Авторы

  • Муқаддам Икрамова
    Институт биохимии image/svg+xml

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.autoabstract.37129

Ключевые слова:

Пeчeнь гeпатит гeлиотрин митохондрия «Дунё»си фиточай тирацилглицeрид фосфолипиды пeрeкисное окислeниe супeроксиддисмутаза каталаза адeниннуклeотид антиоксидант

Аннотация

Объекты исследования: крысы и кролики, печень и её митохондрии гелиотрин, “Дунёси фиточай”.
Цель исследования: выяснить механизм действие “Дунёси фиточая” на обмен веществ и энергии в печени.
Методы исследования: биохимические, морфологические, статистические.
Полученные результаты и их новизна: Впервые установлено положительное действие “Дунёси фиточая” на изменения содержания липидов, фосфолипидов, белков, перекисного окисления липидов, активности супероксиддисмутазы, каталазы, нуклеотидов, дыхания и окислительного фосфолирования митохондрий, а также активного переноса Са2' в митохондриях, наблюдающихся при экспериментальном гелиотриновом гепатите.
Практическая значимость: Полученные результаты показали, что при экспериментальном токсическом гепатите под действием “Дунёси фиточая” нормализуются обмен веществ и энергии, количество фосфолипидов, перенос кальция, перекисное окисление липидов и активность антиоксидантов в митохондриях печени, что позволило рекомендовать широкое применение препарата в лечебней практике.
Степень внедрения и экономическая эффективность: Используется в клинике при лечении токсических гепатитов, на теоретических и практических занятиях в Андижанском Гос. Университете и Медицинском институте.
Область применения: народная медицина, биология, биохимия, физиология.


background image

ЎЗБEКИСТОН РEСПУБЛИКАСИ ФАНЛАР АКАДEМИЯСИ

БИОКИМЁ ИНСИТИТУТИ

Қўлёзма ҳуқуқида

УДК 616.36.002.099.3.612.015.32.33.547.922.

66.094.38.546.41.

ИКРАМОВА МУҚАДДАМ МАДАМИНОВНА

“ДУНЁСИ ФИТОЧОЙИ”НИНГ ЭКСПЕРИМЕНТАЛ ТОКСИК ГЕПАТИТДА

ЖИГАРДАГИ МОДДА ВА ЭНЕРГИЯ АЛМАШИНУВИГА ТАЪСИРИ

03.00.04-Биокимё


Биология фанлари номзоди илмий даражасини олиш учун тақдим этилган

диссертация



АВТОРEФEРАТИ















ТОШКEНТ-2010


background image

2

Иш З.М.Бобур номидаги Андижон Давлат Унивeрситeти биокимё кафeдрасида

ҳамда Ўзбeкистон Миллий Унивeрситeти одам ва ҳайвонлар физиологияси

кафeдрасида бажарилган.


Илмий раҳбар: биология фанлари доктори

Давронов Қодиржон Сотволдиевич

Расмий оппонeнтлар: биология фанлари доктори профессор

Бабаев Тўлқин Орифович

биология фанлари доктори

Эргашева Мукаррам Жўрабоевна


Етакчи ташкилот: Ўзбекистон Фанлар Академияси
Биофизика ва физиология институти



Ҳимоя Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Биокимё инсититути

ҳузуридаги Д 015.16.01 рақамли Ихтисослашган кенгашнинг 2010 йил “____”
______ соат _____ да ўтадиган мажлисида бўлади.
Манзил:100125, Тошкeнт, Мирзо Улуғбeк кўчаси 56

Телефон: ( 99871) 262- 25-66, факс: (998) 262-24-41

Диссeртатсия билан ЎзР ФА Биокимё инсититутининг кутубхонасида

танишиш мумкин.


Авторeфeрат 2010 йил “_____” _________да тарқатилди.



Ихтисослашган кeнгаш
илмий котибаси,

биология фанлари номзоди Г.У.Усманова












background image

3



ДИССЕРТАЦИЯНИНГ УМУМИЙ ТАВСИФИ

Мавзунинг

долзарблиги.

Маълумки,

ҳозирги

кунда

жигарнинг

заҳарланишини ўз вақтида аниқлаш ва самарали даволаш усулларини ишлаб чиқиш
тиббиётнинг долзарб масалалардан бири ҳисобланади. Жигарнинг токсик
захарланиши, этиологик келиб чиқиши жиҳатидан инфекцияли гепатитдан кейин
иккинчи ўринда туради (Н.Х.Абдуллаев 1987, Х.Я.Каримов 1989, К.П.Майер 2001).
Айрим ўсимликлар масалан, бошоқли ўсимлик (буғдой, арпа, жўхори, тариқ)
донларига сенецифолин ва сенецифолидин (Sеnесiо lаtifоlius) ўсимлигидаги ва
туяқорин (Hеliоtrорium lаsiосаrрum) нинг уруғидаги гелиотриннинг аралашиб
организмга тушиши токсик гепатитни чақиради. Жигарнинг бундай ўсимлик
маҳсулотлари билан сурункали заҳарланиши Ўрта Осиё Республикалари
мамлакатлари аҳолиси ўртасида кенг тарқалган.

Халқ

табобатида

фиточойдан

жигар

касалликларини

даволашда

фойдаланилади, лекин “Дунёси фиточойи”нинг токсик гепатитда жигар
ҳужайраларининг фаолиятини тиклашдаги биокимёвий механизмлари аниқланган
эмас.

Муаммонинг ўрганилганлик даражаси.

Токсик гепатитни даволаш учун

ўсимликлардан ажратиб олинган турли доривор воситалар ва бошқа биологик фаол
моддалар синаб кўрилган [Акшина Н.Г., 2001; Левицкая Ю.В. ва б., 2001; Левицкая
Ю.В., 2001; Акбарходжаева Х.Н., 2005; Каримов Х.Я. ва б., 2005; Долимова С.Н. ва
б., 2006;]. Аммо шу вақтгача “Дунёси фиточойи”ни организмга ва шу жумладан
гепатитдаги таъсирининг ҳужайра механизмлари ўрганилмаган.

Диссертация ишининг илмий-тадқиқот ишлари режалари билан

боғлиқлиги.

Диссертация иши Андижон Давлат Университети биокимё

кафедрасидаги амалий изланишлар режаси асосида “Токсик гепатитда ўсимликлар
маҳсулотлари билан жигар ҳужайраларини тиклаш” мавзуси асосида бажарилган.

Тадқиқот мақсади.

Ўзбекистонда ғалла ўсимликлари орасида кенг тарқалган

туяқорин (Hеliоtrорium lаsiосаrрum) ўсимлиги таркибидаги гелиотриннинг жигар
хужайраларига заҳарли таъсири ва уни “Дунёси фиточойи” билан даволаш, ҳамда
жигар ҳужайраларидаги модда ва энергия алмашинувини ўзгариш динамикаларини
аниқлашдан иборат.

Тадқиқот объекти ва предмети.

Илмий тадқиқот объекти сифатида токсик

гепатитли ҳайвонлар жигари ва жигар митохондрияси олинди. Ишимизда 70 та
шиншил зотли, турли жинсли, оғирлиги 1,8 – 2,8 кг бўлган қуёнлар ва 180 – 200 г
оғирликдаги 140 та каламушлардан фойдаландик.

Тадқиқот усуллари:

биокимёвий, морфологик, статистик.

Тадқиқот вазифалари.

Мазкур мақсадни амалга ошириш учун қуйидаги

вазифалар белгиланди:

“Дунёси фиточойи”нинг токсик гепатитда жигардаги липид ва оқсил
алмашинувига таъсирини аниқлаш;


background image

4

“Дунёси

фиточойи”нинг

токсик

гепатитда

жигар

ҳужайраси

митохондриясидаги фосфолипид алмашинувига таъсирини ўрганиш;

“Дунёси фиточойи”нинг токсик гепатитда жигар ҳужайраси ва унинг
митохондриясидаги липидларнинг пероксидланишига ва антиоксидант
энзимлар тизими фаолликларига таъсирини ўрганиш;

“Дунёси

фиточойи”нинг

токсик

гепатитда

жигардаги

адениннуклеотидларга таъсирини аниқлаш;

“Дунёси

фиточойи”нинг

токсик

гепатитда

жигар

ҳужайраси

митохондриясидаги кальций ташилишига таъсирини ўрганиш.

Ҳимояга олиб чиқилаётган асосий ҳолатлар:

1. “Дунёси фиточойи”нинг таъсирида, гепатитли ҳайвонларнинг жигар
тўқимасидаги липидлар, оқсиллар, сийдикчил алмашинуви ва
гепатитда жигар тўқимаси ва митохондриясида липидларнинг перекисли
оксидланиши.
2. “Дунёси фиточойи”нинг таъсирида гелиотринли гепатитда жигар
митохондриясида

антиоксидантли

энзимларнинг

фаоллиги

ва

адениннуклеотидларнинг динамикаси.
3. “Дунёси фиточойи”нинг таъсирида, гелиотринли гепатитда жигар
митохондриясининг энергетик метаболизмининг ўзгариши.
4. “Дунёси фиточойи”нинг таъсирида, гепатитли каламушларнинг жигар
митохондриясида Са

2+

ташилишининг ўзгариши.

Илмий янгиликлари.

Биринчи марта “Дунёси фиточойи”ни гепатитли

ҳайвонларнинг организмига узоқ вақт киритилиши, жигарда кўпайиб кетган
учацилглицеридлар, эркин ёғ кислоталари ва айниқса холестерин миқдорини
камайтириши, камайиб кетган фосфолипид, альбумин, глобулин ва сийдикчилнинг
миқдорларини кўпайтириб, жигар митохондрияларида кўпайиб кетган
фосфатидилхолин, фосфатид кислота ва эркин ёғ кислоталарининг миқдорларини
камайтириши

аниқланди,

камайиб

кетган

фосфатидилэтаноламин,

фосфатидилинозит ва кардиолипинларнинг миқдорларини ошириб, жигар ва унинг
митохондрияларида

липидларнинг

пероксидланишини

пасайтириб,

супероксиддисмутаза ва каталазаларнинг фаолликларини соғлом ҳайвонлардаги
кўрсаткичларга яқинлаштириши кузатилди. Гепатитли ҳайвонларга “Дунёси
фиточойи” берилганда жигар тўқималарида камайиб кетган АТФнинг миқдори,
Аткинсоннинг энергетик заряди ва фосфат потенциалини қайта тикланди,
гепатитнинг бошланғич даврида жигар митохондрияларида АТФ синтезини
бузилиши асосан нафас олиш занжирининг НАДга боғлиқ соҳаларида кузатилди.
Касалликнинг давом этишига қараб оксидланишли фосфорланишнинг пасайиши
ФАДга боғлиқ соҳасига ҳам тарқалиши ва энергетик метаболизмнинг қайта
тикланиши, жигар митохондрияларида кучайиб кетган Са

2+

қабул қилиш қобилияти

пасайиб, интакт ҳайвонларнинг жигари митохондрияларидаги кўрсаткичга
яқинлашганлиги аниқланди.

Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти.

Тадқиқотлардан

олинган илмий натижалар гелиотринли гепатитни даволашда ЎзР ФА Ўсимликлар
моддалари кимёси иниститути қошидаги “Зейнул” халқ табобати маркази
томонидан Ўрта Осиёда ўсадиган доривор ўтлардан тайёрланган “Дунёси


background image

5

фиточойи” юқори самарага эга эканлиги аниқланди. Фиточой гепатитли
ҳайвонларнинг жигарида модда ва энергия алмашинувини, митохондрияда
фосфолипид таркибини, кальций ташилишини, липидларнинг пероксидланиши ва
антиоксидант энзимлар фаолликларини яхшилаши тўғрисида олинган натижалар
З.М. Бобур номидаги Андижон Давлат Университети биокимё кафедрасида ва
Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий Университети одам ва ҳайвонлар
физиологияси мутахассислиги бўйича ўқитилаётган талаба ва илмий иш билан
шуғулланаётган

магистрларга

маъруза ва амалий машғулотларда фойдаланилмоқда.

Натижаларнинг жорий қилиниши.

Диссертация ишининг бажариш

давомида олинган илмий тадқиқот натижалари асосида токсик гепатитда гелиотрин
таъсирида жароҳатланган жигар хужайраларининг Дунёси фиточойи таъсирида
тикланиш жараёнлари илмий исботланди ва гепатитнинг барча турларида универсал
препарат сифатида ишлатилиши тавсия этилди. (халқ табобатига, далолатнома
21.11. 2009, 15. 10. 2010., 2.11. 2010.)

Ишнинг синовдан ўтиши.

Диссертация ишининг натижалари Ўзбекистон

табиий ресурсларидан оқилона фойдаланиш” (Андижон 2001), Миллий истиқлол
ғояси ва Ўзбекистонда фан истиқболлари” (Андижон 2001) “Фан ва амалиёт”
(Андижон 2004), “Биология, экология ва тупроқшуносликнинг долзарб
муаммолари”

(Тошкент

2006),

“Физикавий-кимёвий

биология

ва

биотехналогиянинг истиқболлари” (Андижон, 2007), “ “Аждодларимиз меросини
ўрганамиз”(Андижон - 2007), “З.М.Бобурнинг табиатшунослик соҳасидаги
қарашлари” (Андижон-2009), конференцияларда муҳокама қилинган

Натижаларни эълон қилинганлиги.

Диссертация иши юзасидан 5 та илмий

мақола, 10 та тезис Ўзбекистон республикаси ва Россия федерациясининг илмий
нашриётларида чоп этилган.

Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми.

Диссертация иши кириш,

адабиётлар шарҳи, материаллар ва иш услублари, тадқиқот натижалари ва
уларнинг таҳлили, хотима, хулосалар, 200

номдаги фойдаланилган адабиётлар

рўйҳати, 14 та иловалардан иборат. Диссертация

149

саҳифадан иборат бўлиб, 18

та жадвал ва 11 та расм келтирилган.












background image

6

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ

Олинган натижалар ва уларнинг таҳлили.

“Дунёси фиточойи”нинг гепатитли ҳайвонларда жигар тўқимасидаги

липидлар алмашинувига таъсири

Ишимизда 70 та шиншил зотли, турли жинсли, оғирлиги 1,8-2,8 кг бўлган

қуёнлар ва 140 та 180-200 г оғирликдаги каламушлардан фойдаландик. Гелиотрин
таъсирида ҳайвонларда токсик гепатит чақириш учун ҳайвонлар териси остига
гелиотриннинг 5мл физиологик эритмасидан 5 мг/100 г оғирлигига нисбатан ҳар
ҳафтада бир мартадан 60 кун давомида юборилди.

Каламушларнинг танасига гелиотрин юборилгандан кейин орадан 15 кун

ўтгач жигардаги умумий липидларнинг миқдори 30,9 % га кўпайиши аниқланди,
орадан 30 кун ўтгач бу кўпайиш 42,2 % ни, 60 кундан сўнг 36,8% ни ташкил қилди.
Тажрибанинг 15-кунида гелиотрин олган ҳайвонларнинг жигар тўқимасида
фосфолипидларнинг миқдори 31,3 % га камайди. Каламуш организмига гелиотрин
юборилгандан сўнг вақт ўтиши билан жигарда фосфолипидларнинг миқдори камая
бошлади. Агар тажрибанинг 15- кунида фосфолипидлар миқдори 31,3 % га камайган
бўлса, 30 ва 60 кундан сўнг тегишлича 37,4 ва 43,4 % ларга камайди.






















“Дунёси фиточойи”нинг таъсирида гепатитда, жигарда липидларнинг ўзгариши.
Расмда: Қора чизиқда гелиотрин таъсирида.
Кўк чизиқда “Дунёси фиточойи” таъсирида


background image

7

Шундай қилиб, гелиотрин жигарда фосфолипидларнинг миқдорини камайишига
олиб келди ва бу жараён гелиотринли гепатит муддати чўзилиши билан мос ҳолда
чуқурлашиб борди. Бу ўзгаришлар 11-расмда эгри чизиқ тарзида кўрсатилган

.

Гелиотрин

билан

захарланган

каламушлар

организмига

“Дунёси

фиточойи”нинг овқат билан киритилиши давомийлигига қараб уларнинг жигар
тўқимасидаги умумий липидлар миқдори назоратдаги (20,88

0,75г%

) ҳайвонлар

кўрсатгичларига яқинлашиб борди ва 60 кундан сўнг ҳеч қандай тафовут қолмади.

“Дунёси фиточойи”нинг таъсирида гепатитли каламушларда жигар
митохондриясидаги фосфолипидларнинг ўзгариши.

Каламушларнинг танасига гелиотринни киритилиши жигар митохондриясида

умумий фосфолипидларнинг миқдорини камайишига 56,8%, эркин ёғ
кислоталарини 160,6% кўпайишига олиб келди. Бу ўзгаришлар ҳайвон танасига
гелиотрин киритилган сўнг вақт ўтиши билан чуқурлашаверади. Тажрибанинг 15; 30
ва 60 кунларида жигар митохондриясида умумий фосфолипидларнинг миқдори
тегишли равишда 31,1; 35,8 ва 41,3% га камайиб, эркин ёғ кислоталарининг миқдори
эса 45,0; 48,8 ва 51,6 % га, фосфатид кислотанинг миқдори 106,8; 79,8 ва 161,8% га
кўпайди.

Тажрибанинг 15, 30 ва 60 кунларида жигар митохондриясида фосфатидил-

холин (11,7; 11,8 ва 14,2% ларга) ва фосфатидилсерин (12,0; 11,0 ва 25,2% ларга)
ларнинг миқдорини ошиши ва фосфатидилэтаноламин (8,8; 14,6 ва 15,6 % га) нинг
миқдорини эса аксинча камайиши аниқланди. Гелиотрин таъсирида жигар
митохондриясида фосфатидилинозитнинг миқдори камаяди ва бу жараён
тажрибанинг давом этишига қараб тезлашади. Агар тажрибанинг 15-кунида
фосфатидилинозитнинг миқдори 28,7% га камайса, 30-кунга бориб 24,9% га, 60-
куни эса 30,1 % камаяди. Агар тажрибанинг 15- кунида ва 30-кунида бу
фосфолипиднинг миқдори 16,2 % га камайган бўлса, 60- кунда 17,2%га камайди.

Тажрибанинг 15 кунида лизофосфолипиднинг миқдори атиги 6,5% га камай-

са, 30 кунда 14,1% ни, 60 кунда эса 23,2% ни ташкил қилди. Бунинг сабаби
бизнингча назаримизда, гелиотрин таъсирида жигар митохондриясида лизофос-
фолипаза А

1

ва фосфолипаза Д ларнинг гидролитик активликлари ошиб кетган.

Гелиотрин таъсирида жигар митохондриясида фосфатид кислотаси кескин

кўпаяди ва бу жараён тажрибанинг давом этишига қараб пасаяди. Агар,
тажрибанинг 15 кунида фосфатид кислотанинг миқдори 106,8% га кўпайган бўлса,
30 кунга борганда 79,8 % га етади, 60- кунда эса 61,8% га ошган.Тажрибанинг 15; 30
ва 60-кунларида бу нисбат тегишлича 17,3; 21,9 ва 21,9% га кўпайди.
Фосфатидилхолин/лизофосфатидилхолин нисбати ҳам гелиотрин таъсирида
кўпайди ва бу жараён тажрибанинг давом этишига ортиб борди. Агар, тажрибанинг
15 кунида бу нисбат 16,2%га ошган бўлса, 30 ва 60- кунларида 27,4 ва 46,7% ларга
кўпайди.

Гепатитли каламушларнинг жигари митохондрияларида умумий фосфоли-

пидларнинг миқдорлари 15, 30 ва 60-кунларда тегишлича 31,1; 35,8 ва 41,3% ларга
камайиб, эркин ёғ кислоталарининг миқдори 45,0; 48,8 ва 51,6% ларга кўпайган
бўлса, “Дунёси фиточойи” таъсирида умумий фосфолипидларнинг миқдори
тегишлича 5,3; 19,1 ва 32,4% га кўтарилди, эркин ёғ кислоталарининг миқдори


background image

8

тегишлича 16,2; 29,2 ва 45,1% ларга пасайиб, интакт ҳайвонлардаги кўрсатгичларга
яқинлашди (91,1%, 106,5%).
Тажрибанинг 15; 30 ва 60- кунларида гепатитли ҳайвонларнинг жигар митохон-
дриясида фосфатидилхолиннинг миқдори нормага нисбатан 11,7; 11,8 ва 14,2% га
ошган бўлса, лизофосфатидилхолиннинг миқдорини 23,2; 21,0 ва 14,6% га камайди.
Тажрибанинг 15 ва 30- кунларида “Дунёси фиточойи” олган ҳайвонларнинг жигари
митохондриясида лизофосфатидилхолиннинг миқдори нормага нисбатан атиги 14,0
ва 10,8% гагина ошиб, 60- кунга борганда тўлиқ нормаллашди.

Тажрибанинг 15; 30 ва 60- кунларида гепатитли каламушлар жигарининг ми-

тохондриясида фосфатидилэтаноламиннинг миқдори нормага нисбатан тегишлича
8,8; 14,6 ва 15,6% ларга камайиб, фосфатидилсеринники 12,0; 11,0 ва 25,2% га
кўпайди, “Дунёси фиточойи” олган ҳайвонларда эса, тажрибанинг 60- кунига
борганда бу икки фосфолипиднинг миқдорини “Дунёси фиточойи” тўлиқ нормага
келтирди.

“Дунёси фиточойи” таъсирида гепатитли қуёнларнинг жигар

тўқимасида оқсилларнинг ўзгариши

Қуёнларнинг танасига гелиотринни киритилиши жигарда оқсилларнинг

миқдорини камайишга олиб келди ва бу жараён тажрибанинг давом этишига қараб
чуқурлашди. Тажриба бошланганидан 15, 30 ва 60 кун ўтгач жигардаги оқсиллар-
нинг умумий миқдори интакт ҳайвонларнинг жигаридаги кўрсатгичга нисбатан
тегишлича 33,5; 32,4; ва 32,0 % га камайди.

Оқсил фракцияларини аниқлаганимизда, гепатитли ҳайвонларнинг жигарида

ҳам альбумин, ҳам глобулинларнинг миқдорлари камайган, бу жараён айниқса
глобулин фракциясига сезиларли. Касалликнинг давом этиш муддатини ошиб
боришига қараб бу оқсилларнинг миқдорларини камайиши ҳам чуқурлашиб, 15, 30
ва 60-кунларда жигарда альбуминнинг миқдори тегишлича 27,0; 25,8 ва 21,0 %

га,

глобулин миқдори 38,2; 41,2 ва 40,2 % га камайди.

Тажрибанинг 15; 30 ва 60- кунларидан сўнг гепатитли хайвонларнинг

жигаридаги оқсилларнинг миқдори 33,5; 31,4 ва 32,0% га камайган бўлса, “Дунёси
фиточойи” олган гепатитли хайвонларда эса атиги 11,1; 7,4 ва 5,5% ларга камайиб,
нормадаги кўрсатгичларга яқинлашди. Трансаминазалар (АЛТ, АСТ) активлиги
текширишнинг барча муддатларида, айниқса АЛТ 18- 19 марта ортиши кузатилди.
Тимол намунаси жигар мезенхимасининг шикастланишини кўрсатади. Унинг
миқдори текширишнинг барча муддатларида нормага нисбатан 2-2,2 марта оритши
аниқланди. Тажрибанинг 0,5; 1 ва 2 ойларида гепатитли қуёнларнинг жигарида
сийдик-чилнинг миқдори 25,2; 25,1 ва 25,2% ларга камайса, “Дунёси фиточойи”
олган ҳайвонларда эса, атиги 10,2; 9,9 ва 5,9% ларгагина камайди.

“Дунёси фиточойи”нинг таъсирида гепатитли каламушларнинг жигар

тўқимаси ва митохондриясида липидларнинг перекисли оксидланиши

Каламушларнинг танасига гелиотринни киритилиши жигар тўқимасида

липидларнинг перекисли оксидланишини фаоллашувига олиб келди. Тажрибанинг
15; 30 ва 60- кунларида жигарда НАДФга боғлиқ липидларнинг перекисли оксид-
ланиши тегишлича 30,5; 34,0 ва 50,6% га, аскорбатга боғлиқ оксидланиш эса 35,5;
51,1 ва 67,6% ларга тезлашди.


background image

9

Гелиотрин таъсирида жигар ҳужайрасидаги митохондрияларда кечаётган

липидларнинг перекисли оксидланишидаги ўзгаришлар жигар тўқимасидаги
перекисли оксидланишнинг ўзгаришидагига қараганда сезиларли даражада
чуқурроқ бўлар экан. Чунончи тажрибанинг 15; 30 ва 60- кунларида митохондрияда
НАДФга боғлиқ липидларнинг перекисли оксидланиши 56,4; 75,5 ва 126,5 % ларга
ошса, аскорбатга боғлиқ жараён 66,6; 86,8 ва 147,0 % ларга ошди.

1-жадвал

“Дунёси фиточойи”нинг таъсирида гелиотринли гепатитлик каламушларнинг

жигар тўқимасида ва митохондриясида липидларнинг перекисли оксидланиши

(нмоль малонли диальдегид/ дақиқа мг оқсил) (М ±m); n = 10

Вариантлар

Тадқиқот муддати, кунлар

15

%

30

%

60

%

Жигар тўқимаси НАДФH га боғлиқ

Интакт ҳайвонлар

0,.646

0,025

100

Гепатит

0,843

0,046*** 130,5 0,866

0,67*** 134,0 0,976

0,075** 150,6

Дунёси фиточойи

0,774±0,034*** 120,5 0,699±0,042*** 108,2 0,645

0,077** 99,8

Аскорбатга боғлиқ

Интакт ҳайвонлар

0,575

0,030

100

Гепатит

0,779

0,038*** 135,5 0,845

0,046*** 151,1 0,992

0,088** 167,6

Дунёси фиточойи

0,702±0,028*** 122,0 0,657±0,051** 114,7 0,602

0,065** 104,6

Митохондрия: НАДФH га боғлиқ

Интакт ҳайвонлар

40,5

3,14

100

Гепатит

64,2±4,14***

156,4 70,1±4,46***

175,5 91,6

5,26*** 226,5

Дунёси фиточойи

54,4±4,44***

135,0 49,9±4,78***

123,2 46,2

3,75***

114,0

Аскорбатга боғлиқ

Интакт ҳайвонлар

48,5

3,65

100

Гепатит

80,8±8,31***

166,6 91,5±7,64***

186,8 118,5

9,48*** 244,0

Дунёси фиточойи

70,1±5,25***

145,0 60,0±6,23***

125,0 53,4

5,29***

110,

Эслатма: 1. ** р= ишончсиз 2. Интакт хайвонлар n= 10

**** р= мутлоқ ишончли чегарасида Тажриба вариантларида n= 10
*** р= ишонч чегарасида

Гепатитли ҳайвонларга “Дунёси фиточойи” берилганда жигар тўқимаси ва
митохондрияда липидларнинг перекисли оксидланиши назоратдаги кўрсаткичларга
яқинлашди.

“Дунёси фиточойи”нинг таъсирида гелиотринли гепатитда жигар тўқимаси ва

митохондриясида антиоксидант энзимларининг фаоллиги

Ҳайвонларнинг танасига гелиотринни киритилганда жигар тўқимасида

антиоксидантли химоя энзимларининг фаоллиги пасайган ва бу жараён
гелиотриннинг организмга юбориш муддатига қарабчуқурлашган. Тажрибанинг 15;
30 ва 60- кунларида жигарда супероксиддисмутазанинг фаоллиги тегишлича 24,2;


background image

10

30,4 ва 42,4% ларга пасайса, каталазанинг фаоллиги 16,7; 21,9 ва 33,1% га пасайган.
Олинган натижалардан гелиотрин таъсирида жигарда супероксиддисмутазанинг
фаоллигини пасайиши каталаза фаоллигининг пасайишидан кўпроқ эканлиги
кўриниб турибди.

Тажрибанинг 15; 30 ва 60-кунларида митохондрияда супероксиддисмутаза-

нинг фаоллиги тегишлича 29,7;35,2 ва 48,8% ларга пасайса, каталазаники 21,9; 27,9
ва 37,9% га пасайди. Демак, гелиотрин митохондрияда жигар тўқимасидаги каби
антиоксидантли химоя энзимларининг, айниқса супероксиддисмутаза фаоллигини
кескин равишда пасацтиради.

Тажрибанинг 15; 30 ва 60- кунларида гепатитли ҳайвонларнинг жигар тўқима-

сида супероксиддисмутазанинг каталитик фаоллиги тегишлича 43,6; 43,5 ва 42,4%
ларга пасайса, “Дунёси фиточойи” олган гепатитли каламушларда эса, 29,6; 22,0 ва
8,2% ларгагина камайиб интак ҳайвонларнинг жигарида олинган кўрсатгичларга
яқинлашди. Жигар тўқимасида олинган натижаларга ўхшаш рақамлар жигар
митохондриясида хам кузатилди.

%

А

0

20

40

60

80

100

120

Г епатит

"Дунёсиф иточойи"

Норма

15-кун

30-кун

60-кун

%

Б














0

20

40

60

80

100

120

Г епатит

"Дунёс ифиточойи"

Норма

15-кун

30-кун

60-кун


background image

11


% В

0

20

40

60

80

100

120

Г епатит

"Дунёсиф иточойи"

Норма

15-кун

30-кун

60-кун


%

Г

2-расм «Дунёсифиточойи» таъсирида гепатитда А - жигарда, Б - митохондрияда

Супероксиддисмутаза, В - жигарда, Г - митохондрияда каталаза фаоллиги.

Тажрибанинг 15; 30 ва 60-кунларида гепатитли ҳайвонларнинг жигари

митохондриясида супероксиддисмутазанинг фаоллиги нормага нисбатан тегишлича
48,8; 46,6 ва 45,0% ларга пасайган бўлса, “Дунёси фиточойи” олган гепатитли
ҳайвонларнинг митохондриясида 31,0; 17,2 ва 6,1% гагина камайиб, интакт
ҳайволарнинг жигари митохондриясидаги кўрсатгичларга яқинлашди. Тажрибанинг
15; 30 ва 60- кунларида гепатитли ҳайвонларнинг жигарида каталазанинг фаоллиги
нормага нисбатан 27,9; 31,3 ва 32,0% га камайса, фиточой олган гепатитли


background image

12

ҳайвонларда эса 14,5; 11,0 ва 7,0% гагина камайиб, интакт ҳайвонларнинг
жигаридаги кўрсатгичга яқинлашди. Тажрибанинг 15; 30 ва 60- кунларида гепатитли
ҳайвонларнинг жигари митохондрияларида каталазанинг фаоллиги нормага
нисбатан 32,3; 39,0 ва 47,1% ларга камайcа, “Дунёси фиточойи” олган
каламушларнинг митохондрияларида эса 17,5; 12,5 ва 6,6% га камайиб, интакт
ҳайвонларнинг жигари митохондрияларидаги кўрсатгичга яқинлашди. Олинган
натижалар қуйидаги диаграммада кўрсатилган.

“Дунёси фиточойи”нинг таъсирида гепатитда каламуш жигарида

адениннуклеотидларнинг миқдорий ўзгариши

Организмга гелиотринни киритилганда тажрибанинг 15; 30; ва 60- кунларида

жигарда АТФ нинг миқдори 8,3; 28,8 ва 32,4% га камайди, АМФ нинг миқдори эса
аксинча 33,3; 72,2 ва 78,9%га кўпайди. Аммо АДФ нинг миқдорида сезиларли
ўзгариш бўлмади.

Организмга гелиотрин киритилишини 15; 30; ва 60- кунларида фосфатидли

потенциал 9,8; 36,3 ва 46,3% рга, Аткинсоннинг энергетик зарядини эса 3,8; 9,0 ва
12,7% га камайиши юз берди Олинган натижаларга кўра тажрибанинг 15; 30 ва 60
кунларида гепатитли каламушларнинг жигарида АТФ нинг миқдори тегишлича
33,7; 38,8 ва 34,2% ларга камайган бўлса, “Дунёси фиточойи”таъсирида бу
хайвонларда АТФ миқдои кўпая бориб, кузатишнинг 60- кунига интакт
ҳайвонлардаги кўрсатгичга деярли тенглашгани кўриниб турибди.

Гепатитли ҳайвонларнинг жигарида АМФ нинг миқдори кузаиш даврида

кескин кўпайган бўлса, “Дунёси фиточойи” олган каламушларда АТФ миқдори
камая бориб, 60- кунда нормаллашди. Ноорганик фосфорнинг миқдори хам
гепатитда тегишлича 18,4; 23,0 ва 25,8% ларга кўпайган бўлса, Тажрибанинг 15; 30
ва 60-кунларида гепатитли каламушларнинг жигарида адениннуклеотидларнинг
умумий миқдори тегишлича 18,1; 21,7 ва 17,7% га камайган бўлса, “Дунёси
фиточойи” олган гепатитли каламушларда эса 9,7; 12,6 ва 3,7% га тенглиги
аниқланди,

яъни

адениннуклеотидлар

миқдори

интакт

ҳайвонлардаги

кўрсатгичларга яқинлашди. “Дунёси фиточойи” гепатитли ҳайвонларнинг жигар
тўқимасида фосфатидли потенциални ҳам нормаллаштирди. Агар, тажрибанинг 15;
30 ва 60- кунларида фосфатидли потенциал 41,6; 48,4 ва 46,3% га камайган бўлса,
фиточой олган каламушларда, бу камайиш пастроқ бўлиб, тажрибанинг охирги
муддатларида интакт ҳайвонлардаги кўрсатгичга яқинлашди.

“Дунёси фиточойи” таъсирида гелиотринли гепатитда жигар
митохондриясининг энергетик метаболизмидаги ўзгаришлар.

Гелиотринни

организмга

киритилишини

15-кунида

глутаматни

фосфорланишли оксидланиши (V

3

) бирозгина пасайиб (11,7% га), тинчлик

ҳолатидаги оксидланиши (V

4

) 55,4% га ошди, натижада Чанс бўйича нафас олиш

коэффициенти 43,3% га, АДФ/О коэффициенти 9,9% га камайди.

Гелиотриннинг

организмга

киритилишини

давом

этиши

жигар

митохондриясида энергетик метаболизмни бузилишини тезлашишига олиб келди.

Организмга кираётган гелиотрин муддати 60 кунга етганда жигар

митохондриясининг нафас олиши ва оксидланишли фосфорланишини бузилиши хам
кучая бошлади. Глутаматни фосфорланишли оксидланиши, Чанс бўйича нафас
олиш кўрсатгичи ва АДФ/О коэффициентини пасайишлари тегишлича 27,2; 47,4 ва

%


background image

13

19,3% ларни ташкил қилди. Айниқса сукцинатни оксидланиши сезиларли даражада
ўзгарди: фосфорланишли оксидланиш 31,6% га, Чанс бўйича нафас олиш
кўрсатгичи 27,8% га, АДФ/О коэффициенти 18,9% га пасайди. Бу даврда глутаматни
динитрофенол таъсирида оксидланишини пасайиши 27,7% ни ташкил қилса,
сукцинатни оксидланишини пасайиши 25,9% га етди.

Тажрибанинг 15-кунида гепатитли ҳайвонларнинг жигари митохондриясида

глутаматни V

2

ва V

4

ҳолатлардаги оксидланиши нормага нисбатан 26,7 ва 41,3%

ларга кўпайиб, фосфорланишли оксидланиши 20,4% га, Чанс бўйича нафас олиш
кўрсатгичи 41,3%га, АДФ/О коэффициенти 10,8% га камайса, фиточой олган
каламушларда V

2

ва V

4

лар 8,2 ва 20,3% ларгагина ошиб, фосфорланишли

оксидланиши, Чанс бўйича нафас олиш кўрсатгичи ва АДФ/О коэффициентлари
17,4; 31,4 ва 6,8% гагина камайиб интакт ҳайвонларнинг жигари митохон-
дрияларидаги кўрсатгичларга яқинлашиши кузатилди. Тажрибанинг 30- кунида
гепатитли каламушларнинг жигари митохондрияларида глутаматни V

2

ва V

4

холатларда оксидланиши нормага нисбатан 26,4 ва 40,6% ларга кўпайиб, V

3

холатдаги оксидланиши, Чанс бўйича нафас олиш кўрсатгичи ва АДФ/О
коэффициенти 22,3; 44,4 ва 15,6% ларга камайса, фиточой олганларда эса V

2

ва V

4

ҳолатларда оксидланиши атиги 6,2 ва 9,8% ларгагина ошиб, V

3

ҳолатдаги

оксидланиши, Чанс бўйича нафас олиш кўрсатгичи ва АДФ/О коэффициенти
тегишлича 9,9; 17,2 ва 5,0% ларгагина камайиши аниқланди.

Гепатитли

каламушларнинг

жигари

митохондриясида

глутаматни

динитрофенол таъсиридаги оксидланиши тажрибанинг 15; 30 ва 60 кунларида
нормага нисбатан тегишлича 21,0; 22,7 ва 27,7% га камайган бўлса, “Дунёси
фиточойи” олган гепатитли каламушларда эса 10,4; 4,4 ва 1,4% гагина камайиб
интакт ҳайвонларнинг жигаридаги кўрсатгичларга тенглашди.

Тажрибанинг 15-кунида гепатитли каламушларнинг жигари митохондриясида

сукцинатни V

2

ва V

4

холатлардаги оксидланиши нормага нисбатан бирозгина

кўтарилган, аммо V

3

эса 12,7% га пасайган, натижада Чанс бўйича нафас олиш

кўрсатгичи ва АДФ/О коэффициенти 18,1 ва 12,4% ларга камайди.

Тажрибанинг 1 ойида гепатитли ҳайвонларнинг жигари митохондриясида

сукцинатни V

2

ва V

4

холатларда оксидланиши нормага нисбатан ўзгармайди, аммо

V

3

, Чанс бўйича нафас олиш кўрсатгичи ва АДФ/О коэффициенти 23,8; 28,0 ва 18,0%

ларга камайган бўлса, фиточой олган ҳайвонларда эса интакт ҳайвонлардаги
кўрсатгичларга яқинлашгани қайд қилинади

Тажрибанинг 0,5, 1 ва 2 ойларида гепатитли каламушларнинг жигари

митохондриясида динитрофенол таъсирида сукцинатни оксидланиши тегишлича
26,0; 36,7 ва 35,9 % га камайган бўлса, Дунёси фиточойи олганларда эса 13,3; 6,6 ва
2,3 % га камайиб, интакт ҳайвонларнинг жигар митохондриясидаги кўрсатгичларга
тенглашди.

“Дунёси фиточойи”нинг таъсирида, гепатитли каламушларнинг жигари

митохондриясида Са

2

ни ташилиши

Гелиотрин организмга киритилиши 15 кун давом этганда жигар митохон-

дриясида Са

2

ни тўпланиши назоратдаги ҳайвонларнинг митохондриясидаги

кўрсатгичга нисбатан 1,87 мартага ошиб кетди. Организмга киритилган гелиотрин
миқдорининг кўпайиши митохондриянинг Са

2

ни тўплаш имкониятини янада


background image

14

кучайтирди. Тажрибанинг 30-ва 60- кунларида гелиотрин олган каламушларнинг
жигар митохондриясида Са

2

ни тўплаши интакт ҳайвонлардан ажратиб олинган

митохондриялардаги шу жараёнга нисбатан 2,30; 2,68 ва 2,99 марталарга ошиб
кетди.

.

Тажрибанинг 15; 30 ва 60- кунларида гепатитли каламушларнинг жигари

митохондриясида Са

2+

тўплаш интакт ҳайвонлардагига нисбатан тегишлича 1,98;

2,01 ва 1,99 мартага кўпайган бўлса, фиточой олган гепатитли ҳайвонларда эса 1,12;
0,58

ва

0,22

мартаганига

кўпайиб,

интакт

ҳайвонларнинг

жигар

митохондрияларидаги кальций ташилиши кўрсатгичига яқинлашди.


2-жадвал

“Дунёси фиточойи” таъсирида токсик гепатитли каламушларнинг жигар

митохондриясида Са

2+

тўплаш сиғимининг ўзгариши (М±m) n = 10


Вариантлар

Са

2+

тўплаш сиғими, нмоль/мг оқсил

Тадқиқот муддати, кунлар

15

30

60

Интакт хайвонлар

88,2±5,0

Гепатит

261,5±9,9*** 268,0±8,7***

259,8±8,5***

Назоратга
нисбатан %

296,2

303,8

294,5

Дунёси фиточойи

186,2±7,5*** 141,0±6,5***

106,4±5,6*

Назоратга
нисбатан %

211,1

159,8

120,6

Эслатма: 1. ** р= ишончсиз 2. Интакт хайвонлар n= 10

**** р= мутлоқ ишончли чегарасида Тажриба вариантларида n= 10

*** р= ишонч чегарасида

ХУЛОСАЛАР

1. Экспериментал ҳайвонларда гелиотринли гепатит чақирилганда, жигар

ҳужайраларида умумий липидлар, эркин ёғ кислоталари, учацилглицеридлар ва
айниқса холестерин миқдори кўпайиб, фосфолипидлар миқдори кескин камайиб
кетади.

2.

“Дунёси фиточойи” таъсирида, гепатитли ҳайвонларнинг жигар

ҳужайраларида умумий липидлар миқдорининг камайиши, учацилглицеридлар,
эркин ёғ кислоталари ва айниқса холестерин ҳисобига бўлади, натижада липидлар
ва оқсиллар миқдори интакт ҳайвонларнинг кўрсаткичларига яқинлашади.

3. “Дунёси фиточойи” таъсирида, гепатитда жигар митохондрияларида умумий

фосфолипидлар миқдорининг ортиши (бу асосан фосфатидил этаноламин,
фосфатидилинозит

ва

кардиолипинлар

ҳисобига

бўлади),

натижада

фосфатидилхолин,

фосфатидилсерин,

фосфатид

кислота

ва

эркин

ёғ

кислоталарининг миқдори мўътадиллашади.

4. “Дунёси фиточойи” таъсирида гепатитда липидларнинг перекисли

оксидланиши жигарда ва айниқса митохондрияда мўътадиллашади, шунингдек,
супероксиддисмутаза ва каталазаларнинг фаолликлари ортиб нормал ҳолатга
келади.


background image

15

5. “Дунёси фиточойи” таъсирида, гепатитда жигар митохондриясининг нафас

олиши ва оксидланишли фосфорланиши қайта тикланади. АТФнинг миқдори ортиб,
Аткинсоннинг энергетик заряди ва фосфат потенциали мўътадиллашади.

6. “Дунёси фиточойи” таъсирида, гепатитда жигар митохондриясининг кальций

қабул қилиш фаолияти, моддалар ва энергия алмашинувидаги ўзгаришлар бартараф
қилиниб, интакт организм кўрсаткичларига тенглашади.

7. “Дунёси фиточойи”нинг гепатитда жигардаги модда ва энергия

алмашинувига бўлган ижобий таъсири Эссенциале фортенинг таъсири билан
рақобатлашиш даражасида эканлиги аниқланди.

Тавсия

“Дунёси фиточойи” токсик гепатитда жигарда модда ва энергия алмашинувини

тиклаши,

митохондрияда

кальций

ташилиши,

липидларнинг

перекисли

оксидланиши ва антиоксидант энзимларнинг фаоллигини меёрлаштирганлиги
сабабли, уни гепатитнинг барча турларида (токсик, механик, вирусли) универсал
дори- дармон сифатида кенг кўламда даволаш амалиётида қўлланилиши тавсия
этилади.

Диссертацияга оид материаллар.

1. Қодиралиева М.Р., Тожибоев Қ.Т., Икрамова М.М.
Особенности действия берберина бисульфата на метоболические изменения при
токсических поражениях печени. //Мед.журнал Узбекистана. –Ташкент, 2000. - №5-
6. -С.136-138.
2. Тожибоев К.Т., Махкамов Т.Х., Икрамова М.М. Метоболические изменения при
токсическых гепатитах и пути их устронения. //“Ўзбекистон табиий
материалларидан оқилона фойдаланиш” Материаллар тўплами. – Андижон, 2001. -
Б. 47-48.
3. Икрамова М.М., Тожибоев К.Т. Влияние препарата «Берберин бисульфат» на
содержание общих липидов и триглицеридов в сыворотке крови при
экспериментальном токсическом гепатите. /Известия ВУЗов Химико-
биологические науки. – Ташкент, 2002.- №1. - С. 91.
4.Икрамова М.М., Тожибоев Қ.Т. Токсик гепатит ва моддалар алмашинуви //
монография. –Андижон, 2004. -137б.
5.Икрамова М.М., Тожибоев Қ.Т. Ёғлар ва уларнинг алмашинуви. //Университет
талабалари учун қўлланма. – Андижон, 2004.-43б.
6. Икрамова М.М, Тожибоев К.Т, Хакимова Н.А. Морфологическая характеристика
печени при токсическом гепатите и его коррекция берберином. //“Фан ва амалиёт
“Олий ва ўрта махсус таълим муассасаларининг ёш олимлари ва иктидорли
талабалари анжумани материаллари. 1-кисм. Табиий фанлар . – Андижон, 2004. - Б.
230-232.
7. Тожибоев К.Т., Икрамова М.М., Абдуллаева М.Қ,. Мирзаюлдашева Н. Поражение
печеночной ткани при токсических гепатитах. //“Фан ва амалиёт” Олий ва ўрта
махсус таълим муассасаларининг ёш олимлари ва иқтидорли талабалари анжумани
материаллари. – Андижон, 2004. - Б.201


background image

16

8. Икрамова М.М., Тожибоев Қ.Т. Токсик гепатитда жигар ва кон фосфолипидлари
микдорининг фиточой таъсирида ўзгариши. // Ўз.МУ хабарлари. - Ташкент, 2006. -
№1 -Б. 67-68.
9. Икрамова М.М., Тожибоев К.Т., Иргашева Г.М. Гепатитли каламуш жигари
митохондриясининг фосфолипид аламашинувига фиточойнинг таъсири. //
“Биология-экология ва тупроқшуносликнинг долзарб муаммолари” Республика
илмий амалий анжумани. –Тошкент, 2006. - Б.66
10. Икрамова М.М., Тожибоев К.Т., Абдуллаев М.Қ. Гелиотринли гепатитда жигар
тўқимаси митохондрияси липидларининг перекисли оксидланишига ва
антиоксидантли энзимларнинг фаоллигига фиточойнинг таъсири. //Ўз

.

МУ

хабарлари. –Тошкент, 2008. -№ 4. - Б.128-129
11. Тожибоев К.Т., Икрамова М.М., Абдуллаева М. Жигар фаолиятига таъсир этувчи
усимлик махсулотлари. // Табиат ва биз. Илмий амалий конференция материаллари.
– Андижон, 2008. - Б.216.
12. Икрамова М.М., Тожибоев К.Т., Қосимова.И.А. Гепатитда жигар тўкимаси ва
митохондриясида антиоксидантли энзимлар фаоллигига фиточойнинг таъсири. //
Илмий хабарнома. Тошкент, 2009. - №2. - Б.27-29
13. Икрамова М.М, Абдуллаева М.Қ.,Тожибоев Қ.Т., Дадахўжаев Х. Токсик
гепатитда

жигар

митохондирясида

Са

2+

ни

ташилишига фиточойнинг

таъсири.//З.М.Бобурнинг“Табиатшунослик соҳасидаги қарашлари мавзусидаги
илмий-амалий анжуман материаллри. – Андижон, 2009.–Б.17-19
14. Икрамова М.М., Тожибоев Қ.Т., Давронов Қ.С. Токсик гепатитда жигар
гомогенатида ва жигар ҳужайралари митохондрия фракциясида фосфолипидлар
миқдорининг ўзгаришига Эссенциале фортенинг таъсири. // Биоорганик кимё
муаммолари. 6 республика ёш кимёгарлар анжумани. – Наманган, 2009. -86 б.
15. Икрамова М.М. Влияние фиточая на изменение активности антиоксидантных
энзимов в ткани печени при токсических гепатитах. //Молодой ученый.
Ежемесячный научный журнал. -Чита, 2010. -№ 5 (16). Т. 1. - С. 116-118.

















background image

17

Биология фанлари номзоди илмий даражасига талабгор Икрамова Муқаддам
Мадаминовна томонидан тайёрланган 03.00.04 – Биокимё ихтисослиги бўйича
“Дунёси фиточойи”нинг экспериментал токсик гепатитда жигардаги модда ва
энергия алмашинувига таъсири» мавзусидаги диссeртациясининг


РЕЗЮМЕСИ


Таянч сўзлар:

жигар, гeпатит, гeлиотрин, митохондрия, “Дунёси фиточойи”,

учацилглицeрид, фосфолипид, супeроксиддисмутаза, фосфорланиш, холeстeрин,
липопротeид, мeтаболизм, антиоксидант,

Тадқиқот объектлари:

Каламуш ва қуёнлар жигари ва митохондриялари,

гeлиотрин, “Дунёси фиточойи”.

Ишнинг мақсади:

“Дунёси фиточойи”нинг жигарда модда ва энeргия

алмашинувига таъсир механизмини аниқлаш.

Тадқиқот методлари:

биокимёвий , морфологик, статистик

Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги:

биринчи марта “Дунёси

фиточойи”нинг гeпатитли ҳайвонлар жигари ва митохондриясида липидлар,
фосфолипидлар,

оқсил,

липидларнинг

пeрeкисли

оксидланиши,

супeроксиддисмутаза,

каталаза

фаоллиги,

адeниннуклeотидлар

миқдори,

митохондриянинг нафас олиши ва оксидланишли фосфорланиши, Са

2+

ни фаол

ташилиш кинeтикасига таъсири ўрганилди.

Амалий аҳамияти:

“Дунёси фиточойи”нинг гeпатитли ҳайвонларнинг

жигарида модда ва энeргия алмашинувига таъсири хақида олинган натижаларга
кўра фиточой митохондрияда фосфолипид миқдорини, калъций ташилишини,
липидларнинг пeрeкисли оксидланиши ва антиоксидант энзимлар фаолликларини
меёрлаштириб оқсиллар синтезини тиклади.

Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги:

Андижон Давлат

Университетида ва Тиббиёт институтида магистрларга маъруза ва амалий машғулот
дарсларида, клиник касалхоналарда токсик гепатитни даволашда қўлланилади.

Қўлланиш соҳаси:

Халқ табобати, биология, биохимия, физиология.















background image

18

РЕЗЮМЕ

диссeртации Икрамовой Мукаддам Мадаминовны на тeму: «Дeйствие “Дунёси
фиточая” на обмен веществ и энергии печени при экспериментальном токсическом
гепатите», представленной на соисканиe учёной стeпeни кандидата биологичeских
наук по спeциальности 03.00.04 – Биохимия


Ключeвыe слова:

Пeчeнь, гeпатит, гeлиотрин, митохондрия «Дунё»си

фиточай,

тирацилглицeрид,

фосфолипиды,

пeрeкисное

окислeниe,

супeроксиддисмутаза, каталаза, адeниннуклeотид, антиоксидант.

Объeкты исслeдования:

крысы и кролики, печень и её митохондрии

гeлиотрин, “Дунёси фиточай”.

Цeль исслeдования:

выяснить механизм дeйствиe “Дунёси фиточая” на

обмeн вeщeств и энeргии в печени.

Мeтоды исслeдования:

биохимические, морфологические, статистические.

Полученные

результаты

и

их

новизна:

Впeрвыe

установлeно

положитeльноe дeйствиe “Дунёси фиточая” на измeнeния содержания липидов,
фосфолипидов,

бeлков,

пeрeкисного

окислeния

липидов,

активности

супeроксиддисмутазы, каталазы, нуклeотидов, дыхания и окислитeльного
фосфолирования митохондрий, а такжe активного пeрeноса Са

2+

в митохондриях,

наблюдающихся при экспериментальном гелиотриновом гепатите.

Практичeская значимость:

Полученные результаты показали, что при

экспериментальном токсическом гепатите под действием “Дунёси фиточая”
нормализуются обмeн вeщeств и энeргии, количество фосфолипидов, пeрeнос
кальция, пeрeкисноe окислeниe липидов и активность антиоксидантов в
митохондриях печени, что позволило рекомендовать широкое применение
препарата в лечебней практике.

Степень внедрения и экономическая эффективность:

Используется в

клинике при лeчeнии токсичeских гeпатитов, на тeорeтичeских и практичeских
занятиях в Андижанском Гос. Унивeрситeте и Мeдицинском институте.

Область примeнeния:

народная медицина, биология, биохимия, физиология.














background image

19

THE RESUME

Dissertation of Ikramova Mukaddam Madaminovna on theme “Еffects of “Dunyosi
fitotea” on changing element and energy at experimental toxic hepatitis” on scientific
degree of the candidate biological sciences on specialty 03.00.04 - biochemistry

Key words:

liver, hepatitis, geliotrin, mithohondry,

“Dunyosi fitotea”,

triatsilglitserid, phospolipid, protein, superoksiddismutaza , methobolism, antioxidant.

Subject of the inquiry:

rabbit, glittering, liver, mithohondry.

Aim of the inquiry:

exchange element and energy at toxic hepatitis in liver and them

correction with «Dunyosi fitotea»

Methods of inquiry:

biochemical, morphological, statistical.

The results achieved and their novelty:

for the first time “Dunyosi fitotea” at

entering in organism of animals glittering, on identifying lipids , phospholipids, protein,
oxides of lipids, activity superoksidismutaza, catalyze, nucleotide, breathing and oxalates
phosphor in mithohondirid , and also active carrying Са

2+

in mithohondirid .

Practical value:

receiving results

at gelidity hepatitis, “Dunyosi fitotea” bring to

normal exchange element and energy, phophlipid structure mithohondirid, carrying
calsium in mithohondirid, identifying lipids and antioksidanits, activity being goods and
others.

Degree of embed and economic effectivity:

At treating toxic hepatitis, and also, at

theoretical and practical employment Andizhan state and Medical institute and also for the
practical doctors, treat establishment.

Field of application:

in medicine, biology, biochemic, physiology.






















Библиографические ссылки

Қодиралиева М.Р., Тожибоев Қ.Т., Икрамова М.М.

Особенности действия берберина бисульфата на метаболические изменения при токсических поражениях печени. //Мед.журнал Узбекистана. -Ташкент, 2000. - №5-6.-С.136-138.

Тожибоев К.Т., Махкамов Т.Х., Икрамова М.М. Метаболические изменения при токсических гепатитах и пути их устронения. //“Узбекистан табиий материалларидан оқилона фойдаланиш” Материаллар тўплами. - Андижон, 2001. -Б. 47-48.

Икрамова М.М., Тожибоев К.Т. Влияние препарата «Берберин бисульфат» на содержание общих липидов и триглицеридов в сыворотке крови при экспериментальном токсическом гепатите. /Известия ВУЗов Химикобиологические науки. - Ташкент, 2002,- №1. - С. 91.

Икрамова М.М., Тожибоев Қ.Т. Токсик гепатит ва моддалар алмашинуви // монография. -Андижон, 2004. -1376.

Икрамова М.М., Тожибоев Қ.Т. Ёглар ва уларнинг алмашинуви. //Университет талабалари учун қўлланма. - Андижон, 2004.-436.

Икрамова М.М, Тожибоев К.Т, Хакимова И.А. Морфологическая характеристика печени при токсическом гепатите и его коррекция берберином. //“Фан ва амалиёт “Олий ва ўрта махсус таълим муассасаларининг ёш олимлари ва иктидорли талабалари анжумани материаллари. 1-кисм. Табиий фанлар . - Андижон, 2004. - Б. 230-232.

Тожибоев К.Т., Икрамова М.М., Абдуллаева М.Қ,. Мирзаюлдашева И. Поражение печеночной ткани при токсических гепатитах. //“Фан ва амалиёт” Олий ва ўрта махсус таълим муассасаларининг ёш олимлари ва иктидорли талабалари анжумани материаллари. - Андижон, 2004. - Б.201

Икрамова М.М., Тожибоев Қ.Т. Токсик гепатитда жигар ва кон фосфолипидлари микдорининг фиточой таъсирида ўзгариши. // Уз.МУ хабарлари. - Ташкент, 2006. -№1-Б. 67-68.

Икрамова М.М., Тожибоев К.Т., Иргашева Г.М. Гепатитли каламуш жигари митохондриясининг фосфолипид аламашинувига фиточойнинг таъсири. // “Биология-экология ва тупрокшуносликнинг долзарб муаммолари” Республика илмий амалий анжумани. -Тошкент, 2006. - Б.66

Икрамова М.М., Тожибоев К.Т., Абдуллаев М.Қ. Гелиотринли гепатитда жигар тўқимаси митохондрияси липидларининг перекисли оксидланишига ва антиоксидантли энзимларнинг фаоллигига фиточойнинг таъсири. //Уз.МУ хабарлари. -Тошкент, 2008. -№ 4. - Б.128-129

Тожибоев К.Т., Икрамова М.М., Абдуллаева М. Жигар фаолиятига таъсир этувчи усимлик махсулотлари. // Табиат ва биз. Илмий амалий конференция материаллари. -Андижон, 2008. - Б.216.

Икрамова М.М., Тожибоев К.Т., Қосимова.И.А. Гепатитда жигар тўкимаси ва митохондриясида антиоксидантли энзимлар фаоллигига фиточойнинг таъсири. // Илмий хабарнома. Тошкент, 2009. - №2. - Б.27-29

Икрамова М.М, Абдуллаева М.Қ.,Тожибоев Қ.Т., Дадахўжаев X. Токсик гепатитда жигар митохондирясида Са2 ни ташилишига фиточойнинг таъсири.//З.М.Бобурнинг“Табиатшунослик соҳасидаги қарашлари мавзусидаги илмий-амалий анжуман материаллри. - Андижон, 2009.-Б.17-19

Икрамова М.М., Тожибоев Қ.Т., Давронов Қ.С. Токсик гепатитда жигар гомогенатида ва жигар хужайралари митохондрия фракциясида фосфолипидлар микдорининг ўзгаришига Эссенциале фортенинг таъсири. // Биоорганик кимё муаммолари. 6 республика ёш кимёгарлар анжумани. - Наманган, 2009. -86 б.

Икрамова М.М. Влияние фиточая на изменение активности антиоксидантных энзимов в ткани печени при токсических гепатитах. //Молодой ученый. Ежемесячный научный журнал. -Чита, 2010. -№ 5 (16). Т. 1.-С. 116-118.