацияси
тез
ўтадиган
тупроқлар
шароитида
янги
типдаги
ўғитларнинг
хосса
-
хусусиятларини
ўрганиш
катта
назарий
ва
амалий
аҳамиятга
эга
.
Муаммонинг
ўрганилганлик
даражаси
.
Қизилқум
фосфоритлари
асосида
олинган
янги
типдаги
фосфорли
ўғитларни
турли
тупроқ
шароитларида
тупроқ
озиқ
режимига
,
ҳар
хил
қишлоқ
хўжалик
экинлари
ўсиши
,
ривожланиши
ва
ҳосилдорлигига
таъсири
бўйича
С
.
Тожиев
(2004, 2007, 2008),
Т
.
П
.
Вайс
,
С
.
С
.
Шукурова
,
С
.
Тўхтаев
,
Б
.
И
.
Ниёзалиев
,
С
.
М
.
Тожиев
(2004),
Қ
.
Мирзажонов
(2004),
Б
.
И
.
Ниёзалиев
,
Р
.
Н
.
Назаров
,
Б
.
Тиллабеков
,
Д
.
Сиддиқова
,
М
.
Қодирхўжаева
(2004),
О
.
В
.
Мячина
ва
бошқалар
(2004, 2010),
Б
.
И
.
Ниёзалиев
,
Б
.
Х
.
Тиллабеков
ва
бошқалар
(2007, 2008),
А
.
Тоштемиров
,
Ш
.
Каримов
(2009),
Б
.
И
.
Ниёзалиев
,
Б
.
Х
.
Тиллабеков
,
Н
.
М
.
Ибрагимов
,
Л
.
А
.
Миразев
,
М
.
Ф
.
Қодирхўжаева
(2009),
Х
.
А
.
Райимбердиев
,
Б
.
И
.
Ниёзалиев
,
Б
.
Х
.
Тиллабеков
(2010)
ва
бошқалар
томонидан
илмий
тадқиқотлар
олиб
борилган
.
Лекин
,
Самарқанд
вилоятида
тарқалган
карбонатли
шўрланган
ўтлоқи
тупроқлар
шароитида
ушбу
муаммолар
ўрганилмаган
.
Қизилқум
фосфоритлари
асосида
олинган
АФУ
ва
НКФУ
ўғитларининг
Миёнқол
ўтлоқи
тупроқлари
озиқ
режими
,
хусусан
фосфорнинг
умумий
ва
ҳаракатчан
шакллари
миқдори
,
фракцион
таркиби
,
ўғитдан
фосфорнинг
фойдаланиш
коэффициенти
,
PDF created with pdfFactory Pro trial version
4
ғўзанинг
ўсиши
,
ривожланиши
ва
ҳосилдорлигига
таъсирини
ўрганиш
илмий
ва
амалий
аҳамият
касб
этади
.
Диссертация
ишининг
илмий
-
тадқиқот
ишлари
режалари
билан
боғлиқлиги
.
Танланган
мавзу
ФТРМҚ
томонидан
рўйхатга
олинган
01960004512
рақамли
«
Зарафшон
воҳасига
мослашган
юқори
ҳосилли
ва
сифатли
деҳқончилик
маҳсулотларини
ишлаб
чиқаришга
,
янги
иқтисодий
муносабатларни
ҳисобга
олган
холда
илмий
жиҳатдан
асосланган
,
экологик
тозалигини
тамин
этувчи
такомиллаштирилган
технологиялар
ишлаб
чиқиш
,
қишлоқ
хўжалик
экинларининг
янги
,
истиқболли
навларини
яратиш
ва
жорий
этиш
»
илмий
мавзусининг
бир
бўлими
бўлиб
,
у
1.0
топшириқ
ва
1.9
шифр
асосида
бажарилди
.
Тадқиқот
мақсади
.
Қизилқум
фосфоритлари
асосида
олинган
ўғитларнинг
Миёнқол
ўтлоқи
тупроқлари
озиқа
тартиботи
,
тупроқдаги
фосфорнинг
фракциавий
ва
ҳаракатчан
таркибининг
ўсув
даври
давомида
ўзгаришини
ўрганиш
ҳамда
ғўзанинг
мақбул
озиқланиши
учун
ўғитнинг
самарали
меъёрини
ва
таркибидаги
фосфорни
ўзлаштириш
коэффициентини
аниқлаш
асосида
юқори
ва
сифатли
пахта
ҳосили
олиш
имкониятини
ишлаб
чиқиш
.
Тадқиқот
вазифалари
:
1.
Минерал
(
комплекс
)
ўғит
тури
ва
меъёрининг
тупроқдаги
ҳаракатчан
фосфор
динамикаси
,
фосфор
баланси
,
ўсимликлар
томонидан
фосфорни
ўзлаштирилиши
ва
ўғитдан
фосфорни
фойдаланиш
коэффициентини
аниқлаш
.
2.
Янги
типдаги
фосфор
сақловчи
ўғитлар
таркибидаги
фосфорнинг
тупроқда
ўзгариш
динамикасини
ҳамда
уларнинг
тупроқ
фосфатлари
фракциялари
ўзгаришига
таъсирини
ўрганиш
.
3.
Миёнқол
шароити
ўтлоқи
тупроқларида
турли
меъёрда
қўлланилган
фосфор
сақловчи
ўғитларнинг
ғўза
ўсиши
ва
ривожланиши
,
ҳосилдорлиги
ва
тола
сифат
кўрсаткичларига
таъсирини
ўрганиш
.
4.
Қўлланилган
ўғитларнинг
ғўза
етиштиришдаги
иқтисодий
самарадорлигини
аниқлаш
.
Тадқиқот
объекти
ва
предмети
.
Тадқиқот
объекти
сифатида
Самарқанд
вилоятида
кенг
тарқалган
магний
карбонатли
шўрланган
ўтлоқи
тупроқлар
,
ўрта
толали
ғўзанинг
«
Оқдарё
-6»
ва
«
Омад
»
навлари
олинди
.
Қизилқум
фосфоритлари
асосида
олинган
янги
типдаги
азот
-
фосфорли
ўғит
–
АФУ
(
УФАУ
),
нитрокальцийфосфат
ўғити
–
НКФУ
(
Нитрофос
)
ва
уларнинг
ҳар
хил
меъёр
ва
нисбатлари
,
яъни
250
кг
/
га
азотни
фосфор
ва
калий
билан
1:0,5:0,5; 1:0,6:0,5; 1:0,7:0,5;
ва
1:0,8:0,5
нисбатларда
қўллаш
орқали
ишлаб
чиқаришга
энг
мақбул
вариантни
жорий
этиш
–
тадқиқот
предмети
ҳисобланади
.
Тадқиқот
методлари
.
Тажрибалар
«
Методика
полевых
и
вегетационных
опытов
с
хлопчатником
в
условиях
орошения
» (
СоюзНИХИ
, 1981),
«
Суғориладиган
тупроқларда
минерал
ва
органик
ўғитларни
табақалаштириб
қўллаш
бўйича
тавсиялар
» (2005), «
Марказий
Қизилқум
фосфоритлари
асосида
олинган
янги
фосфорли
ўғитлар
ва
улардан
қишлоқ
хўжалигида
фойдаланиш
PDF created with pdfFactory Pro trial version
5
бўйича
тавсиялар
» (
ЎзРФА
,
ЎзҚХИИЧМ
,
ЎзПИТИ
ва
ТАИТДИ
, 2006), «
Дала
тажрибаларини
ўтказиш
услублари
»
(
ЎзПИТИ
,
2007),
«
Экинларни
озиқлантиришда
минерал
ва
маҳаллий
ўғитлардан
фойдаланиш
бўйича
тавсияномалар
» (
ЎзҚХИИЧМ
,
ЎзПИТИ
, 2009)
асосида
олиб
борилди
.
Олинган
маълумотлар
Б
.
А
.
Доспехов
(1985)
бўйича
дисперсион
,
корреляцион
,
регрессион
таҳлил
қилинди
.
Тупроқ
ва
ўсимлик
таҳлиллари
«
Методы
агрохимических
,
агрофизических
и
микробиологических
исследований
в
поливных
хлопковых
районах
» (1963), «
Агрохимические
методы
исследования
почв
» (1975),
«
Методы
агрохимических
исследований
почв
» (1980)
услублари
асосида
бажарилди
.
Тадқиқот
гипотезаси
.
Миёнқол
шароити
ўтлоқи
тупроқларида
карбонатлар
даражасига
боғлиқ
равишда
Қизилқум
фосфоритлари
асосида
олинган
фосфор
сақловчи
ўғитларнинг
мақбул
меъёрлари
тупроқ
фосфат
режимини
яхшилаши
,
фосфатларнинг
фракцион
таркибини
,
фосфат
сиғими
ва
интенсивлигини
,
фосфор
балансини
мақбуллаштириши
,
ғўзанинг
ўсиши
,
ривожланиши
,
ҳосилдорлиги
ва
толанинг
сифат
кўрсаткичларига
ижобий
таъсир
кўрсатиши
мумкин
.
Ҳимояга
олиб
чиқилаётган
асосий
ҳолатлар
:
1.
Зарафшон
водийсида
тарқалган
юқори
карбонатли
ўтлоқи
тупроқлар
шароитида
янги
типдаги
фосфорли
ўғит
(
АФУ
ва
НКФУ
)
ларнинг
аммофосга
қиёсан
тупроқ
таркибидаги
ҳаракатчан
фосфор
миқдори
ва
фосфорнинг
фракцион
таркиби
,
фосфат
сиғими
ва
интенсивлиги
,
фосфор
баланси
,
ўсимликларнинг
ўғитлар
фосфоридан
фойдаланиш
коэффициентига
таъсири
.
2.
Ғўзанинг
ўсиши
,
ривожланиши
,
ҳосилдорлиги
ва
толанинг
сифат
кўрсаткичларига
АФУ
ва
НКФУ
ўғитларининг
турли
меъёрларининг
таъсири
ҳамда
ушбу
ўғитларни
қўллашнинг
иқтисодий
самарадорлигини
аниқлаш
.
3.
Ушбу
ўғитларни
ишлаб
чиқаришга
жорий
этиш
бўйича
тавсиялар
.
Илмий
янгилиги
.
Қизилқум
фосфоритлари
асосида
олинган
ўғитлар
(
АФУ
ва
НКФУ
)
нинг
Миёнқол
шароити
ўтлоқи
тупроқлари
озиқа
режимига
таъсири
илк
бор
ўрганилди
.
Ушбу
турдаги
ўғитларнинг
магний
карбонат
билан
шўрланган
ўтлоқи
тупроқлар
агрокимёвий
хоссалари
,
озиқ
моддалар
динамикаси
,
фосфор
баланси
,
ўсимликлар
томонидан
ўғитлар
фосфорининг
ўзлаштирилиш
даражалари
ҳамда
тупроқдаги
фосфорнинг
фракцион
таркиби
,
фосфат
сиғими
ва
жадаллигига
таъсири
,
улар
орасидаги
боғлиқлик
аниқланди
.
Ғўзанинг
ўсиши
,
ривожланиши
,
ҳосилдорлиги
ва
толанинг
сифат
кўрсаткичларига
таъсири
ўрганилди
,
тавсиялар
тайёрланди
.
Тадқиқот
натижаларининг
илмий
ва
амалий
аҳамияти
.
Қизилқум
фосфоритларидан
олинган
ўғитлар
(
АФУ
ва
НКФУ
)
нинг
турли
меъёрлари
ўтлоқи
тупроқлар
озиқа
режими
,
озиқ
моддалар
баланси
,
олиб
чиқилиши
ва
ўғитлардан
озиқ
моддаларни
ўзлаштирилиш
даражалари
ҳамда
фосфорнинг
фракцион
таркибига
,
ғўзанинг
ўсиши
,
ривожланиши
ва
ҳосилдорлигига
таъсири
бўйича
янги
маълумотлар
олинди
.
Янги
фосфор
сақловчи
ўғитларнинг
PDF created with pdfFactory Pro trial version
6
мақбул
меъёрлари
,
самарали
турлари
аниқланиб
,
ишлаб
чиқаришга
тавсиялар
берилди
.
Натижаларнинг
жорий
қилиниши
.
Тадқиқот
натижалари
Оқдарё
туманидаги
«
Зарафшон
»
фермерлар
уюшмаси
далаларида
115
га
майдонда
жорий
этилди
.
Ишнинг
синовдан
ўтиши
.
Дала
ва
ишлаб
чиқариш
тажрибалари
ҳар
йили
(2006-2009)
ЎзҚХИИЧМ
Самарқанд
вилояти
бўлими
ва
Самарқанд
қишлоқ
хўжалик
институтининг
махсус
комиссиялари
томонидан
апробациядан
ўтказилиб
ижобий
баҳоланган
.
Тадқиқот
натижалари
ҳар
йили
Самарқанд
қишлоқ
хўжалик
институти
профессор
ўқитувчиларининг
йиллик
илмий
ҳисобот
конференцияларида
(2006-2010).
Самарқанд
шаҳрининг
2750
йиллигига
бағишланган
«
Фермер
хўжалигини
ривожлантириш
истиқболлари
»
мавзусидаги
профессор
–
ўқитувчиларнинг
илмий
–
амалий
конференциясида
(
Самарқанд
,
2008),
Самарқанд
қишлоқ
хўжалик
институтининг
80
йиллик
юбилейига
бағишланган
«
Қишлоқ
тараққиёти
ва
фаровонлигини
оширишда
аграр
фанлар
ютуқларининг
ўрни
»
Республика
илмий
-
амалий
конференциясида
(
Самарқанд
, 2009),
Профессор
-
ўқитувчиларнинг
«
Баркамол
авлод
йили
»
га
бағишланган
«
Қишлоқ
хўжалигини
барқарор
ривожлантиришда
эришилган
ютуқлар
ва
муаммолар
»
илмий
-
амалий
конференциясида
(
Самарқанд
,
2010),
Ўзбекистон
тупроқшунослари
ва
агрокимёгарлари
жамиятининг
V
қурултойида
(
Тошкент
,
2010),
Профессор
-
ўқитувчиларнинг
2011
йил
«
Кичик
бизнез
ва
хусусий
тадбиркорлик
йили
»
га
бағишланган
«
Қишлоқ
хўжалигини
ривожлантиришдаги
устувор
йўналишлар
ва
уларнинг
ечимлари
»
илмий
-
амалий
конференциясида
(
Самарқанд
, 2011)
маърузалар
қилинган
ҳамда
ДК
.180.20.01
рақамли
Ихтисослашган
кенгаш
қошидаги
Илмий
семинарда
(2012)
муҳокама
қилинган
.
Натижаларнинг
эълон
қилинганлиги
.
Илмий
тадқиқот
натижалари
14
та
илмий
мақолалар
халқаро
ва
республика
журналлари
ҳамда
тдмий
-
амалий
конференциялар
материалларида
чоп
этилган
.
Диссертациянинг
тузилиши
ва
ҳажми
.
Диссертация
5
боб
,
хулосалар
,
ишлаб
чиқаришга
тавсиялар
,
фойдаланилган
адабиётлар
рўйхати
ва
иловалардан
иборат
.
Диссертациянинг
умумий
ҳажми
201
бет
бўлиб
,
унда
15
та
жадвал
, 11
та
расм
, 57
та
илова
келтирилган
.
Фойдаланилган
адабиётлар
238
тани
ташкил
қилиб
,
шундан
17
таси
хорижий
манбалардир
.
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ
АСОСИЙ
МАЗМУНИ
Тажриба
ўтказиш
шароити
ва
услублари
.
Лаборатория
тажрибалари
Қизилқум
фосфоритлари
асосида
ишлаб
чиқарилаётган
янги
фосфорли
ўғитларининг
Миёнқол
шароити
ўтлоқи
тупроқларида
ўзгаришини
кузатиш
мақсадида
лабораторияда
компостлаш
(
ўғит
+
тупроқ
)
асосида
олиб
борилди
.
Дала
тажрибалари
Самарқанд
вилояти
ўтлоқи
тупроқлар
шароитида
(
Зарафшон
фермерлар
уюшмаси
худудидаги
«
Каримбобо
»
фермер
хўжалиги
далаларида
)
ўтказилди
.
PDF created with pdfFactory Pro trial version
7
Изланишларда
Қизилқум
фосфоритлари
асосида
олинган
янги
типдаги
ўғитлар
(
АФУ
ва
НКФУ
)
нинг
тупроқ
озиқ
режимига
таъсири
ҳамда
ғўзанинг
«
Оқдарё
-6»
ва
«
Омад
»
навларининг
ўсиши
,
ривожланиши
,
ҳосилдорлиги
ва
ҳосил
сифатига
таъсири
тадқиқ
қилинди
.
Лаборатория
тажрибаси
11
вариант
8
такрорликда
ўтказилди
.
Лаборатория
тадқиқотлари
учун
сиғими
1
кг
бўлган
шиша
идишларга
тупроқ
+
ўғит
компости
тайёрланди
.
Идишларга
қўйилган
ушбу
компостлардан
15, 30, 60, 90, 120
ва
180
кунларда
намуналар
олиниб
таҳлил
қилинди
.
Лаборатория
тажрибаси
тузилмаси
:
Ўғит
меъёри
,
мг
/
идиш
№
Вариантлар
N
P
K
1
Назорат
(
ўғитсиз
) 0
0
0
2 NK –
фон
60 0
30
3
Фон
+
Аммофос
60
45 30
4
Фон
+
АФУ
60
15 30
5
Фон
+
АФУ
60
30 30
6
Фон
+
АФУ
60
45 30
7
Фон
+
АФУ
60
60 30
8
Фон
+
НКФУ
60
15 30
9
Фон
+
НКФУ
60
30 30
10
Фон
+
НКФУ
60
45 30
11
Фон
+
НКФУ
60
60 30
Дала
тажрибаси
тузилмаси
:
Ўғит
меъёри
,
кг
/
га
№
Вариантлар
N
P
K
1
Назорат
(
ўғитсиз
)
0
0
0
2 NK –
фон
250
0
125
3
Фон
+
Аммофос
250
175 125
4
Фон
+
АФУ
250
125 125
5
Фон
+
АФУ
250
150 125
6
Фон
+
АФУ
250
175 125
7
Фон
+
АФУ
250
200 125
8
Фон
+
НКФУ
250
125 125
9
Фон
+
НКФУ
250
150 125
10
Фон
+
НКФУ
250
175 125
11
Фон
+
НКФУ
250
200 125
Тажриба
даласи
ҳайдов
қатламининг
дастлабки
агрокимёвий
тавсифи
қуйидагича
:
гумус
– 1,30 %,
ялпи
NPK - 0,098; 0,163; 2,42 %, N-NH
4
–22,4
мг
/
кг
,
N-NO
3
–15,4
мг
/
кг
, P
2
O
5
–20,8
мг
/
кг
, K
2
O–320
мг
/
кг
.
Тупроқ
ҳайдов
қатламида
умумий
карбонатлар
миқдори
18,7 %
бўлиб
,
шундан
калций
карбонат
14,1 %
ни
ташкил
этди
. 0-30
см
қатламда
тупроқ
сингдириш
сиғими
100
гр
тупроқда
14,2
мг
/
экв
ни
ташкил
этди
.
Сингдириш
сиғимининг
10,3
мг
/
экв
ти
Са
2+
ва
3,3
мг
/
экв
М
g
2+
катионига
тўғри
келди
.
Дала
тажрибалари
11
вариант
4
такрорликда
ўтказилди
.
Бўйи
ва
эни
: 30
х
7,2
м
,
битта
пайкалнинг
майдони
216
м
2
,
ҳисобга
олинадиган
майдон
эса
108
м
2
.
Пайкаллар
систематик
бир
ярус
қилиб
жойлаштирилди
.
Тажрибада
минерал
ўғитлардан
аммиакли
селитра
(NH
4
NO
3
-34,6% N),
калий
хлориди
(KCl–60% K
2
O),
аммофос
(NH
4
H
2
PO
4
10 % N, 46 %
Р
2
О
5
),
азот
–
фосфорли
ўғит
(
АФУ
–10 % N, 10 %
Р
2
О
5
),
нитрокальцийфосфат
ўғити
(
НКФУ
-
6 % N, 16 %
Р
2
О
5
)
қўлланилди
.
Чиринди
миқдори
–
Тюрин
усулида
;
Умумий
азот
,
фосфор
ва
калий
–
Мальцев
–
Гриценко
бўйича
;
нитратли
азот
–
Грандвальд
–
Ляжу
;
аммонийли
азот
–
Несслер
реактиви
ёрдамида
ФЭК
да
;
ҳаркатчан
фосфор
–
Б
.
П
.
Мачигин
,
фосфат
интенсивлиги
–
Р
.
Скофильд
;
фосфат
сиғими
–
С
.
Олсен
;
алмашинувчан
калий
–
П
.
В
.
Протасов
;
тупроқ
муҳити
(
рН
)–
Сувли
сўримда
потенциометрик
;
PDF created with pdfFactory Pro trial version
8
карбонатлар
–
сирка
кислотали
сўримда
(
Д
.
М
.
Кугучков
усулида
);
тупроқ
фосфатлари
фракцион
таркиби
–
Чанг
-
Джексон
усулининг
Аскинази
,
Гинзбург
-
Лебедева
варианти
бўйича
,
органик
фосфор
Мета
усулларида
аниқланди
.
Ўсимлик
таркибидаги
умумий
фосфор
миқдори
Гинзбург
,
Шеглова
,
Вильфиус
усулида
тахлил
қилинди
.
Ўсимлик
бўйи
,
барглар
сони
,
барг
юзаси
,
қуруқ
модда
,
ҳосил
шохлари
ва
кўсаклар
сони
,
ҳосилдорлик
ва
толанинг
сифат
кўрсаткичлари
аниқланди
.
Олинган
маълумотлар
Б
.
А
.
Доспехов
(1985)
бўйича
дисперсион
,
корреляцион
,
регрессион
таҳлил
қилинди
.
ТАДҚИҚОТ
НАТИЖАЛАРИ
ВА
УЛАРНИНГ
ТАҲЛИЛИ
АФУ
ва
НКФУ
ўғитларининг
ўтлоқи
тупроқлар
таркибидаги
гумус
,
ялпи
NPK
миқдорига
таъсири
.
Тажрибадан
олдин
ўтказилган
таҳлилларда
тупроқ
таркибидаги
гумус
миқдори
1,30 %
ни
ташкил
этган
бўлса
,
стационар
усулда
ўтказилган
3
йиллик
тажрибадан
сўнг
гумус
миқдори
1,24-1,34 %
бўлганлиги
аниқланди
.
Бунда
минерал
ўғитлар
қулай
нисбатларда
қўлланилган
АФУ
150
,
АФУ
175
ҳамда
НКФУ
150
,
НКФУ
175
вариантларда
гумус
миқдорининг
дастлабки
кўрсаткичга
нисбатан
деярли
ўзгармаганлиги
таҳлиллар
асосида
аниқланди
.
Аммофос
175
вариантида
тупроқ
таркибидаги
гумус
миқдори
3
йилда
ўртача
1,33 %
ни
ташкил
этган
бўлса
,
АФУ
175
ва
НКФУ
175
вариатларида
гумус
миқдори
сезиларли
ўзгармаганлиги
аниқланди
.
Тупроқнинг
0-30
см
қатламида
ялпи
азот
миқдори
ўғитсиз
-
назорат
вариантида
тажриба
қўйишдан
олдин
0,098 %
ни
ташкил
этган
бўлса
,
унинг
миқдори
3
йил
давомида
камайиб
бориб
, 3-
йилда
ўртача
0,093 %
ни
ташкил
этди
,
яъни
ялпи
азот
миқдорини
камайиб
бориш
тенденцияси
бор
деб
хулоса
қилса
бўлади
.
Тажрибада
NPK
биргаликда
қўлланилган
барча
вариантларда
ялпи
азот
миқдори
деярли
ошмаганлиги
,
тажриба
хатоси
ичидалиги
аниқланди
.
Тупроқ
таркибидаги
ялпи
фосфор
миқдори
0-30
см
қатламда
тажриба
қўйишдан
олдин
ўғитсиз
-
назорат
вариантда
0,162 %
бўлган
бўлса
, 3
йиллик
тажрибадан
сўнг
деярли
ўзгармади
,
яъни
0,161 %
ни
ташкил
этди
.
Фосфорли
ўғитлар
қўлланилган
барча
вариантларда
ҳам
бу
кўрсаткич
сезиларли
ўзгармаганлиги
аниқланди
.
Тажрибада
Қизилқум
фосфоритлари
асосида
олинган
янги
типдаги
фосфорли
ўғитларни
қўллаш
умумий
фосфор
миқдорини
сезиларли
ошишига
олиб
келмади
.
Умумий
фосфор
миқдорининг
қўлланилган
фосфорли
ўғит
турларига
боғлиқ
равишда
ҳам
ошиши
кузатилмади
,
бироқ
фосфор
меъёрини
ортиб
бориши
билан
умумий
фосфор
миқдори
оз
миқдорда
кўпайиб
борди
.
Ўтказган
тажрибаларимизда
тупроқ
таркибидаги
умумий
калий
миқдори
тажриба
қўйишдан
олдин
вариантлар
бўйича
2,41-2,43 %
ни
ташкил
этган
бўлса
,
3
йиллик
стационар
тажрибалардан
сўнг
деярли
ўзгаришга
учрамаганлиги
аниқланди
,
бунда
аммофос
,
АФУ
ва
НКФУ
ўғитларининг
тупроқ
таркибидаги
умумий
калийга
бўлган
таъсири
тенг
аҳамиятли
эканлиги
таҳлиллар
натижасида
аниқланди
.
PDF created with pdfFactory Pro trial version
9
АФУ
ва
НКФУ
ўғитларининг
тупроқ
таркибидаги
нитрат
ва
аммоний
шаклидаги
азот
динамикасига
таъсири
.
Фосфорли
озиқ
моддалар
аммофос
,
АФУ
ва
НКФУ
ўғитлари
ҳисобига
берилганда
,
тупроқдаги
аммоний
ва
нитрат
шаклидаги
азот
миқдори
турлича
ўзгарганлиги
аниқланди
.
2007
йил
ўғитсиз
-
назорат
вариантида
ўғитлашдан
олдин
нитрат
ва
аммоний
шаклидаги
азот
миқдори
15,6
ва
22,5
мг
/
кг
бўлган
бўлса
,
кейинги
аниқланилган
муддатларда
унинг
миқдори
ортиб
бориб
,
гуллаш
фазасида
ғўза
кўп
ўзлаштиришига
қарамай
пишиш
фазасида
мос
равишда
нитрат
ва
аммоний
шаклидаги
азот
миқдорлари
17,7
ва
16,8
бўлган
бўлса
, N
250
K
125
вариантида
юқоридагига
мос
равишда
ўғитлашдан
олдин
15,3
ва
22,5
мг
/
кг
,
пишиш
фазасида
эса
21,5
ва
20,8
мг
/
кг
бўлди
.
Шоналаш
фазасида
ўғитсиз
назорат
вариантда
0-30
см
қатламда
аммоний
шаклидаги
азот
миқдори
16,6
мг
/
кг
,
нитрат
шаклидаги
азот
миқдори
21,2
мг
/
кг
бўлган
бўлса
,
бу
кўрсаткич
N
250
K
125
вариантида
юқоридагига
мос
равишда
25,6
ва
30,3
мг
/
кг
бўлди
.
АФУ
ва
НКФУ
ўғит
меъёрларини
ортиши
билан
иккала
шаклдаги
азот
миқдори
ҳам
ортиб
борди
.
Аммофос
,
АФУ
ва
НКФУ
ўғитлари
бир
хил
меъёрда
қўлланилганда
, N
250
K
125
ваниантига
нисбатан
аммоний
шаклидаги
азот
миқдорлари
мос
равишда
4,6; 3,8
ва
3,0
мг
/
кг
кўп
бўлган
бўлса
,
нитрат
шаклидаги
азот
миқдори
6,2; 4,7
ва
3,3
мг
/
кг
кўп
эканлиги
таҳлилларда
аниқланди
.
Аммофос
вариантида
нитрат
шаклидаги
азот
ўғитлашдан
олдин
15,5
мг
/
кг
ни
ташкил
этган
бўлса
,
ўсув
даври
давомида
юқори
миқдорда
сақланиб
,
пишиш
фазасига
келиб
23,0
мг
/
кг
ни
ташкил
этди
.
АФУ
ва
НКФУ
ўғитларида
ҳам
ушбу
тенденция
кузатилди
.
Тупроқ
таркибидаги
ҳаракатчан
фосфор
миқдори
ва
фосфорнинг
фракцион
таркиби
.
Тадқиқот
натижаларининг
кўрсатишича
, 2007
йил
барча
вариантларда
ўғитлашдан
олдин
тупроқнинг
0-30
см
қатламида
ҳаракатчан
фосфор
миқдори
деярли
бир
хил
,
яъни
20,5-21,1
мг
/
кг
ни
ташкил
этди
.
Ниҳолларнинг
2-3
чинбарглик
даврида
ўғитсиз
-
назорат
вариантда
ҳаракатчан
фосфор
миқдори
16,4
мг
/
кг
ни
ташкил
этган
бўлса
,
Аммофос
175
вариантида
бу
миқдор
40,2
мг
/
кг
,
АФУ
175
вариантида
41
мг
/
кг
ва
НКФУ
175
вариантида
41,6
мг
/
кг
эканлиги
аниқланди
.
Ҳар
иккала
ўрганилган
ўғит
меъёрларининг
кузда
берилган
миқдорининг
ортиб
бориши
билан
тупроқда
ҳаракатчан
фосфор
кўпайиб
борди
,
шу
билан
биргаликда
АФУ
ўғитига
нисбатан
НКФУ
ўғити
қўлланилганда
фосфор
миқдорининг
юқорилиги
кузатилди
.
Бу
тенденция
ўсимликнинг
барча
ривожланиш
фазаларида
кузатилди
.
Ўсимликнинг
шоналаш
фазасида
ўғитсиз
-
назорат
вариантида
тупроқдаги
ҳаракатчан
фосфор
миқдори
15,2
мг
/
кг
ни
ташкил
этган
бўлса
,
ўғитлар
бир
хил
меъёрда
қўлланилган
вариантларда
ўғитсиз
-
назорат
вариантга
нисбатан
бу
кўрсаткич
ўғит
шаклларига
(
Аммофос
,
АФУ
ва
НКФУ
)
мос
равишда
23,3; 23,2
ва
23,4
мг
/
кг
кўп
бўлди
. (1-
расм
).
Тупроқ
таркибидаги
ҳаракатчан
фосфор
миқдорини
АФУ
ва
НКФУ
ўғитлари
меъёрига
боғлиқлиги
статистик
таҳлил
қилинганда
,
ўғит
меъёрларининг
ортиши
билан
ғўзанинг
2-3
чинбарг
ва
гуллаш
фазаларида
тупроқдаги
фосфор
миқдорига
боғлиқлиги
тўғри
чизиқ
кўринишида
бўлиб
,
PDF created with pdfFactory Pro trial version
10
регрессия
тенгламаси
y=
а
x+b
га
бўйсуниб
,
ўғит
меъёрлари
ва
тупрокдаги
ҳаракатчан
фосфор
орасида
кучли
боғлиқлик
мавжудлиги
,
яъни
хар
иккала
ўғит
тури
ва
ғўзанинг
ривожланиш
фазаларида
ҳам
корреляция
коэффициенти
r=
0,97 - 0,99
га
тенглиги
статистик
жиҳатдан
ўз
исботини
топди
(2-
расм
).
0
5
10
15
20
25
30
35
40
45
Ўғитлашдан
олдин
2-3
чинбарг
чиқариш
Шоналаш
Гуллаш
Ўсув
дав ри
охирида
Р
2
О
5
м
и
қд
ори
,
мг
/
кг
Назорат
(
ў ғитсиз
)
N250 K125 –
фон
Фон
+
Р
175
АМ
Фон
+
Р
175
АФУ
Фон
+
Р
175
НКФУ
1-
расм
.
АФУ
ва
НКФУ
ўғитларининг
тупроқ
таркибидаги
ҳаракатчан
фосфор
миқдорига
таъсири
,
мг
/
кг
(0-30
см
қатламда
,
Б
.
П
.
Мачигин
бўйича
) 2007
й
.
Ғўзанинг
2-3
чинбарг
фазаси
y = 0,15x + 18,3
r = 0,99
y = 0,18x + 9,8
r = 0,99
0
5
10
15
20
25
30
35
40
45
50
125
150
175
200
Ўғит
меъёри
,
кг
/
га
Ф
ос
ф
ор
м
иқ
до
ри
,
мг
/
кг
АФУ
НКФУ
Ғўзанинг
гуллаш
фазаси
y = 0,13x + 15,9
r = 0,97
y = 0,15x + 13,4
r = 0,99
0
5
10
15
20
25
30
35
40
45
50
125
150
175
200
Ўғит
меъёри
,
кг
/
га
Фо
сф
ор
м
иқ
дори
,
мг
/
кг
АФУ
НКФУ
2-
расм
.
АФУ
ва
НКФУ
ўғит
меъёрларига
ғўзанинг
2-3
чинбарг
ва
гуллаш
фазаларида
ҳаракатчан
фосфор
миқдорининг
боғлиқлиги
Минерал
фосфатлар
фракциялари
ичида
юқори
асосли
кальций
фосфатлар
нисбатан
камроқ
ўзгаришга
учради
.
Нисбатан
барқарор
фракция
алюмо
ва
феррофосфатлар
бўлиб
,
АФУ
қўлланилган
вариантларда
улар
қисман
ўзгаришга
учради
.
НКФУ
қўлланилганда
алюмо
ва
феррофосфат
фракцияларининг
миқдори
камайиши
кузатилди
.
Айни
вақтда
НКФУ
ўғити
қўлланилган
вариантларда
Са
I
-P
ва
Са
II
-
Р
лар
миқдори
ошди
.
Бу
НКФУ
ўғити
таркибидаги
калций
фосфатлари
билан
боғлиқдир
.
Фосфорли
ўғитларни
қўллаш
натижасида
тупроқ
таркибидаги
фосфатларнинг
эрувчанлиги
ошиши
кузатилди
.
Хусусан
,
АФУ
ва
НКФУ
ўғитлари
аммофосга
нисбатан
эримайдиган
қолдиқ
миқдорининг
камайишига
олиб
келди
.
Шу
билан
биргаликда
ҳар
иккала
ўғит
тури
бўйича
ўғит
PDF created with pdfFactory Pro trial version
11
меъёрининг
ортиши
билан
эримайдиган
қолдиқ
миқдорининг
камайиши
кузатилди
.
Мақбул
фосфат
режимини
юзага
келтиришда
НКФУ
ўғити
АФУ
ўғитига
нисбатан
устунлиги
тасдиқланди
.
Аммофос
ўғити
175
кг
/
га
меъёрда
қўлланилганда
Са
I
-
Р
миқдори
66
мг
/
кг
бўлган
бўлса
,
бу
ҳол
АФУ
ўғитида
6
мг
/
кг
га
кам
бўлиб
,
НКФУ
ўғити
қўлланилганда
4
мг
/
кг
га
кўпайиши
аниқланди
.
Ушбу
ҳолат
бизнинг
фикримизча
,
ҳар
иккала
АФУ
ва
НКФУ
ўғити
таркибидаги
фосфор
юқори
асосли
калций
фосфатга
ўтиши
билан
изоҳланади
.
Умуман
,
фосфорли
ўғитлар
фосфор
фракцион
таркибининг
ўзгаришига
,
жумладан
,
ҳаракатчан
Са
I
–
Р
,
Са
II
–
Р
,
ларнинг
ошишига
олиб
келди
.
Айни
вақтда
АФУ
қўлланилганда
Аℓ
–
Р
, Fe–P
ошган
бўлса
,
НКФУ
ўғити
қўлланилганда
камайди
.
Са
II
-
Р
миқдори
эса
ҳар
иккала
ўғит
тури
меъёрининг
ортиб
бориши
билан
кўпайганлиги
аниқланди
(3-
расм
).
I
140
132
21
298
89
935
1343
Ўғитсиз
назорат
II
145
141
24
306
97
985
1412
N
250
K
125
-
Фон
III
141
130
66
391
88
921
1466
Фон
+
Р
ам
175
IV
141
129
60
402
102
906
1470
Фон
+
Р
афу
175
V
144
127
70
372
85
944
1471
Фон
+
Р
нкфу
175
Органик
фосфор
Эримайдиган
қолдиқ
Минерал
фосфор
,
Шу
жумладан
Са
I
- P
Аℓ
–
Р
Ғе
–
Р
Са
II
–
Р
3-
расм
.
АФУ
ва
НКФУ
ўғитларнинг
тупроқ
таркибидаги
фосфорнинг
фракцион
таркибига
таъсири
АФУ
ва
НКФУ
ўғитларининг
тупроқда
ўзгариш
динамикаси
(
лаборатория
тажрибаси
мисолида
).
Фосфорли
ўғитлар
тупроқ
билан
аралаштирилганидан
кейинги
кунда
ўтказилган
таҳлиллар
ҳаракатчан
фосфор
миқдори
вариантлар
бўйича
24,4-41,3
мг
/
кг
бўлишини
кўрсатди
.
Бунда
энг
кам
кўрсаткич
ўғитсиз
-
назорат
вариантда
бўлган
бўлса
,
фосфорнинг
энг
кўп
миқдори
АФУ
60
вариантида
кузатилди
.
АФУ
ва
НКФУ
ўғитлари
қўлланилган
барча
вариантларда
ўғит
меъёри
ортиши
билан
ҳаракатчан
фосфор
миқдорининг
кўпайиши
қайд
этилди
,
бироқ
,
PDF created with pdfFactory Pro trial version
12
НКФУ
ўғити
қўлланилгандагига
нисбатан
АФУ
ўғитида
кўрсаткич
мос
меъёрлар
бўйича
деярли
бир
хил
бўлганлиги
аниқланди
.
Кузатишнинг
30
ва
60-
кун
таҳлилларида
эса
АФУ
ўғити
НКФУ
ўғитига
нисбатан
устунлиги
намоён
бўлди
.
Таҳлилларнинг
60-
кунида
ҳаракатчан
фосфор
миқдори
вариантлар
бўйича
30,1-62,8
мг
/
кг
ни
ташкил
этиб
,
ўғитсиз
-
назорат
ва
NK
вариантида
ҳаракатчан
фосфорнинг
қисман
камайиши
,
яъни
фосфорнинг
тупроққа
бирикиши
содир
бўлган
бўлса
,
АФУ
ва
НКФУ
ўғитларининг
ошиб
борувчи
меъёрлари
қўлланилган
вариантларда
ҳаракатчан
фосфорнинг
ортиши
аниқланди
.
АФУ
15
вариантида
фосфорнинг
кўпайиши
дастлабки
30
кундагига
нисбатан
2,3
мг
/
кг
ошган
бўлса
,
НКФУ
15
вариантида
бу
кўрсаткич
2,2
мг
/
кг
ни
,
АФУ
30
вариантида
4,1
мг
/
кг
,
НКФУ
30
вариантида
4,3
мг
/
кг
ни
ташкил
этганлиги
аниқланди
.
Худди
шунингдек
АФУ
45
,
АФУ
60
ва
НКФУ
45
,
НКФУ
60
вариантларида
ҳам
юқоридаги
ҳолат
такрорланди
(1-
жадвал
).
1-
жадвал
Фосфорли
ўғитларни
компостлашнинг
компостлаш
муддатига
боғлиқ
равишда
тупроқдаги
ҳаракатчан
фосфор
миқдорига
таъсири
,
мг
/
кг
Р
2
О
5
(
Б
.
П
.
Мачигин
усулида
)
Аниқланган
муддатлар
,
кун
№
Вариантлар
15
30
60
90
120
180
1
Назорат
(
ўғитсиз
) 24,4±0,38 31,5±0,34 30,1±0,32 28,9±0,35 26,3±0,35 25,4±0,48
2
N
60
K
30
–
фон
27,5±0,38 33,6±0,35 32,0±0,38 30,4±0,37 28,5±0,36 27,1±0,37
3
Фон
+
АМ
45
40,2±0,31 51,5±0,38 56,7±0,37 51,0±0,39 52,3±0,38 50,7±0,36
4
Фон
+
АФУ
15
32,8±0,40 45,0±0,36 47,3±0,35 42,8±0,35 44,6±0,34 43,3±0,48
5
Фон
+
АФУ
30
36,6±0,45 49,7±0,35 53,8±0,35 48,5±0,35 50,1±0,36 48,4±0,45
6
Фон
+
АФУ
45
40,0±0,40 51,3±0,32 56,6±0,33 50,9±0,36 52,2±0,42 50,2±0,32
7
Фон
+
АФУ
60
41,3±0,38 52,4±0,33 58,5±0,37 52,4±0,33 53,3±0,37 51,0±0,35
8
Фон
+
НКФУ
15
33,7±0,31 41,9±0,40 44,1±0,34 39,5±0,37 41,6±0,31 40,5±0,43
9
Фон
+
НКФУ
30
38,1±0,35 48,2±0,32 52,5±0,37 47,1±0,41 48,9±0,32 47,4±0,39
10
Фон
+
НКФУ
45
39,7±0,36 51,4±0,37 56,9±0,32 51,1±0,37 52,6±0,31 51,0±0,31
11
Фон
+
НКФУ
60
40,1±0,37 55,7±0,32 62,8±0,39 56,5±0,35 57,7±0,37 55,8±0,34
АФУ
45
вариантида
тажрибанинг
60-
кунида
ҳаракатчан
фосфор
56,6
мг
/
кг
бўлиб
, 90
кунги
таҳлилларда
50,9
мг
/
кг
ни
ташкил
этган
бўлса
,
НКФУ
шу
меъёрда
қўлланилганда
кўрсаткичлар
мос
равишда
56,9; 51,1
мг
/
кг
бўлганлиги
аниқланди
.
Ҳар
иккила
ўғит
тури
бўйича
меъёр
ортиши
билан
фосфорнинг
тупроққа
бирикиши
кучайди
,
бунда
ҳам
НКФУ
ўғити
АФУ
га
нисбатан
кўпроқ
бириккан
бўлиб
,
аммофос
оралиқ
ўринда
бўлганлиги
аниқланди
.
Таҳлилларнинг
120
кунида
эса
ўғитсиз
-
назорат
ва
NK
вариантларида
ҳаракатчан
фосфорларнинг
камайиши
тенденцияси
кузатилган
бўлса
,
аммофос
,
АФУ
ва
НКФУ
ўғитлари
қўлланилган
вариантларда
ҳаракатчан
фосфатларнинг
ортиши
содир
бўлганлиги
,
бунда
айниқса
тупроққа
бириккан
фосфатларнинг
эрувчанлиги
АФУ
га
нисбатан
НКФУ
ўғити
бўйича
қисман
юқорилиги
аниқланди
. 180-
кунга
келиб
эса
тупроқдаги
ҳаракатчан
фосфатларнинг
тупроққа
бирикиши
яна
содир
бўлганлиги
ўтказилган
таҳлилларда
аниқланди
.
PDF created with pdfFactory Pro trial version
13
АФУ
ва
НКФУ
ўғит
меъёрларининг
тупроқдаги
ҳаракатчан
фосфор
(
Б
.
Мачигин
)
миқдори
орасидаги
боғлиқлик
тўғри
чизиқли
y= ax+b
регрессия
тенгламасига
бўйсуниб
,
ҳар
иккала
ўғит
турларида
ҳам
корреляция
коэффициентлари
r=0,99
тенг
бўлиб
,
улар
орасидаги
боғлиқлик
кучли
бўлганлиги
исботланди
.
С
.
Олсен
усулида
аниқланган
фосфат
сиғими
бўйича
АФУ
ва
НКФУ
ўғитлари
бир
-
биридан
кескин
фарқ
қилганлиги
аниқланди
.
Қўлланилган
АФУ
ўғити
дозаси
бўйича
фосфат
сиғимининг
график
кўриниши
парабола
шаклида
бўлиб
,
регрессия
тенгламаси
у
=58,1+1,02
х
-0,01
х
2
га
бўйсуниб
,
корреляция
коэффициенти
r=0,86
га
тенг
бўлган
бўлса
,
НКФУ
ўғити
меъёрининг
ортиши
билан
фосфат
сиғими
тўғри
чизиқли
график
кўринишида
ошиб
борди
ва
у
=0,33
х
+68,2
регрессия
тенгламасига
бўйсуниб
,
корреляция
коэффициенти
r=0,97
га
тенглиги
исботланди
(4-
расм
).
Ҳаракатчан
фосфор
,
мг
/
кг
(
Б
.
Мачигин
)
y = 0,3x + 37,8
r = 0,99
y = 0,25x + 38 ,9
r = 0 ,99
0
10
20
30
40
50
60
15
30
45
60
Ўғит
меъёри
,
мг
/
идиш
Ф
о
сф
ор
ми
қд
ори
,
мг
/
кг
АФУ
НКФУ
Фосфат
сиғими
,
мг
/
кг
(
С
.
Олсен
)
y = 0,33x + 68,2
r = 0,97
y = 58,1 + 1,02x - 0,001x
2
r = 0,86
0
20
40
60
80
100
120
15
30
45
60
Ўғит
меъёри
,
мг
/
идиш
Ф
ос
ф
ор
м
и
қд
ори
,
мг
/
кг
АФУ
НКФУ
Фосфат
интенсивлиги
,
мг
/
л
(
Р
.
Скофильд
)
y = 0,07
e
0,01x
r = 0,99
y = 0,08
e
0,01x
r = 0,99
0
0,2
0,4
0,6
0,8
1
1,2
1,4
0
20
40
60
80
100
Ўғит
меъёри
,
мг
/
идиш
Ф
ос
ф
ор
м
иқ
дори
,
мг
/
л
АФУ
НКФУ
4-
расм
.
Ўғит
меъёрларининг
тупроқ
таркибидаги
ҳаракатчан
фосфор
,
фосфат
сиғими
ва
интенсивлигига
боғлиқлиги
Фосфат
интесивлиги
Р
.
Скофильд
бўйича
аниқланганда
ўрганилган
ҳар
иккала
АФУ
ва
НКФУ
ўғитлар
меъёрларининг
ортишида
интенсивлик
омили
кўрсаткичли
график
кўринишида
ортиши
аниқланди
(4-
расм
).
Фосфат
интенсивлиги
ва
ўғит
дозаси
орасидаги
боғлиқлик
АФУ
ва
НКФУ
ўғитлари
қўлланилганда
у
=
а
е
b
х
регрессия
тенгламасига
бўйсуниб
,
корреляция
коэффициентлари
r = 0,99
га
тенг
эканлиги
статистик
жиҳатдан
ўз
исботини
топди
.
АФУ
ва
НКФУ
ўғитларидан
фосфорнинг
ўзлаштирилиши
,
унинг
баланси
ва
фойдаланиш
коэффициенти
.
Ўғит
қўлланилган
ва
унинг
меъёри
ошириб
борилган
сари
ўсимликларнинг
ўсиши
ва
ривожланишида
ўзгаришлар
содир
бўлиб
,
поя
,
барг
,
ҳосил
элементлари
,
тола
ва
чигит
таркибида
умумий
фосфор
миқдори
сезиларли
даражада
юқори
бўлиши
аниқланди
.
PDF created with pdfFactory Pro trial version
14
2007
йил
пишиш
фазасида
ўсимликнинг
турли
қисмлари
таркибида
умумий
фосфор
миқдори
турлича
бўлди
.
Омад
ғўза
нави
бўйича
ўғитсиз
-
назорат
вариантида
ўстирилган
ўсимлик
поясида
0,22;
баргда
0,55;
чаноқда
0,24;
чигитда
0,69 %
ва
толада
0,13 %
ни
ташкил
этган
бўлса
,
аммофос
ўғити
ҳисобидан
гектарига
175
кг
Р
2
О
5
қўлланилганда
кўрсаткичлар
юқоридагига
мос
равишда
0,05; 0,12; 0,04; 0,21
ва
0,07 %
га
зиёд
бўлганлиги
аниқланди
.
АФУ
ва
НКФУ
ўғитлари
ҳисобидан
юқоридаги
меъёрда
Р
2
О
5
қўлланилганда
аммофосдан
қолишмаслиги
қайд
этилди
.
Қизилқум
фосфоритлари
асосида
ишлаб
чиқарилган
АФУ
ва
НКФУ
ўғитларининг
меъёри
ошириб
қўлланилганда
эса
ўсимликнинг
барча
қисмлари
таркибидаги
умумий
фосфор
миқдори
юқори
бўлиши
ўтказилган
таҳлилларда
аниқланди
.
Тажриба
даласи
тупроқлари
ҳамда
қўлланилган
фосфорли
ўғитлар
таркибидан
ғўза
ҳосили
ва
барча
ер
устки
қисмлари
(
пояси
,
барги
,
чаноқлари
,
чигити
ва
толаси
)
билан
ҳар
гектар
майдондан
ўрганилган
вариантлардан
ўртача
3
йилда
Омад
нави
13,8–52,8
кг
/
га
фосфор
ўзлаштиргани
аниқланди
.
Шундан
қўлланилган
ўғит
таркибидан
эса
13,5–23,6
кг
/
га
фосфор
ўзлаштирилганлиги
,
бунда
энг
юқори
кўрсаткич
(23,6
кг
/
га
)
НКФУ
200
вариантида
бўлганлиги
ҳисобга
олинди
.
Тажрибанинг
Аммофос
175
вариантида
қўлланилган
ўғитдан
23,3
кг
/
га
фосфор
ўзлаштирган
бўлса
,
АФУ
175
вариантида
бу
кўрсаткич
23,1
кг
/
га
ни
ташкил
этганлиги
қайд
этилди
.
Ўғитлардан
фосфорнинг
фойдаланиш
коэффициенти
Омад
навида
вариантлар
бўйича
10,8
дан
13,3 %
гача
ташкил
этганлиги
аниқланди
.
Аммофос
175
вариантида
ўғитдан
фойдаланиш
коэффициенти
13,3 %
ни
ташкил
этган
бўлса
,
АФУ
175
ва
НКФУ
175
вариантларида
эса
13,2 %
ни
ташкил
қилди
(2-
жадвал
).
2-
жадвал
Қизилқум
фосфоритлари
асосида
олинган
ўғитлар
таркибидаги
фосфордан
фойдаланиш
коэффициенти
ва
фосфор
баланси
(
Омад
/
Оқдарё
-6,
ўртача
3
йиллик
)
Ўзлаштириш
ўғит
+
тупроқ
,
кг
/
га
№
Тажриба
вариантлари
Фосфор
меъёри
,
кг
/
га
тупроқ
+
ўғит
ўғит
Ўғитдан
фойдаланиш
коэффи
-
циенти
, %
Фосфор
баланси
, +-
Ўзлаштири
шнинг
қопланиши
, %
1.
Назорат
(
ўғитсиз
)
0
13,8/16,3
0
-13,8/16,3
-
2. N
250
K
125
–
фон
0
29,2/30,5
0
-29,3/30,5
-
3.
Фон
+
Р
АМ
175 52,5/54,2 23,3/23,7
13,3/13,5
122,5/120,8 333,3/322,9
4.
Фон
+
Р
АФУ
125 42,7/43,6 13,5/13,1
10,8/10,8
82,3/81,4 292,7/286,7
5.
Фон
+
Р
АФУ
150 46,7/48,7 17,5/18,2
11,7/12,1
103,3/101,3 321,2/308,0
6.
Фон
+
Р
АФУ
175 52,3/53,8 23,1/23,3
13,2/13,3
122,7/121,2 334,6/325,3
7.
Фон
+
Р
АФУ
200 52,8/54,5 23,6/24,0
11,8/12,0
147,2/145,5 378,8/367,0
8.
Фон
+
Р
НКФУ
125 42,9/44,3 13,7/13,8
10,9/11,0
82,1/80,7 291,4/282,2
9.
Фон
+
Р
НКФУ
150 47,1/49,3 17,9/18,8
11,9/12,5
102,9/100,7 318,5/304,3
10.
Фон
+
Р
НКФУ
175 52,3/53,9 23,1/23,4
13,2/13,4
122,7/121,1 334,6/324,7
11.
Фон
+
Р
НКФУ
200 53,3/54,8 24,1/24,1
12,0/12,2
146,7/145,2 375,2/365,0
PDF created with pdfFactory Pro trial version
15
Фосфорнинг
ўсимлик
томонидан
ўзлаштирилиши
,
ўғитлар
томонидан
қопланиши
ўғит
меъёри
ортиши
билан
кўпайди
.
Бу
кўрсаткич
бўйича
аммофос
,
АФУ
ва
НКФУ
ўғитлари
деярли
тенг
бўлди
.
Қизилқум
фосфоритлари
асосида
олинган
АФУ
ва
НКФУ
ўғитлари
меъёрлари
ошиб
бориши
билан
фосфордан
фойдаланиш
коэффициенти
орасидаги
боғлиқлик
y=a+b
1
x+b
2
x
2
регрессия
тенгламасига
бўйсунган
ҳолда
унинг
график
кўриниши
тескари
парабола
шаклида
бўлди
.
Корреляция
коэффициенти
Омад
нави
бўйича
АФУ
да
r=0,66
ва
НКФУда
r=0,67
бўлган
бўлса
,
Оқдарё
-6
навида
эса
мос
равишда
0,78
ва
0,79
бўлди
.
Ўғитдан
фойдаланиш
коэффициентининг
ўғит
меъёрларига
боғлиқлиги
Омад
навига
нисбатан
Окдарё
-6
навида
кучлироқ
бўлганлиги
статистик
жиҳатдан
исботланди
(5-
расм
).
Омад
нави
y = -14 ,4 + 0,31x - 0,000 9x
2
r = 0 ,66
y = -14,01 + 0 ,31 - 0 ,00 09x
2
r = 0,67
0
4
8
12
16
125
150
175
200
АФУ
НКФУ
Оқдарё
-6
нави
y = -16,2 + 0,34x - 0,001x
2
r = 0,78
y = -15,9 + 0,34x - 0,001x
2
r = 0,79
0
4
8
12
16
125
150
175
200
АФУ
НКФУ
5-
расм
.
АФУ
ва
НКФУ
ўғитлари
меъёрининг
ортиши
ва
ушбу
ўғитлар
таркибидаги
фосфордан
фойдаланиш
коэффициентига
боғлиқлиги
(
Ўртача
3
йиллик
,
Омад
ва
Оқдарё
-6
навлари
)
Ғўзанинг
ўсиши
ва
ривожланиши
.
2007
йил
1–
июнда
ўтказилган
биометрик
ўлчашларда
Омад
ғўза
навининг
бўйи
ўғитсиз
-
назорат
вариантида
12,1
см
,
ҳосил
шохлари
сони
1,7
дона
бўлган
бўлса
,
қўлланилган
ўғитлар
таъсирида
ўсимлик
бўйи
3,6 – 9,1
см
баланд
ва
ҳосил
шохлари
0,9 – 2,4
донага
кўп
бўлганлиги
аниқланди
.
Ўғитлар
бир
хил
меъёрда
қўлланилганда
кузатиш
ўтказилган
барча
муддатларда
ўсимликнинг
бош
пояси
баландлигида
фарқ
сезилмади
,
жумладан
,
Аммофос
175
вариантида
ўсимлик
бўйи
1
июнда
19,3; 1
июлда
57,7; 1
августда
90,2
см
бўлган
бўлса
,
АФУ
175
вариантида
бу
кўрсаткич
юқоридагига
мос
равишда
19,2; 57,6; 90,0
см
ни
НКФУ
175
вариантида
эса
19,3;
57,8
ва
90,4
см
бўлганлиги
қайд
этилди
.
Ўсимлик
бўйида
фарқ
кузатилмагани
каби
ҳосил
шохлар
сонида
ҳам
фарқ
деярли
йўқлиги
аниқланди
.
Жумладан
,
Аммофос
175
вариантида
ҳосил
шохлар
сони
1
июнда
3,7
дона
, 1
июлда
10,3
дона
ва
1
августда
12,9
дона
бўлган
бўлса
,
АФУ
175
вариантида
мос
равишда
3,6; 10,2;
12,8
донани
ташкил
этиб
,
НКФУ
175
варианти
эса
ушбу
кўрсаткич
бўйича
бироз
устунлиги
аниқланди
, 2007
йил
1
сентябрда
кўсаклар
сони
вариантлар
бўйича
7,2 – 13,6
донани
ташкил
этиб
,
ўғитсиз
-
назорат
вариантда
7,2
дона
кўсакдан
1,3
донаси
очилганлиги
аниқланиб
,
бу
эса
жамига
нисбатан
18 %
ни
ташкил
этган
бўлса
,
АФУ
200
вариантида
жами
кўсаклар
сони
13,6
ва
НКФУ
200
вариантида
ҳам
13,6
дона
бўлиб
,
шундан
11 %
ни
ёки
мос
равишда
1,5
донаси
очилганлиги
PDF created with pdfFactory Pro trial version
16
аниқланди
.
Бошқа
ўрганилган
вариантларда
эса
очилган
кўсаклар
салмоғи
ўртача
ҳисобда
11,1 – 11,2 %
ни
ташкил
этганлиги
ўтказилган
ҳисобларда
аниқланди
.
Юқорида
қайд
этилган
ҳолатлар
,
ўзгаришлар
ва
тенденциялар
барча
тажриба
йилларида
ҳамда
Оқдарё
-6
ғўза
навида
ҳам
кузатилди
.
Ўсимликнинг
гуллаш
фазасида
тупроқ
таркибидаги
фосфор
миқдори
(
Х
),
ҳосил
шохлар
сони
(Z)
ва
бош
поя
баландлиги
(
У
)
орасидаги
боғликлик
У
=
а
+b
1
X+b
2
Z
регрессия
тенгламасига
бўйсуниб
,
корреляция
коэффициентлари
Омад
навида
АФУ
ўғит
меъёри
бўйича
r
Х
Y(Z)
=0,95; r
Х
Z(Y)
=0,97; r
YZ(X)
=0,99
га
тенг
бўлиб
,
ушбу
коэффициентлар
НКФУ
ўғити
бўйича
r
Х
Y(Z)
=0,94; r
Х
Z(Y)
=0,95;
r
YZ(X)
=0,99
бўлган
бўлса
(3.9-
расм
),
Оқдарё
-6
ғўза
навида
эса
юқоридагига
мос
равишда
r
ХУ
(Z)
=0,83; r
Х
Z(Y)
=0,97; r
У
Z(X)
=0,69
ва
r
Х
Y(Z)
=0,94; r
Х
Z(Y)
=0,70; r
YZ(X)
=0,85
бўлди
(6-
расм
).
6 -
расм
.
Тупроқ
таркибидаги
фосфор
миқдори
,
ўсимлик
бўйи
ва
ҳосил
шохлар
сони
орасидаги
боғлиқлик
. 1-
АФУ
. 2-
НКФУ
,
Омад
нави
.
1
а
-
АФУ
. 2
а
-
НКФУ
,
Оқдарё
-6
нави
(
гуллаш
фазаси
, 2007
й
)
Ғўза
ҳосилдорлиги
ва
толанинг
сифат
кўрсаткичлари
.
Тадқиқот
ўтказилган
2007
йилда
Омад
ғўза
нави
бўйича
такрорликлардан
олинган
ўртача
ҳосилдорлик
вариантлар
бўйича
13,9-36,4
ц
/
га
ни
ташкил
этди
.
Бунда
энг
кам
ҳосил
ўғитсиз
-
назорат
вариантида
бўлиб
,
ўртача
13,9
ц
/
га
ни
ташкил
этди
.
Аммофос
,
АФУ
ва
НКФУ
ўғитлари
ҳисобидан
бир
хил
меъёрда
,
яъни
гектарига
175
кг
дан
Р
2
О
5
қўлланилганда
энг
юқори
ҳосилдорлик
(37,0
ц
/
га
)
НКФУ
ўғити
қўлланилганда
олиниб
,
бу
ўғит
таъсири
бўйича
АФУ
ва
аммофос
билан
тенг
аҳамиятли
бўлганлиги
аниқланди
(7-
расм
).
PDF created with pdfFactory Pro trial version
17
Оқдарё
-6
нави
ўғитсиз
назорат
вариантида
ўртача
уч
йилда
14,4
ц
/
га
ҳосил
олинган
бўлса
,
Аммофос
,
АФУ
ва
НКФУ
ўғитларибир
хил
меъёрда
қўлланилган
вариантларида
назоратга
нисбатан
мос
равишда
23,8; 23,6
ва
23,9
ц
/
га
қўшимча
ҳосил
олинди
.
АФУ
ва
НКФУ
ўғит
меъёрларининг
ошиши
ва
ўртача
ҳосил
орасидаги
боғлиқлик
y=a+b
1
x+b
2
x
2
регрессия
тенгламасига
бўйсунган
ҳолда
,
Омад
навида
АФУ
ўғитининг
меъёрини
ортиши
билан
ўртача
3
йиллик
ўртача
ҳосилнинг
корреляция
коэффициентлари
r=0,83
га
тенг
бўлган
бўлса
,
НКФУ
ўғитида
бу
кўрсаткич
r=0,84
тенг
бўлди
.
Оқдарё
-6
навида
ушбу
коэффициентлар
r=0,87,
r=0,88
бўлиб
,
навига
Омад
нисбатан
Оқдарё
-6
навида
,
АФУ
ўғитига
нисбатан
НКФУ
ўғитида
боғликлик
зичроқ
бўлганлиги
тасдиқланди
(8-
расм
).
Омад
нави
(
ўртача
3
йилда
)
13,3
28,2
36,6
31,1
34,2
36,6
35
31,9
34,6
37
36
14,9
23,3
17,8
20,9
23,3
21,7
18,6
21,3
23,7
22,7
0
10
20
30
40
50
60
70
Назорат
(
ўғитсиз
)
N250 K125
–
фон
Фон
+
Р
175
АМ
Фон
+
Р
125
АФУ
Фон
+
Р
150
АФУ
Фон
+
Р
175
АФУ
Фон
+
Р
200
АФУ
Фон
+
Р
125
НКФУ
Фон
+
Р
150
НКФУ
Фон
+
Р
175
НКФУ
Фон
+
Р
200
НКФУ
Ўртача
ҳосил
,
ц
/
га
Назоратга
нисбатан
олинган
қўшимча
ҳосил
,
ц
/
га
Оқдарё
- 6
нави
(
ўртача
3
йилда
)
14,4
30,1
38,2
33,1
35,9
38
36
33,9
36,2
38,3
35,8
15,7
23,8
18,7
21,5
23,6
21,6
19,5
21,8
23,9
21,4
0
10
20
30
40
50
60
70
Назорат
(
ўғитсиз
)
N250 K125
–
фон
Фон
+
Р
175
АМ
Фон
+
Р
125
АФУ
Фон
+
Р
150
АФУ
Фон
+
Р
175
АФУ
Фон
+
Р
200
АФУ
Фон
+
Р
125
НКФУ
Фон
+
Р
150
НКФУ
Фон
+
Р
175
НКФУ
Фон
+
Р
200
НКФУ
Ўртача
ҳосил
,
ц
/
га Назоратга
нисбатан
олинган
қўшимча
ҳосил
,
ц
/
га
7-
расм
.
Ғўзанинг
Омад
ва
Оқдарё
-6
навлари
ҳосилдорлигига
ўғитларнинг
таъсири
(
ўртача
3
йилда
)
Толанинг
пишиб
етилганлик
,
ўртача
узунлик
,
солиштирма
узилиш
кучи
,
узилишдаги
узайиш
фоизи
,
бир
хиллик
индекси
ва
нур
қайтариш
коэффиценти
каби
муҳим
кўрсаткичлар
бўйича
гектарига
175
кг
меъёрда
фосфор
қўлланилган
вариант
ўғитсиз
-
назоратга
нисбатан
устун
бўлиб
,
калта
толалар
ва
сарғишлик
даражаси
каби
кўрсаткичлар
бўйича
энг
паст
ўринда
туради
,
бу
эса
толанинг
технологик
кўрсаткичлари
жаҳон
бозори
талабларига
мос
келишидан
далолат
беради
.
Омад
y = -24,3 + 0,68x - 0,0019x
2
r = 0,83
y = -12,2 + 0,54x - 0,0015x
2
r = 0,84
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
125
150
175
200
Ўғит
меъёри
,
кг
/
га
Ҳ
ос
ил
дорл
ик
,
ц
/
га
АФУ
НКФУ
Оқдарё
-6
y = -21,9 + 0,69x - 0,002x
2
r = 0,87
y = - 17,5 + 0,65x - 0,0019x
2
r = 0,88
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
125
150
175
200
Ўғит
меъёри
,
кг
/
га
Ҳ
ос
ил
дорл
ик
,
ц
/
га
АФУ
НКФУ
8
-
расм
.
АФУ
ва
НКФУ
ўғит
меъёрларини
ўртача
3
йиллик
ҳосил
орасидаги
боғлиқлик
PDF created with pdfFactory Pro trial version
18
Шундай
қилиб
,
пахта
толасининг
сифат
кўрсаткичларига
қўлланилган
фосфорли
ўғит
тури
ва
меъёрларининг
барчаси
ҳам
ижобий
таъсир
этиши
кузатилди
.
Фосфор
меъёри
гектарига
175
кг
ҳисобида
қўлланилган
вариантда
бу
кўрсаткичлар
энг
юқори
бўлиши
аниқланди
.
ХУЛОСАЛАР
1.
Республикамиз
ҳудудидаги
мавжуд
фосфоритлардан
турли
хил
самарали
технологиялар
асосида
ишлаб
чиқарилаётган
ўғитлар
ўзининг
таркиби
,
хосса
ва
хусусиятлари
билан
илгаридан
ишлатилиб
келинадиган
минерал
ўғитлардан
бирмунча
фарқ
қилади
.
Шу
жиҳатдан
уларни
турли
тупроқ
-
иқлим
шароитларида
қишлоқ
хўжалик
экинларига
илмий
асосланган
тарзда
қўллаш
талаб
этилади
.
2.
Ўтлоқи
тупроқлар
таркибидаги
гумус
,
ялпи
азот
,
фосфор
ва
калий
миқдори
бўйича
Қизилқум
фосфоритлари
асосида
олинган
АФУ
ва
НКФУ
ўғитларини
қулай
нисбатларда
қўлланилган
вариантларда
гумус
миқдори
дастлабки
кўрсаткичга
нисбатан
деярли
(0,01-0,03 %)
ўзгармади
.
Таъсири
бўйича
аммофос
ўғити
билан
бир
хил
бўлди
.
3.
АФУ
ва
НКФУ
ўғит
меъёрларининг
ортиши
билан
тупроқ
таркибидаги
нитрат
ва
аммоний
шаклидаги
азот
миқдори
ошиб
бориб
,
аммофос
ўғити
билан
бир
хил
меъёрда
қўлланилганда
деярли
тенг
аҳамиятга
эга
бўлди
.
Ўртача
уч
йилда
ғўза
ўзлаштирганидан
ташқари
дастлабки
миқдорига
нисбатан
7,4 – 7,9
мг
/
кг
кўп
нитрат
қолиши
таъминлади
.
4.
Қизилқум
фосфоритлари
асосида
олинган
ўғитларни
175
кг
/
га
(
Р
2
О
5
)
меъёрда
қўллаш
тупроқлар
таркибидаги
ҳаракатчан
фосфор
миқдорига
таъсири
бўйича
ғўза
навларининг
ўсиши
,
ривожланиши
учун
қулай
фосфат
режимини
ҳосил
қилади
ва
уч
йил
давомида
дастлабки
миқдорига
нисбатан
мос
равишда
1,9
ва
2,2
мг
/
кг
юқори
миқдорда
бўлишини
таъминлайди
.
5.
АФУ
ва
НКФУ
ўғитлари
меъёрларининг
ошиши
тупроқдаги
фосфорнинг
фракцион
таркибида
ғўза
учун
бўш
бириккан
фосфор
фракциялари
миқдори
юқори
бўлишини
таъминлаб
,
юқори
асосли
кальций
фосфатларига
камроқ
ўтади
.
Ўғит
меъёрларининг
ошиши
эримайдиган
қолдиқ
миқдорини
камайтириш
билан
бирга
органик
фосфатлар
миқдорини
бирмунча
оширади
.
6.
Қўлланилган
аммофос
,
АФУ
ва
НКФУ
ўғитларидан
фосфорнинг
ўсимликлар
томонидан
фойдаланиш
коэффициенти
ўртача
уч
йилда
ғўзанинг
Омад
навида
13,3; 13,2
ва
13,2 %,
Оқдарё
-6
навида
ушбу
кўрсаткич
мос
равишда
13,5; 13,3
ва
13,4 %
ни
ташкил
этди
.
АФУ
ва
НКФУ
ўғитлари
таркибидаги
фосфордан
фойдаланиш
коэффициенти
бўйича
аммофосдан
қолишмайди
.
Ўғитдан
фойдаланиш
коэффициентининг
ўғит
меъёрларига
боғлиқлиги
Омад
навига
нисбатан
Окдарё
-6
навида
ва
АФУ
га
нисбатан
НКФУ
ўғитида
боғлиқлик
кучлироқ
бўлганлиги
статистик
жиҳатдан
исботланди
.
7.
Ўрта
толали
ғўзанинг
Омад
ва
Оқдарё
-6
навларининг
ўсиши
ва
ривожланишига
АФУ
ва
НКФУ
ўғитлари
аммофос
ўғити
бир
хил
меъёрда
PDF created with pdfFactory Pro trial version
19
қўлланилганда
деярли
тенг
таъсирга
эга
бўлиб
,
ғўзада
барг
ҳосил
бўлиши
,
барг
сатҳи
шаклланиши
ва
ўсимликда
қуруқ
модда
ҳосил
бўлиши
бўйича
юқорилик
кетма
кетлиги
АФУ→Аммофос→НКФУ
тартибида
бўлади
.
8.
Омад
ғўза
нави
бўйича
ўртача
ҳосилдорликнинг
юқори
кўрсаткичи
НКФУ
175
вариантида
бўлиб
,
ўғитсиз
-
назорат
вариантига
нисбатан
қўшимча
ҳосил
23,7
ц
/
га
ни
ташкил
этди
.
Оқдарё
-6
навида
ҳам
энг
юқори
ҳосил
ушбу
вариантда
кузатилиб
,
ўғитсиз
-
назорат
вариантига
нисбатан
23,9
ц
/
га
қўшимча
ҳосил
олинди
ва
Аммофос
ўғити
билан
деярли
тенг
таъсир
кучига
эгалигини
кўрсатди
.
9.
Толанинг
сифат
кўрсаткичлари
назорат
(
ўғитсиз
)
вариантига
нисбатан
АФУ
ва
НКФУ
ўғитларини
175
кг
/
га
фосфор
меъёрида
қўллаш
Омад
навида
нур
қайтариш
коэффициенти
1,1-1,3 %,
ҳаво
ўтказувчанлигига
қараб
пишиб
етилганлик
0,5
га
ва
солиштирма
узилиш
кучи
4,0-4,1
гк
/
текс
га
ошган
бўлса
,
калта
толалар
индекси
7,3-7,9 %
га
камайди
.
Оқдарё
- 6
навида
мос
равишда
1,2-1,3; 0,5; 4,1
ва
8,1-8,5
бўлиб
,
қўлланилган
ўғитларнинг
мақбул
меъёри
таъсирида
толанинг
технологик
кўрсаткичлари
бирмунча
яхшиланди
.
10.
Қизилқум
фосфоритлари
асосида
ишлаб
чиқарилган
ўғитларни
ўтлоқ
тупроқлар
шароитиида
гектарига
175
кг
меъёрда
(
Р
2
О
5
)
қўллаш
ғўзадан
юқори
ва
сифатли
ҳосил
олиш
билан
бирга
соҳа
рентабеллигини
ҳам
оширади
.
Ғўзанинг
Омад
навида
ушбу
ўғитлар
ҳисобидан
гектарига
175
кг
меъёрда
фосфор
қўллаш
натижасида
энг
юқори
рентабеллик
28,2 %,
соф
фойда
438099
сўм
,
Оқдарё
-6
навида
эса
рентабеллик
30,1 %
ва
соф
фойда
466889
сўмни
ташкил
этди
.
Ишлаб
чиқаришга
тавсиялар
Зарафшон
водийси
карбонатли
ўтлоқи
тупроқлари
шароитида
ўрта
толали
ғўзадан
38-40
ц
/
га
ҳосил
олиш
ва
тупроқда
қулай
фосфат
режимини
шакллантириш
учун
Қизилқум
фосфоритлари
асосида
олинган
янги
типдаги
фосфор
сақловчи
АФУ
ва
НКФУ
ўғитларини
N:P:K=1:0,7:0,5
нисбатда
,
гектарига
175
кг
Р
2
О
5
миқдорида
қўллаш
тавсия
этилади
.
АФУ
ва
НКФУ
ўғитларини
yu 70 %
ини
асосий
ўғитлашда
, 30 %
ини
ғўза
гуллаш
фазасида
қўллаш
,
азотли
ўғитлар
меъёрини
белгилашда
АФУ
,
НКФУ
ўғитлари
таркибидаги
азотни
ҳисобга
олиш
тавсия
этилади
.
Эълон
қилинган
ишлар
рўйхати
1.
Ҳайитов
М
.
А
.,
Машрабов
М
.
И
.
Карбонатли
шўрланган
тупроқларда
ҳаракатчан
фосфор
динамикаси
.
Тупроқшунослик
ва
агрокимё
фани
XXI
асрда
.
Халқаро
илмий
-
амалий
анжуман
материаллари
. –
Тошкент
, 2004. II-
қисм
. –
Б
.
505-512.
2.
Ҳайитов
М
.
А
.,
Машрабов
М
.
И
.,
Турли
фосфорли
ўғитлар
самарадорлиги
.
Ўзбекистон
тупроқшунослар
ва
агрокимёгарлар
жамиятининг
IV
қурултойи
материаллари
. –
Тошкент
, 2005. –
Б
. 282-286.
PDF created with pdfFactory Pro trial version
20
3.
Машрабов
М
.
И
.,
Ҳайитов
М
.
А
.
Қизилқум
фосфоритлари
асосида
олинган
ўғитлар
самарадорлиги
.
Суғориладиган
ерларда
қишлоқ
хўжалик
экинлари
селекцияси
,
уруғчилиги
ва
етиштириш
технологиясининг
муаммолари
.
Республика
илмий
конференция
материаллари
. –
Самарқанд
, 2006.
–
Б
. 130-131.
4.
Машрабов
М
.
И
.,
Ҳайитов
М
.
А
.
Карбонатли
ўтлоқ
–
бўз
тупроқларда
фосфорнинг
самарали
меъёри
.
Картошка
селекцияси
,
уруғчилиги
ва
етиштириш
,
сақлаш
технологиясини
ривожлантириш
муаммолари
.
Республика
илмий
-
амалий
конференцияси
материаллари
. –
Самарқанд
, 2007. –
Б
. 94-97.
5.
Машрабов
М
.
И
.,
Ҳайитов
М
.
А
.
Янги
типдаги
фосфор
сақловчи
ўғитларнинг
карбонатли
ўтлоқ
тупроқлардаги
самарадорлиги
.
Фермер
хўжалигини
ривожлантириш
истиқболлари
.
Профессор
–
ўқитувчиларнинг
илмий
–
амалий
конференция
материаллари
. (
Самарқанд
шаҳрининг
2750
йиллигига
бағишланган
). –
Самарқанд
, 2007. –
Б
. 39-41.
6.
Машрабов
М
.
И
.,
Ҳайитов
М
.
А
.
Применение
полифосфорных
удобрений
на
карбонатных
сероземах
.
Фундамелтальные
и
прикладные
исследования
И
АПК
на
современном
этапе
развития
химия
.
Материалы
I
международной
Интернет
–
конференция
.
ОрелГАУ
. –
Орел
, 2008. –
С
. 92-96.
7.
Машрабов
М
.
И
.,
Ҳайитов
М
.
А
.
Янги
фосфор
сақловчи
ўғитларнинг
тупроқ
озиқ
режимига
таъсири
.
Фермер
хўжаликларини
ривожлантиришдаги
муаммолар
ва
уларнинг
ечимлари
.
Профессор
–
ўқитувчиларнинг
XVI
илмий
-
амалий
конференцияси
материаллари
1-
қисм
. –
Самарқанд
, 2008. –
Б
. 18-20.
8.
Машрабов
М
.
И
.,
Ҳайитов
М
.
А
.
Карбонатли
шўрланган
ўтлоқ
тупроқлар
шароитида
фосфор
сақловчи
ўғитларнинг
самарадорлиги
.
Қишлоқ
тараққиёти
ва
фаровонлигини
оширишда
аграр
фанлар
ютуқларининг
ўрни
.
(
СамҚХИ
80
йиллигига
бағишланган
)
Ресупблика
илмий
-
амалий
конференцисия
материаллари
. 1-
қисм
. –
Самарқанд
, 2009. –
Б
. 33-36.
9.
Машрабов
М
.
И
.
Миёнқол
ўтлоқи
тупроқлар
шароитида
Қизилқум
фосфоритларидан
олинган
ўғитлардан
самарали
фойдаланиш
.
Қишлоқ
хўжалигини
барқарор
ривожлантиришда
эришилган
ютуқлар
ва
муаммолар
.
Профессор
–
ўқитувчиларнинг
«
Баркамол
авлод
йили
»
га
бағишланган
илмий
-
амалий
конференция
материаллари
. –
Самарқанд
, 2010. –
Б
. 69-70.
10.
Машрабов
М
.
И
.,
Хошимов
Ф
.
Ҳ
.,
Ҳайитов
М
.
А
.
Миёнқол
ўтлоқи
-
бўз
тупроқлари
шароитида
фосфорли
ўғитларнинг
тупроқ
фосфат
режимига
таъсири
.
Ўзбекистон
тупроқшунослари
ва
агрокимёгарлари
жамияти
V-
қурултойи
материаллари
. –
Тошкент
, 2010. –
Б
. 195-199.
11.
Машрабов
М
.
И
.,
Хошимов
Ф
.
Ҳ
.,
Ҳайитов
М
.
А
.
Қизилқум
фосфоритлари
асосида
олинган
ўғит
(
АФУ
ва
НКФУ
)
ларнинг
самарадорлиги
.
Қишлоқ
хўжалигини
ривожлантиришдаги
устувор
йўналишлар
ва
уларнинг
ечимлари
.
Профессор
-
ўқитувчиларнинг
2011
йил
«
Кичик
бизнес
ва
хусусий
тадбиркорлик
йили
»
га
бағишланган
илмий
-
амалий
конференция
материаллари
I-
қисм
. –
Самарқанд
, 2011. –
Б
. 27-30.
12.
Махсудова
М
.
И
.,
Машрабов
М
.
И
.,
Ҳайитов
М
.
А
.
Маҳаллий
хом
ашё
асосида
олинган
ўғитларнинг
самарадорлиги
//
Ўзбекистон
қишлоқ
хўжалик
журнали
илмий
иловаси
“
Агро
илм
”. –
Тошкент
, 2011. -
№
3. –
Б
. 24-25.
PDF created with pdfFactory Pro trial version
21
13.
Махсудова
М
.
И
.,
Машрабов
М
.
И
.,
Ҳайитов
М
.
А
.
Зарафшон
воҳаси
тупроқларига
антропоген
омилларнинг
таъсири
//
Ўзбекистон
аграр
фани
хабарномаси
. –
Тошкент
, 2011. -
№
1-2 (43-44). –
Б
. 116-119.
14.
Махсудова
М
.
И
.,
Машрабов
М
.
И
.,
Хайитов
М
.
А
.
Влияние
антропогенных
факторов
на
уровень
фосфатов
почвы
.
Наука
и
современность
–
2011. XII
Международная
научно
-
практическая
конференция
.
Сборник
материалов
.
Часть
1.
Новосибирск
, 23
август
2011
г
. –
Новосбириск
, 2011. –
С
.
240-244.
PDF created with pdfFactory Pro trial version
22
Қишлоқ
хўжалик
фанлари
номзоди
илмий
даражасига
талабгор
Машрабов
Мансур
Ибрагимовичнинг
06.01.04-
Агрокимё
ихтисослиги
бўйича
«
Миёнқол
ўтлоқи
тупроқлар
шароитида
Қизилқум
фосфоритларидан
олинган
ўғитларнинг
ғўза
ҳосилдорлигига
таъсири
»
мавзусидаги
диссертациясининг
РЕЗЮМЕСИ
Таянч
(
энг
муҳим
)
сўзлар
:
Ўтлоқи
тупроқ
,
магний
карбонатли
шўрланган
тупроқ
,
АФУ
,
НКФУ
,
фосфорнинг
фракцион
таркиби
,
ҳаракатчан
фосфор
,
фосфат
сиғими
,
фосфат
интенсивлиги
,
корелляция
,
регрессия
.
Тадқикот
объектлари
:
Ўтлоқи
тупроқлар
,
ўрта
толали
ғўзанинг
Омад
ва
Оқдарё
-6
навлари
,
янги
типдаги
АФУ
ва
НКФУ
ўғитлари
.
Ишнинг
мақсади
:
Қизилқум
фосфоритлари
асосида
олинган
ўғитларнинг
Миёнқол
ўтлоқи
тупроқлари
озиқа
тартиботи
,
тупроқдаги
фосфорнинг
фракциавий
ва
ҳаракатчан
таркибининг
ўсув
даври
давомида
ўзгаришини
ўрганиш
ҳамда
ғўзанинг
мақбул
озиқланиши
учун
ўғитнинг
самарали
меъёрини
ва
таркибидаги
фосфорни
ўзлаштириш
коэффициентини
аниқлаш
асосида
юқори
ва
сифатли
пахта
ҳосили
олиш
имкониятини
ишлаб
чиқиш
.
Тадқиқот
методлари
:
Тажрибалар
«
Дала
тажрибаларини
ўтказиш
услублари
» (
ЎзПИТИ
, 2007),
Олинган
маълумотлар
Б
.
А
.
Доспехов
(1985)
бўйича
дисперсион
,
корреляцион
,
регрессион
таҳлил
қилинди
.
Ўсимлик
ва
тупроқ
тахлиллари
«
Методы
агрохимических
,
агрофизических
и
микробиологических
исследований
в
поливных
хлопковых
районах
» (1963),
«
Агрохимические
методы
исследования
почв
» (1975)
услублари
асосида
бажарилди
.
Олинган
натижалар
ва
уларнинг
янгилиги
:
АФУ
ва
НКФУ
ўғитларини
аммофос
ўғитига
қиёсан
ўрганиш
асосида
мақбул
ўғит
меъёри
ва
тури
ўрганилди
.
Тупроқ
озиқ
режимига
,
хусусан
фосфор
миқдори
,
фракцион
таркиби
,
фосфат
сиғими
ва
интенсивлиги
,
фосфорнинг
ўзлаштирилиши
,
ўғитдан
фосфорни
фойдаланиш
коэффициенти
ва
улар
орасидаги
боғлиқлик
аниқланиб
ғўзадан
юқори
ва
сифатли
ҳосил
етиштириш
асосланди
.
Амалий
ахамияти
:
Қизилқум
фосфоритларидан
олинган
ўғитлар
(
АФУ
ва
НКФУ
)
нинг
турли
меъёрлари
ўтлоқ
тупроқлар
озиқа
режими
,
фосфор
баланси
,
олиб
чиқилиши
ва
ўғитлардан
озиқ
моддаларнинг
ўзлаштирилиш
даражалари
ҳамда
фосфорнинг
фракцион
таркиби
,
фосфат
сиғими
,
интенсивлиги
,
ғўзанинг
ўсиши
,
ривожланиши
,
ҳосилдорлиги
ва
тола
сифатига
таъсири
бўйича
янги
маълумотлар
олинди
.
Янги
фосфорли
ўғитларнинг
мақбул
меъёрлари
,
самарали
турлари
аниқланиб
ишлаб
чиқаришга
тавсиялар
берилди
.
Тадбиқ
этиш
даражаси
ва
иқтисодий
самарадорлик
:
Изланиш
натижалари
Самарқанд
вилояти
Оқдарё
туманида
115
га
майдонда
жорий
этилди
.
Омад
ва
Оқдарё
-6
ғўза
навларидан
38-40
ц
/
га
ҳосил
олиниб
, 440-460
минг
сўмдан
соф
фойда
олиш
таъминлади
.
Қўлланиш
(
фойдаланиш
)
соҳаси
:
Зарафшон
водийсининг
карбонатли
шўрланган
ўтлоқи
тупроқларида
,
илмий
тадқиқотлар
ўтказиш
,
фосфор
сақловчи
ўғитлар
қўллаш
бўйича
тавсияномалар
тайёрлаш
,
талабаларни
ўқитишда
фойдаланиш
мумкин
.
PDF created with pdfFactory Pro trial version
23
РЕЗЮМЕ
диссертации
Машрабова
Мансур
Ибрагимовича
“
Влияние
удобрений
полученных
на
основе
Кызилкумских
фосфоритов
на
урожайность
хлопчатника
в
условиях
луговых
почв
Миянкаля
”
представленной
на
соискание
ученой
степени
кандидата
сельскохозяйственных
наук
по
специальности
06.01.04-
«
Агрохимия
»
Ключевые
слова
:
Луговые
почвы
,
засоление
почвы
карбонатами
магния
,
АФУ
,
НКФУ
,
фракционный
состав
фосфора
,
подвижный
фосфор
,
фактор
емкости
,
фактор
интенсивности
,
корелляция
,
регрессия
.
Объекты
исследования
:
Луговые
почвы
,
сорта
хлопчатника
Омад
и
Ақдарья
-6,
новые
фосфорсодержашие
удобрения
АФУ
и
НКФУ
.
Цель
работы
:
Изучить
влияние
новых
фосфорсодержащих
удобрений
АФУ
и
НКФУ
на
агрохимические
свойства
почв
с
карбонатно
-
магнивым
засолением
в
условиях
Зарафшанской
долины
,
определить
оптималные
нормы
удобрений
,
установить
их
влияние
на
урожай
и
качество
хлопка
-
сырца
.
Методы
исследования
:
Полевые
и
лабораторные
опыты
проведены
согласно
«
Методика
полевых
опытов
» (
УзНИИХ
, 2007),
статическая
обработка
данных
выполнена
по
Б
.
А
.
Доспехову
(1985).
Анализы
почв
и
растений
выполнены
по
«
Методы
агрохимических
,
агрофизических
и
микробиологических
исследований
в
поливных
хлопковых
районах
» (1963),
«
Агрохимические
методы
исследования
почв
»
(1975),
«
Методы
агрохимических
исследований
почв
» (1980).
Полученные
результаты
и
их
новизна
:
Впервые
на
почвах
с
карбонатно
-
магниевым
засолением
в
условиях
Зарафшанской
долины
изучены
новые
фосфорсодержашие
удобрения
АФУ
и
НКФУ
,
полученные
из
Кызылкумскых
фосфоритов
,
установлено
их
влияние
на
почву
и
растения
,
дана
сравнителная
характеристика
их
эффективности
.
Изучено
влияние
новых
удобрений
на
содержание
в
почве
подвижного
фосфора
,
фракционный
состав
фосфатов
,
фактор
емкости
и
интесивности
,
усвояемость
,
коэффициент
использования
фосфора
из
удобрений
,
а
также
баланс
и
коэффициент
возврата
фосфора
.
Практическая
значимость
:
Установлена
оптимальная
норма
новых
фосфорсодержашех
удобрений
АФУ
и
НКФУ
при
возделеваным
сортов
хлопчатника
Омад
и
Акдарья
-6
в
условиях
Зарафшанской
долины
,
влияние
их
на
рост
,
развитие
и
урожайность
хлопчатника
.
Степень
внедрения
и
экономическая
эффективность
:
Результаты
исследований
внедрены
в
Акдарьинском
районе
Самаркандской
области
на
плошади
115
га
.
Урожайность
хлопчатника
сорта
Омад
составил
38
ц
/
га
,
Акдарья
-6 40
ц
/
га
,
чистый
доход
составил
440
и
460
тысяч
сумов
,
соотвественно
.
Область
применения
:
При
возделывания
хлопчатника
сортов
Омад
и
Акдрья
-6
на
почвах
с
карбонатно
магнивым
засоленнем
в
условиях
Зарафшанской
долины
.
Научно
-
теоретические
выводы
в
учебной
и
научной
работе
НИИ
и
Вузов
Республики
Узбекистан
.
PDF created with pdfFactory Pro trial version
24
RESUME
Thesis of Mashrabov Mansur Ibragimovich for obtaining the scientific degree of
doctor of philosophy in agriculture sciences on speciality 06.01.04 –
“Agrochemistry” subject: “The influence of fertilizers, obtained on the base of
Kizilkum phosphorites, on the yield-capacity of cotton-plant under conditions of
meadow soils of Miyonkul”
Key words:
Meadow soils, salting the soil with carbonates of magnesium,
nitric-phosporus fertilizer, nitrocalsium phosphate fertilizer, fractional composition of
phosphorus, mobile phosphorus, factor of capacity, factor of intensity, correlation,
regression.
Subjects of research:
Meadow soils, sorts of cotton-plant Omad and Akdarya-
6, new phosphoruscontaining fertilizers, nitric-phosphorus fertilizer and nitrocalsium
phosphate fertilizer.
Purpose of work:
To study the influence of new phosphoruscontaining
fertilizers NPF and NCPF on agrochemical properties of the soils with carbon-
magnesium salting under conditions of Zarafshan valley, to determine the optimum
norm of fertilizers, to ascertain their influence on the yield and quality of raw cotton.
Methods of research:
The field and laboratory experiments, conducted
according to “Methodics of conducting field experiments” (Scientific Research
Institute of Cotton-growing of the Repeblic of Uzbekistan, 2007), “The static
processing of experimental data” B.A.Dospekhov (1985), “Methods of agrochemical,
agrophysical and microbiological researches in irrigated cotton growing districts”
(1963), “Argochemical methods of research of soils” (1975), “Methods of
argochemical researches of soils” (1980).
The results obtained and their novelty:
For the first time on the soils with
carbonate-magnesium salting under conditions of Zerafshan valey there were studied
new phosphoruscontaining fertilizers NPF and NCPF, obtained from Kizilkum
phosphorites, there was ascertained their influence on the soil and plants, there was
given the comparative characteristics of their effectiveness. There was studied the
influence of new fertilizers on the content of mobile phosphorus in the soil, fractional
composition of phosphates, factor of capacity and intensity, assimilation, the
coefficient of application of phosphorus from fertilizers, and also the balance and
coefficient of returting of phosphorus.
Practical value:
There was ascertained the optimum norm of new phosphorus
containing fertilizers NPF and NCPF at cultivation the sorts of cotton-plants Omad
and Akdarya-6 under conditions of Zarafshan valley, their influence on the growth,
development and yield-capacity of cotton-plant.
Degree of embedded and economic effectivity:
There was inculcated on the
area of 115 ha, the yield of the sort Omad-38 c/ha, Akdarya-6-40 c/ha, net profit 440-
460 thousand sums correspondingly.
Field of application:
At cultivation cotton of Omad and Akdarya-6 sorts on
the soils with carbonate magnesium salting under conditions of Zarafshan valley. The
scientific-the oretical conclusions in educational and scientific work of Scientific
Research Institute and Higher Educational Institions of the Republic of Uzbekistan.
PDF created with pdfFactory Pro trial version
