ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ
ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ
САМАРҚАНД ИҚТИСОДИЁТ ВА СЕРВИС ИНСТИТУТИ
Қўлѐзма ҳуқуқида
УДК: 338.5.003.121
ОЧИЛОВ ИЛҲОМ САЙИТҚУЛОВИЧ
ХИЗМАТ КЎРСАТИШ СОҲАСИ КОРХОНАЛАРИДА
САМАРАДОРЛИКНИ ОШИРИШ ЙЎЛЛАРИ
08.00.05 - “Хизмат кўрсатиш тармоқлари иқтисодиѐти”
Иқтисод фанлари номзоди
илмий даражасини олиш учун тақдим этилган диссертация
А В Т О Р Е Ф Е Р А Т И
Самарқанд – 2010
2
Диссертация иши Самарқанд иқтисодиѐт ва сервис институтида бажарилган.
Илмий раҳбар:
иқтисод фанлари доктори, профессор
Пардаев Мамаюнус Қаршибаевич
Расмий оппонентлар:
иқтисод фанлари доктори
Қурбанов Зият Ниязович,
иқтисод фанлари номзоди, доцент
Мирзаев Қулмамат Джанзакович
Етакчи ташкилот:
Тошкент давлат иқтисодиѐт университети
Ҳимоя Самарқанд иқтисодиѐт ва сервис институти ҳузуридаги иқтисод
фанлари номзоди илмий даражасини олиш учун диссертациялар ҳимояси бўйича
К.067.12.01 рақамли бир марталик Ихтисослашган Кенгашнинг 2010 йил “__”
____________ соат ___ да ўтадиган мажлисида бўлади.
Манзил: 703000. Самарқанд шаҳри, Амир Темур кўчаси, 9-уй.
Диссертация билан Самарқанд иқтисодиѐт ва сервис институти ахборот
ресурс марказида танишиш мумкин.
Автореферат 2010 йил “__” ____________да тарқатилди.
Ихтисослашган кенгаш
илмий котиби, и.ф.д., профессор И.С. Тухлиев
3
1. ДИССЕРТАЦИЯНИНГ УМУМИЙ ТАВСИФИ
Мавзунинг
долзарблиги.
Мустақиллик
йилларида
иқтисодиѐтни
эркинлаштириш ва жамиятни модернизациялашга қаратилган ислоҳотлар,
мамлакат иқтисодиѐтида чуқур таркибий ўзгаришларга ва нодавлат мулкига
асосланган хусусий секторнинг вужудга келишига сабаб бўлди. Уларнинг асосий
қисми хизмат соҳасига тўғри келмоқда. Жумладан, 2009 йил 1 январь ҳолатига
483,7 мингта юридик шахс мақомига эга бўлган корхона ва ташкилотлар рўйхатга
олинган бўлиб, шундан фаолият кўрсатаѐтганлари сони 444,9 мингтани ѐки
92,0%ни ташкил қилади
1
. Шулардан нодавлат мулкига асосланган корхона ва
ташкилотлар ҳиссаси 93,0 фоизни, уларнинг ялпи ички маҳсулотдаги (ЯИМ)
улуши 79,4%ни, бутун банд аҳолининг 78,4%ини ташкил қилади
2
. Улар, асосан
хусусий ва кичик бизнес корхоналари бўлиб, уларнинг мамлакат ялпи ички
маҳсулотидаги улуши 2008 йилда 48,2%ни
3
, 2009 йилда 50,0%ни ташкил қилган
бўлса, 2010 йилда 52,5%га етказиш вазифаси қўйилмоқда
4
. 2008 йилда иқтисодий
фаолиятнинг барча соҳаларида хизматлар ҳажми 20082,7 млрд. сўм бўлиб, унинг
мамлакат ЯИМидаги улуши жорий баҳода 54,5%ни (20082,7 * 100 : 36839,4)
ташкил қилмоқда
5
.
Кўриниб турибдики, мамлакатимиз иқтисодиѐтида
хизматларнинг салмоқли ўрни бор.
Ривожланган
мамлакатлар
тажрибаси
кўрсатмоқдаки,
хусусий
тадбиркорлик, айниқса хизмат кўрсатиш соҳаси субъектлари жамият
тараққиѐтининг барча жабҳаларида ижтимоий-иқтисодий барқарорликни
таъминловчи асосий омиллардан биридир. Ушбу соҳанинг ривожланиши
мамлакат аҳолиси бойишига, иқтисодиѐт ривожланишига, истеъмол бозори
тўйинишига, давлат бюджети тушумлари кўпайишига, ишсизлик камайишига
олиб келади. Мисол учун, 2008 йилда жами соҳада банд аҳоли 11035,4 минг киши
бўлиб, бу 2007 йилга нисбатан 2,8% кўп демакдир
6
. Агар мамлакат аҳолиси шу
даврда 1,8%га ўсганлиги инобатга олинса, аҳоли бандлик даражаси йилдан-йилга
ўсиб бораѐтганлигини кузатиш мумкин.
Хизмат кўрсатиш соҳаси муҳимлигини яна шундан ҳам англаш мумкинки,
сўнгги йилларда уни ривожлантириш ва такомиллаштиришга қаратилган
Ўзбекистон Республикаси Президенти ва Ҳукуматининг қатор фармон ва
1
Статистическое обозрение Республики Узбекистан за 2008 год. Т.: Госкомстат Узбекистана, 2009.-5 бет.
2
Статистическое обозрение Республики Узбекистан за 2008 год. Т.: Госкомстат Узбекистана, 2009.-7 бет.
3
Статистическое обозрение Республики Узбекистан за 2008 год. Т.: Госкомстат Узбекистана, 2009.- 9 бет
4
И.А. Каримов. Асосий вазифамиз – Ватанимиз тараққиѐти ва халқимиз фаровонлигини янада юксалтиришдир.
Президент Ислом Каримовнинг 2009 йилнинг асосий якунлари ва 2010 йилда Ўзбекистонни ижтимоий-иқтисодий
ривожлантиришнинг энг муҳим устувор йўналишларига бағишланган Вазирлар Маҳкамаси мажлисидаги
маърузаси. - Халқ сўзи. 2010 йил 30 январь.-3 бет.
5
Статистическое обозрение Республики Узбекистан за 2008 год. Т.: Госкомстат Узбекистана, 2009.- 34 бетда
келтирилган маълумотлар асосида муаллифнинг ҳисоб-китоби.
6
Статистическое обозрение Республики Узбекистан за 2008 год. Т.: Госкомстат Узбекистана, 2009.- 40 бет.
4
қарорлари, вилоятларда эса унинг ижросини таъминлаш юзасидан ривожланиш
дастурлари ва бир қатор қарорлар қабул қилинди. Булар жумласига “Ўзбекистон
Республикасида 2006-2010 йилларда хизмат кўрсатиш ва сервис соҳасини
ривожлантиришни жадаллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги (ПҚ-325, 2006
йил 17 апрель) ва “Ўзбекистон Республикасида 2010 йилгача бўлган даврда хизмат
кўрсатиш ва сервис соҳасини ривожлантиришни жадаллаштиришга оид қўшимча
чора-тадбирлар тўғрисида”ги (ПҚ-640, 2007 йил 21 май) Президент қарорларини
киритиш мумкин. Мазкур қарорлар ва улар юзасидан қабул қилинган меъѐрий
ҳужжатлар
асосида
хизмат
кўрсатиш,
сервис
ва
туризм
соҳасини
ривожлантиришнинг мамлакатимиз ҳудудлари бўйича аниқ дастурлари ишлаб
чиқилди. Келажакда ҳам Президент таъкидлаганидек, “аҳолига хизмат кўрсатиш
соҳасини кенгайтириш ғоят муҳим аҳамиятга эга”.
7
Дунѐ бозори тизимида хизматлар бозорининг борлиги, мамлакатимизда
ушбу соҳа мавқеи, унинг кишилар турмуш даражаси яхшиланишидаги ўрни ошиб
бориши, 2010 йилга бориб унинг мамлакат ЯИМдаги улуши 49,0%га етиши
режалаштирилганлиги хизмат кўрсатиш соҳасининг кескин ривожланиши кўзда
тутилганлигидан далолат беради. Бу эса ушбу соҳани ҳам назарий, ҳам амалий
жиҳатдан атрофлича ўрганишни тақозо этади.
Шуни
алоҳида
таъкидлаш
жоизки,
хизмат
кўрсатиш
соҳаси
субъектларининг шаклланиши ва тараққий этишида ҳамда уларнинг юқори
самарадорлик билан ишлашини таъминлашда айрим муаммоларга ҳам дуч
келинмоқда. Ушбу муаммоларни бартараф қилиш, унинг нафақат амалий, балки
бир қатор назарий масалаларини ҳам ҳал этиш лозимлиги мазкур соҳа
самарадорлигини ошириш эвазига мамлакатимиз ижтимоий-иқтисодий тараққиѐти
барқарор ривожланишига қаратилган тадқиқот ишлари олиб борилишини тақозо
қилмоқда. Буларнинг барчаси мазкур тадқиқот мавзусининг долзарблигини
белгилайди.
Муаммонинг ўрганилганлик даражаси.
Хизмат кўрсатиш соҳаси ва
унинг самарадорлигига оид
асарларни ўрганиш шуни кўрсатадики, хусусий
тадбиркорликнинг хизмат соҳаси билан боғлиқ тушунчалари мазмуни, табиати,
унинг иқтисодиѐтда тутган ўрни хусусида анча тадқиқотлар қилинган, кўплаб
адабиѐтлар нашр этилган. Аммо улар самарадорлигини ошириш, айниқса ички
имкониятларни ахтариб топиш борасидаги назарий ва амалий масалалар етарли
даражада ѐритилмаган.
Бозор муносабатлари шароитида хусусий тадбиркорлик фаолияти ва унинг
таркибидаги хизмат кўрсатиш соҳаси ҳамда улар самарадорлигини ошириш
муаммолари билан кўплаб олимлар шуғулланишмоқда. Булар жумласига
7
И.А. Каримов. Асосий вазифамиз – Ватанимиз тараққиѐти ва халқимиз фаровонлигини янада юксалтиришдир.
Президент Ислом Каримовнинг 2009 йилнинг асосий якунлари ва 2010 йилда Ўзбекистонни ижтимоий-иқтисодий
ривожлантиришнинг энг муҳим устувор йўналишларига бағишланган Вазирлар Маҳкамаси мажлисидаги
маърузаси. - Халқ сўзи. 2010 йил 30 январь. - 3-бет.
5
Ё.А.Абдуллаев,
Ф.Каримов
8
,
У.Умаров
9
,
А.Ўлмасов,
А.Вахабов
10
,
М.Ш.Шарифхўжаев
11
, М.Р.Расулов
12
, Э.С.Файзиев
13
, Ш.Шодмонов, Т.Жўраев
14
,
Р.М.Ғайбуллаев
15
, Ш.Рўзиназаров раҳбарлигидаги муаллифлар жамоаси
16
,
М.Қ. Пардаев раҳбарлигидаги бир гуруҳ олимларни
17
киритиш мумкин. Аммо
хизмат кўрсатиш соҳаси самарадорлигини ошириш муаммолари ўзига хос
хусусиятларга ва муҳим аҳамиятга эга.
Хизмат кўрсатиш соҳаси самарадорлигини ошириш бўйича ички
имкониятларни ахтариб топадиган, уларни амалиѐтга сафарбар қиладиган,
ривожланишига таъсир қилувчи омилларни ҳисоблаб, таъсирчан бошқарув
қарорларини қабул қила оладиган илмий йўналишлар ва амалий тавсиялар етарли
даражада ишлаб чиқилмаганлиги ва мос равишда ушбу масалаларнинг иқтисодий
адабиѐтларда етарли даражада ѐритилмаганлиги мазкур тадқиқот мавзусини
танлаш, мақсад ва вазифаларини белгилаб олиш учун асос бўлди.
Диссертация мавзуси республикада олиб борилаѐтган илмий
тадқиқотларнинг устувор йўналишларига мос келади.
Чунки мамлакатимиз
Президенти И.А. Каримов ушбу масаланинг долзарблигини ўзининг “Ўзбекистон
– бозор муносабатларига ўтишнинг ўзига хос йўли” (1993 йил) ҳамда “Ўзбекистон
иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштириш йўлида” (1995 йил) асарларида баѐн
этган эди. Сўнгги йиллардаги (2000-2009 йиллар) йил якунлари ва келгуси
йилнинг устувор вазифаларини белгилаб беришда ҳам мамлакатимиз Президенти
ушбу соҳага алоҳида аҳамият бериб келмоқда. Шу туфайли танланган мавзу
республикада олиб борилаѐтган илмий тадқиқотларнинг устувор йўналишларига
мос келади.
Диссертация ишининг илмий-тадқиқот ишлари режалари билан
боғлиқлиги.
Диссертация иши Самарқанд иқтисодиѐт ва сервис институти
илмий-тадқиқотлар ишлари режаси билан узвий боғлиқ ва унинг таркибида ўз
аксини топган.
8
Абдуллаев Ё, Каримов Ф. Кичик бизнес ва тадбиркорлик асослари. Т.: Меҳнат, 2000. - 352 бет, Абдуллаев Ё,
Каримов Ф., Примов М. Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик. Т.: Ўзбекистон бухгалтерлар ва аудиторлар
Ассоциацияси, 1999. - 129 бет.
9
Умаров У. Иқтисодиѐт назарияси. Т.: Мерос, 2004. - 400 бет.
10
Ўлмасов А., Вахабов А. Иқтисодиѐт назарияси. Т.: Шарқ, 2006. - 480 бет, Ўлмасов А. Оила иқтисоди. - Т.:
Меҳнат, 1998. Вахобов А., Ахмаджонов Ҳ. Хонадон ва давлат молиясининг ўзаро муносабатлари.// Ўзбекистон
иқтисодий ахборотномаси. 2003 йил 11-12 сон. – 54-55 бетлар, Вахобов А. Бозор муносабатларига ўтиш босқичида
кўп укладли иқтисодиѐт ва унинг такроран ҳосил бўлиши. Т.: Шарқ. 2003.
11
Ўлмасов А., Шарифхўжаев М. Иқтисодиѐт назарияси. Дарслик, Т.: Меҳнат, 1995.
12
Расулов М. Бозор иқтисодиѐти асослари. Дарслик. - Т.: Ўзбекистон, 1999.
13
Файзиев Э.С. Сервис тизими фаолияти асослари. Самарқанд: СамИСИ, 2007. - 208 бет.
14
Шодмонов Ш., Жўраев Т. Иқтисодиѐт назарияси. Маърузалар матни. Т.: 2000.
15
Ғайбуллаев Р.М. Табиркорликни ривожлантириш муаммолари. Т.: Фан. 2004. - 194 бет.
16
Тадбиркорлик ҳуқуқи. (Махсус қисм). Ш. Рўзиназаров таҳририда. Т.: Консаудитинформ. 2002. - 444 бет.
17
Хизмат кўрсатиш, сервис ва туризм соҳаларини ривожлантириш: муаммолар ва уларнинг ечимлари. Монография.
Т.: “IQTISOD-MOLIYA”, -2008. - 260 бет. Пардаев М.Қ., Исроилов Ж.И., Ғаппаров А.Қ. Хизмат кўрсатиш соҳасида
иқтисодий таҳлилни такомиллаштириш муаммолари. Самарқанд: “Зарафшон”, 2009. - 66 бет.
6
Тадқиқотнинг мақсади
иқтисодиѐтни эркинлаштириш шароитида хизмат
кўрсатиш соҳасининг назарий ва амалий йўналишларини тадқиқ қилиш, баҳолаш
ва таҳлил қилиш орқали улар самарадорлигини ошириш бўйича ички
имкониятларни ишга солиш йўлларини ишлаб чиқишдан иборат. Бунинг учун
тадқиқотнинг қуйидаги вазифалари
белгилаб олинди:
-бугунги кун талабидан келиб чиқиб, хизмат кўрсатиш соҳасида
самарадорликни оширишнинг объектив зарурлигини очиб бериш ва унинг
иқтисодий мазмунини ўрганиб такомиллашган таърифини ишлаб чиқиш;
-мамлакатимиз иқтисодиѐтида хизмат кўрсатиш соҳаси келажакда асосий
секторлардан бирига айланишини инобатга олиб, уларнинг бугунги кунда тутган
ўрнини тадқиқ қилиш, келгусидаги ривожланиш истиқболини назарий ва амалий
жиҳатдан асослаш;
-хизмат кўрсатиш соҳаси самарадорлигини оширишда ушбу категорияни
тўғри баҳолаш, бунинг учун уни кўрсаткичларда ифодалаш лозимлигини асослаш
ва уларни баҳолаш йўлларини ишлаб чиқиш ва амалиѐтда қўллаш учун тегишли
тавсиялар бериш;
-хизмат
кўрсатиш
соҳаси
самарадорлигини
оширишнинг
муҳим
йўналишларидан бири иқтисодий салоҳият самарадорлиги эканлигини назарий ва
амалий жиҳатдан асослаш ва уларни ифодаловчи кўрсаткичлар тизими ҳамда улар
ўзгаришига таъсир этувчи омилларни аниқлаш ва таҳлил қилиш йўлларини ишлаб
чиқиш;
-хизмат кўрсатиш соҳаси билан шуғулланадиган хусусий корхоналарда
самарадорликни ифодаловчи кўрсаткичларни ва уларнинг ўзгаришига таъсир
этувчи омилларни аниқлаш ҳамда таҳлил қилиш усулларини кўрсатиб бериш;
-ҳозирги кунда хизмат кўрсатиш соҳасининг фойдалилик нуқтасини
аниқлаш муҳимлигидан келиб чиқиб, бир қанча усуллардан фойдаланиш
мумкинлигини кўрсатиб бериш ва унинг ўзгаришига таъсир қилувчи омилларни
таҳлил қилиш орқали самарадорликни ошириш йўлларини кўрсатиш;
-хизмат кўрсатиш соҳаси самарадорлигини оширишда стандартлаштириш,
лицензиялаш
ва
сертификатлаштириш
тизимларини
такомиллаштириш
лозимлигини илмий-амалий жиҳатдан асослаш ва уларнинг хусусий секторда
қўлланилишини такомиллаштириш бўйича тегишли тавсиялар ишлаб чиқиш;
-эркин иқтисодиѐт шароитида хизмат кўрсатиш соҳасининг фойда ва
рентабеллигини ошириш аҳамиятидан келиб чиқиб, уларни ошириш йўлларини
ишлаб чиқиш ва улар ўзгаришига таъсир этувчи омилларни таҳлил қилиш орқали
мазкур кўрсаткичларни яхшилашда ички имкониятларни ахтариб топиш
йўлларини кўрсатиб бериш.
Тадқиқот объекти:
хизмат кўрсатиш билан шуғулланадиган Самарқанд
вилоятининг шаҳар ва қишлоқларида жойлашган хўжалик юритувчи субъектлар.
7
Тадқиқот предмети
хизмат кўрсатиш соҳаси самарадорлигини ошириш
йўлларини ишлаб чиқиш билан боғлиқ бўлган иқтисодий муносабатлар
мажмуидан иборат.
Тадқиқот усуллари:
анализ ва синтез, индукция ва дедукция, сабаб ва
оқибат, замон ва макон услублари, қиѐслаш, мувозанат, социологик сўров,
занжирли алмаштириш, қайта ҳисоблаш, иқтисодий-математик моделлаштириш,
индекс каби иқтисодий таҳлил ва статистика усуллари.
Ҳимояга олиб чиқилаѐтган асосий ҳолатлар
:
-хизмат кўрсатиш соҳасининг ҳам иқтисодий, ҳам ижтимоий соҳа эканлиги,
уларнинг бугунги кундаги аҳамияти ва ўзига хос хусусиятлари;
-хизмат кўрсатиш соҳасига замонавий кадрлар етиштириб бериш мақсадида
касб-ҳунар коллежларида алоҳида мутахассислар эмас, балки соҳалар бўйича,
хусусан, хизмат соҳасида шуғулланадиган тадбиркорларни тайѐрлаш лозимлиги;
-хизмат кўрсатиш соҳасида самарадорликни ифодаловчи кўрсаткичларни
баҳолашнинг концептуал йўналишлари, кўрсаткичлар тизими, улар асосида
комплекс кўрсаткични аниқлаш усуллари;
-хизмат кўрсатишнинг автосервис соҳасида хўжалик юритувчи субъектлар
самарадорлигини ифодаловчи кўрсаткичлар тизимининг социологик сўров
маълумотлари асосида қилинган қиѐсий таҳлили;
-қиѐсий таҳлил натижасида хизмат кўрсатувчи субъектлар самарадорлигига
баҳо бериш ва уларни ошириш бўйича ички имкониятларни ишга солиш йўллари.
Тадқиқотнинг
илмий
янгилиги
хизмат
кўрсатиш
соҳасида
самарадорликни оширишнинг назарий ва амалий йўналишларини тадқиқ қилиб,
уларни баҳолаш ва таҳлил қилиш орқали ички имкониятларни ишга солиш
йўллари кўрсатиб берилганлиги билан белгиланади. Бу қуйидагиларда ўз аксини
топган:
-хизмат тушунчасининг такомиллашган таърифи ишлаб чиқилди ва миллий
ҳисоблар тизими талабларидан келиб чиққан ҳолда унинг таснифи ва ҳар бир
гуруҳига аниқлик киритилди;
-хизмат
кўрсатиш соҳасини ривожлантириш ва самарадорлигини
оширишнинг асосий йўллари кўрсатиб берилди;
-хизмат
кўрсатиш соҳасида самарадорликни оширишнинг асосий
йўналишлари рақобат муҳити ва бизнес муҳитининг яратилиши эканлигидан
келиб чиқиб, уларнинг такомиллашган таърифлари ишлаб чиқилди;
-хизмат кўрсатиш соҳасининг мамлакатимиз иқтисодиѐтида тутган ўрни,
келажакда унинг асосий соҳалардан бирига айланиши ва мазкур соҳанинг
муаммолари илмий-тадқиқот ишларининг доимий равишда ўрганилиши лозим
бўлган объекти бўлиб қолишлиги назарий жиҳатдан асосланди;
-хизмат кўрсатиш соҳасида самарадорликни оширишнинг объектив
зарурлиги назарий жиҳатдан очиб берилди ва унинг иқтисодий мазмуни
ўрганилиб, такомиллашган таърифи ишлаб чиқилди;
8
-хизмат кўрсатиш соҳаси самарадорлигини оширишда стандартлаштириш ва
сертификатлаштиришни
такомиллаштириш
бўйича
тавсиялар
ва
соҳа
тадбиркорларини шу масалалар бўйича махсус курсларда ўқитиш лозимлиги
асосланди;
-хизмат кўрсатиш соҳаси самарадорлигини ифодаловчи кўрсаткичлар
тизими, уларнинг ўзгаришига таъсир этувчи омилларни таҳлил қилиш орқали
ички имкониятлардан фойдаланиш усуллари ишлаб чиқилди.
Тадқиқотнинг назарий ва методологик асоси.
Тадқиқотнинг назарий ва
методологик асоси сифатида жамиятда содир бўлаѐтган иқтисодий жараѐнларни
ўрганишда қўлланиладиган оламни билиш, илмий диалектика назариялари,
фалсафа, иқтисодий назария фанлари, Ўзбекистон Республикаси қонунлари ва
Вазирлар Маҳкамаси қарорлари, Президент И.А. Каримовнинг фармонлари,
қарорлари, асарлари, нутқ ва мақолалари, мамлакатимиз ва хорижий давлатлар
таниқли иқтисодчи олимларининг илмий ишларидан фойдаланилди. Тадқиқот
натижасида яхлит хулосага келиш ва мантиқий бир-бирига узвий боғлиқ бўлган
илмий-назарий тавсиялар ишлаб чиқиш мақсадида иқтисодий таҳлилнинг
анъанавий, математик ва статистик усулларидан ҳам кенг фойдаланилди.
Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти.
Тадқиқот
натижаларининг илмий аҳамияти унда ишлаб чиқилган илмий тавсиялардан
фойдаланиш, унинг хизмат кўрсатиш соҳаси фаолиятига тўғри баҳо беришда,
улардаги мавжуд ички имкониятларни ахтариб топиш орқали хўжалик фаолияти
самарадорлигини ошириш ва иқтисодий жиҳатдан барқарор тараққиѐтини
таъминлаш имкониятини аниқлашда қўлланилиши мумкинлиги билан
белгиланади.
Амалий аҳамияти хизмат кўрсатувчи субъектлар самарадорлигини
оширишга оид меъѐрий ҳужжатларни такомиллаштириш бўйича ички
имкониятларни ахтариб топишда зарур чора-тадбирларни белгилашга доир
амалий тавсияларни ишлаб чиқиш мумкинлиги билан белгиланади.
Ишлаб чиқилган назарий тавсиялар амалий маълумотлар билан асосланган
бўлиб, уларнинг методологик йўналиши формулалар, чизмалар ва жадваллар
орқали кўрсатиб берилган. Диссертация материалларидан “Хизмат кўрсатиш
тармоқлари иқтисодиѐти”, “Сервис асослари”, “Иқтисодий таҳлил”, “Корхона
иқтисоди”, “Тадбиркорлик асослари” каби фанлардан ўқув адабиѐтларини
тайѐрлаш ва ўқув жараѐнларини такомиллаштиришда фойдаланиш мумкин.
Натижаларнинг жорий қилиниши.
Тадқиқот натижалари бўйича ишлаб
чиқилган назарий таклиф ва амалий тавсиялар O`zDT 010:2006. Ўзбекистон
Республикаси фаолият турлари бўйича хизматларнинг умумдавлат таснифлагичи -
ФТБХУТ (ОКУВД) юзасидан Ўзбекистон Республикаси давлат статистика
қўмитасида (2006 йил 12 май, Далолатнома) ва “Ўзстандарт” агентлигида
(2006 йил 22 май, Далолатнома) амалиѐтга тадбиқ этиш учун қабул қилинган.
9
Шунингдек, тадқиқот натижаларидан Самарқанд иқтисодиѐт ва сервис институти
ўқув жараѐнида (2009 йил 12 февраль, Далолатнома) ҳам қўлланилмоқда.
Ишнинг синовдан ўтганлиги.
Тадқиқот натижалари Самарқанд иқтисодиѐт
ва сервис институти (2005-2009 йиллар) ҳамда Тошкент шаҳридаги олий ўқув
юртларининг (2006-2009 йиллар) қатор илмий-амалий конференцияларида,
СамИСИ муассислигидаги Менежментни ўқитиш халқаро марказида ўтказилган
халқаро илмий-амалий конференцияларда (2005-2009 йиллар), 2009 йил
17 февралда СамИСИда ўтказилган халқаро илмий-амалий конференцияда
маъруза қилинган ва маъқулланган.
Диссертация иши Самарқанд иқтисодиѐт ва сервис институти “Статистика”
ва “Иқтисодиѐт” кафедраларининг қўшма кенгайтирилган мажлисида ҳамда
Самарқанд иқтисодиѐт ва сервис институтининг К.067.12.01 рақамли
ихтисослашган Кенгаш ҳузуридаги илмий семинарида муҳокама қилинган ва
ҳимояга тавсия этилган.
Натижаларнинг эълон қилинганлиги.
Илмий ишнинг асосий ғояси ва
натижалари юзасидан умумий ҳажми 7,0 босма табоқ ҳажмдан иборат 24 та илмий
мақола ва тезислар чоп этилган.
Диссертация тузилиши ва ҳажми.
Диссертация иши кириш, учта боб,
хулоса, фойдаланилган адабиѐтлар рўйхати ва иловалардан иборат. Унинг ҳажми
161 бетни ташкил этиб, 25 та жадвал ва 17 та формулаларни ўз ичига олади.
Иловалар сони 15 тани ташкил қилади.
2. ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ
Хизмат кўрсатиш соҳаси ва унинг табиатини иқтисодиѐтнинг муҳим
тармоғи сифатида назарий жиҳатдан ўрганиб, унга қуйидагича таъриф беришни
мақсадга мувофиқ деб топдик.
Хизмат дейилганда инсоннинг, меҳнат жамоасининг, ҳудуднинг,
давлатнинг ва жамиятнинг маълум бир эҳтиѐжини қондиришга қаратилган
кишиларнинг наф келтирадиган онгли кўрсатилиши мумкин бўлган
фаолияти тушунилади.
Хизмат бир вақтнинг ўзида ҳам иқтисодий, ҳам ижтимоий соҳадир.
Хизматларнинг иқтисодий соҳалиги шунда намоѐн бўладики, ушбу соҳада
мамлакат ялпи ички маҳсулотининг бир қисми яратилади. Унинг ижтимоий
соҳалиги шундаки, унинг аксарият қисми инсонлар ҳаѐтини яхшилашга, яшашини
қулайлаштиришга қаратилгандир.
Хизматга берилган таърифимиздан келиб чиқиб, уларни қуйидагича
гуруҳларга бўлишни мақсадга мувофиқ, деб ҳисоблаймиз:
-
инсон камолоти билан боғлиқ хизматлар;
-
оила равнақи билан боғлиқ хизматлар;
-
меҳнат жамоалари такомиллашуви билан боғлиқ хизматлар;
-
ҳудуд тараққиѐти билан боғлиқ хизматлар;
10
-
давлат равнақи билан боғлиқ хизматлар;
-
жамият тараққиѐти билан боғлиқ хизматлар.
Хизмат кўрсатишга таъриф беришда хизмат тушунчасига таяниш мақсадга
мувофиқдир. Чунки, Ўзбек тилининг 5-жилдли изоҳли луғатида
18
хизматга
“хизмат кўрсатиш, ѐрдам” деган изоҳ берилган. Бундан келиб чиқадики, хизмат
кўрсатишни аниқ манзилга йўналтирилган ҳолат сифатида қараш лозим экан. Шу
нуқтаи назардан, хизмат кўрсатишга қуйидагича таъриф бериш мумкин.
Хизмат кўрсатиш дейилганда инсоннинг, меҳнат жамоасининг,
ҳудуднинг, давлатнинг ва жамиятнинг маълум бир эҳтиѐжини қондиришга
қаратилган кишиларнинг наф келтирадиган онгли фаолияти амалга
оширилган қисми тушунилади.
Ишда мазкур таъриф назарий жиҳатдан тўлиқ асосланган. Чунончи, хизмат
кўрсатиш соҳаси иқтисодиѐтнинг таркибий қисми сифатида қуйидаги ўзига хос
хусусиятларга эга:
-хизматлар моддий неъмат тариқасида кўзга кўринмайди;
-хизмат кўрсатувчи субъектларнинг аксарияти жисмоний шахс сифатида
намоѐн бўлади;
-хизмат кўрсатувчилар ягона шахс сифатида ҳар бири ўзига хос;
-хизматларни ишлаб чиқарувчилардан ажратиб олиш ва ажратиб сотиш
имконияти йўқ;
-хизматлар олди-сотди жараѐнида предмет сифатида намоѐн бўлмайди;
-хизмат сифати ўзгариб туради, яъни бир кишининг хизмати бир даврда
турли сифатга эга бўлиши мумкин;
-хизматни заҳирага олиб қўйиб, сақлаш имконияти йўқ;
-хизматнинг ўзини эгасидан айри ҳолда бир жойдан иккинчи жойга
кўчириш имконияти йўқ;
-хизматни фақат кўрсатилаѐтган хизмат жараѐнида истеъмол қилиш
мумкин;
-хизмат натижасидан, айрим ҳолларда, кейинчалик ҳам фойдаланиш
мумкин;
-хизмат ишлаб чиқарилиши ва истеъмол қилиниши бир пайтнинг ўзида
содир бўлади;
-хизмат кўрсатувчи ва истеъмол қилувчи субъектлар хизмат жараѐнида
бевосита бирга бўлиши мумкин ва ҳоказо.
Ушбу жиҳатлар жаҳон миқѐсида умумэътироф этилган хусусиятлардан
ташқари мамлакатимизнинг тараққиѐт йўлига мос хусусиятларни ҳам ўз ичига
олган.
18
Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 4-жилд. – Т.: “Ўзбекистон миллий энциклопедияси”. Давлат миллий нашриѐти.
2008. – 395 б.
11
Хизмат кўрсатиш соҳаси сўнгги йилларда жадал ўсиш суръатига эга
бўлмоқда ва унинг мамлакат иқтисодиѐтидаги ҳиссаси муттасил ошиб бормоқда
(1-жадвал).
1-жадвал
Мамлакат ЯИМ ва хизмат кўрсатиш соҳаси улушининг 2001-2008
йиллардаги динамикаси
19
Кўрсаткичлар
Йиллар
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
ЯИМ, млрд. сўм
4925,3 7450,2 9837,8 12189,5
15210,4
20759,3 28186,2 36839,4
Ўсиш суръати, (ўтган
йилга нисбатан,
таққослама баҳода), %
104,2
104,0
104,2
107,4
107,0
107,3
109,5
109,0
Хизматлар соҳасининг
ЯИМдаги улуши, %
38,2
37,9
37,4
37,2
38,4
39,5
39,4
43,3
Хизмат кўрсатиш соҳа-
сининг ўсиш суръатлари
(ўтган йилга нисбатан
таққослама баҳода), %
114,7
108,6
109,5
113,8
116,3
120,1
126,6
121,3
Мазкур жадвал маълумотлари хизмат кўрсатиш тармоқларининг мамлакат
ЯИМидаги улуши сўнгги йилларда муттасил ўсиб бораѐтганлигидан далолат
беради. Чунончи, 2001 йилда 38,2%ни ташкил этгани ҳолда, 2005 йилга қадар
камайиш тенденциясига эга бўлди ва шу йили 38,4%ни ташкил қилди. 2005
йилдан бошлаб соҳанинг мамлакат иқтисодиѐтидаги улуши ошиб бормоқда. 2008
йилга келиб у 43,3%га етди. Ушбу соҳанинг ўсиш суръати 2001-2008 йиллар
давомида ЯИМнинг ўсиш суръатига нисбатан анча юқорилигини сақлаб қолди.
2001 йилда хизмат кўрсатиш соҳасининг ЯИМга нисбатан ўсиш коэффициенти
1,10 ни (114,7:104,2) ташкил қилган бўлса, ушбу кўрсаткич 2005 йилда 1,09 ни
(116,3:107,0) ва 2008 йилда 1,11 ни (121,3:109,0) ташкил қилди. Ушбу тенденция
давом этадиган бўлса, хизмат кўрсатиш соҳасининг мамлакат ЯИМидаги улуши
муттасил ошиб боради. Бу эса мамлакакт аҳолисининг турмуш даражаси
яхшиланаѐтганлигидан далолат беради. 2008 йилда аҳолига кўрсатилган умумий
хизматлар ҳажми 121,3 фоизга ўсиб, 20082,7 млрд. сўмни ташкил этди
20
.
Шуни эътироф этиш керакки, хизматлар таркибида унинг замонавий, илғор
турлари – телекоммуникация хизматлари, уяли телефон алоқаси, молия-банк
19
Манба: Ўзбекистон Республикасининг 2001-2008 йиллардаги статистик ахборотномаси. Ўзбекистон
Республикаси давлат статистика қўмитасининг тегишли йиллар бўйича нашри асосида муаллиф томонидан ҳисоб-
китоб қилинди.
20
Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримовнинг “Жаҳон молиявий–иқтисодий инқирози, Ўзбекистон
шароитида уни бартараф этишнинг йўллари ва чоралари” номли асарини ўрганиш бўйича ўқув қўлланма. – Т.:
Иқтисодиѐт, 2009. – 92 бет.
12
хизматлари, лизинг тартибидаги кредитлар ажратиш, суғурта, сайѐҳлик-экскурсия
ва бошқа замонавий хизмат турлари жадал суръатда ривожланмоқда.
2008 йилда хизмат кўрсатиш соҳасида 215 мингдан зиѐд янги иш ўринлари,
2103 та савдо ва 5138 та маиший хизмат кўрсатиш шаҳобчалари ташкил этилди
21
.
Характерли жиҳати шундаки, аҳолининг турмуш даражаси яхшиланиб,
фаровонлиги ошиб боргани сайин хизматларга бўлган эҳтиѐж ҳам ошиб бормоқда.
Республикада 2008 йил якуни бўйича аҳоли жон бошига 738,5 минг сўмлик
хизматлар кўрсатилган, шу жумладан 243,8 минг сўмлик транспорт хизматлари,
128,8 минг сўмлик савдо ва умумий овқатланиш хизматлари, 113,4 минг сўмлик
коммунал хизматлар. Маиший хизмат кўрсатиш ҳажми 2007 йилга нисбатан
132,8% га ўсди
22
. Бу тенденция давом этади ва соҳанинг мамлакат
иқтисодиѐтидаги улуши ошиб боради.
Хизмат кўрсатиш соҳаси самарадорлигини ошириш бугунги глобал
молиявий-иқтисодий инқироз давом этиб турган паллада объектив заруриятга
айланди. Бу қуйидагилар билан белгиланади:
-хизмат кўрсатиш билан шуғулланадиган субъектларнинг янгидан очилиши
нодавлат маблағлари эвазига қўшимча иш ўринларини яратади;
-аҳолининг банд қисми шу жойдан маош олиб ўзи ва оиласи фаровонлигини
таъминлайди;
-мамлакат бозори истеъмол товарлари ва хизматлар билан тўлдирилади;
-мамлакатнинг экспорт салоҳияти ошиб, валюта тушими кўпайиши мумкин;
- турли (солиқли ва солиқсиз) тўловлар орқали давлат бюджетининг даромад
қисмини кўпайтириш имконияти яратилади;
-мамлакат тараққиѐти учун чиройли ва муҳташам бинолар барпо этиш
орқали замонавий технологиялар ишлаб чиқариш ва хизмат кўрсатиш соҳаларига
жалб қилинади;
-кам
таъминланган оилаларга, иқтисодиѐтнинг турли соҳаларига,
ободонлаштириш ишларига ҳомийлик қилинади.
Хизмат кўрсатиш соҳасида ҳам тадбиркорликни ривожлантириш
иқтисодиѐтни эркинлаштиришнинг асосий шарти ва омилидир. Бунга эришиш
учун мамлакатимизда рақобат ва бизнес муҳити яратилган бўлиши лозим. Ушбу
заруриятдан келиб чиқиб, ишда рақобат ва бизнес муҳитининг такомиллашган
таърифлари ишлаб чиқилди.
Рақобат муҳити
дейилганда, хўжалиқ юритувчи субъектлар, айниқса
тадбиркорлик
субъектлари
ҳуқуқий
тенглигининг
таъминланганлиги,
табақаланмаган бир хил иқтисодий эркинликнинг жорий қилинганлиги, улар
21
Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримовнинг “Жаҳон молиявий–иқтисодий инқирози, Ўзбекистон
шароитида уни бартараф этишнинг йўллари ва чоралари” номли асарини ўрганиш бўйича ўқув қўлланма. – Т.:
Иқтисодиѐт, 2009. – 92-бет.
22
Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримовнинг “Жаҳон молиявий–иқтисодий инқирози, Ўзбекистон
шароитида уни бартараф этишнинг йўллари ва чоралари” номли асарини ўрганиш бўйича ўқув қўлланма. – Т.:
Иқтисодиѐт, 2009. – 92-бет.
13
фаолиятига турли маъмурий давлат идоралари аралашуви бартараф этилишига
қаратилган қонунлар ва меъѐрий ҳужжатларнинг яратилганлиги ва улар амал
қилинаѐтган ҳолат тушунилади.
Бизнес муҳити
дейилганда, бизнеснинг барча турлари билан шуғулланувчи
субъектларга ўз фойдасини кўпайтиришга қаратилган, ҳамма учун бир хил шарт-
шароитлар яратилган эркин фаолиятни таъминлайдиган ҳолатнинг мавжудлиги
тушунилади.
Хизмат кўрсатиш соҳасида самарадорликни баҳолаш ва таҳлил қилиш учун
уларни ифодаловчи кўрсаткичлар тизими ишлаб чиқилиши тақозо этилади.
Бунинг учун қуйидаги кўрсаткичларни тавсия қиламиз:
-
умумий меҳнат унумдорлиги;
-
харажатларнинг даромадларга нисбатан улуши;
-
рентабеллик кўрсаткичи даромадга нисбатан;
-
рентабеллик кўрсаткичи харажатларга нисбатан;
-
ҳар бир ходимга тўғри келадиган фойда суммаси.
Ушбу кўрсаткичларнинг комплекс таҳлили хизмат кўрсатиш соҳасида
самарадорликни оширишнинг концептуал йўналишларини ишлаб чиқиш
имконини беради. Аммо мазкур кўрсаткичларнинг барчасини ҳисоботлар орқали
тўплаш имкони бўлмайди, чунки хизмат кўрсатувчи субъектларнинг кўпчилиги
юридик шахс мақомига эга эмаслар. Шу туфайли турли (11та) йўналишда хизмат
кўрсатувчилар маълумотларини социологик сўров натижасида тўплаш ва тегишли
тарзда таҳлил қилишга тўғри келди (2-жадвал).
Барча кўрсаткичларни бир хил ўлчамга келтириб олиб, улар учун ягона
комплекс кўрсаткични аниқлаш мумкин. Бу борада кўплаб адабиѐтларда
23
тегишли тавсиялар ҳам мавжуд. Уларни умумлаштириб, иқтисодий таҳлилда
қўлланиладиган математик моделларнинг аддитив типини танладик ва қуйидаги
формуладан фойдаланишни тавсия қилмоқдамиз:
n
Кк = ∑ R
i
(1)
i = 1
Бунда: Кк – самарадорликни ифодаловчи комплекс кўрсаткич;
∑ - жамлаш белгиси;
n
– кўрсаткичларнинг умумий сони;
i
– битта кўрсаткичнинг тартиб сони;
R
i
– рентабелликни ифодаловчи алоҳида кўрсаткичлар.
23
Пардаев М.Қ. Иқтисодий таҳлил назарияси. Дарслик. Самарканд. Зарафшон. 2001. - 272 бет. Пардаев М.Қ.,
Исроилов Б.И. Молиявий таҳлил. Т.: “Иқтисодиѐт ва ҳуқуқ дунѐси” нашр уйи, 1999. - 346 бет.,
Пардаев М.Қ.,
Абдукаримов И.Т., Исроилов Б.И. Корхонанинг иқтисодий салоҳияти таҳлили. Т.: “Иқтисодиѐт ва ҳуқуқ дунѐси”
нашр уйи, 2003. - 256 бет.
Шеремет А.Д. Теория экономического анализа. Учебник. . – М.: ИНФРА-М, 2002. –333
бет. Пардаев М.Қ., Абдукаримов И.Т., Исроилов Б.И. Иқтисодий таҳлил. Ўқув қўлланма. Т.: Меҳнат, 2004. -556 бет.
14
2-жадвал
Самарқанд шаҳри ва вилоятида кузатилган 131 та хизмат кўрсатувчи
субъектларда самарадорлик кўрсаткичларининг 2008 йил май
ойидаги ҳолати
*
Т/р
Хизматлар номи
Умумий
меҳнат
унум-
дорлиги,
минг
сўм
Харажат-
ларнинг
даромад-
ларга
нисбатан
улуши,
%
Рентабеллик
кўрсаткичи
Ҳар бир
ходимга
тўғри
келади-
ган фойда
суммаси,
минг сўм
даромад-
ларга
нисбатан,
%
хаража-
ларга
нисбатан,
%
1
Автосервис хизматлари
355
69
31
45
111
2
Автомобилларга ѐқилғи
қуйиш хизматлари
2005
83
17
20
341
3
Транспорт хизмати
634
72
27
38
174
4
Ясаш ва таъмирлаш
хизматлари
610
77
23
30
141
5
Коммунал хизматлар
458
78
22
27
99
6
Маиший хизматлар
330
70
30
43
100
7
Оммавий овқатланиш
хизматлари
1166
65
35
54
408
8
Нонвойхона хизматлари
362
75
25
33
89
9
Савдо хизматлари
911
76
24
32
219
10
Ахборот технологиялари
хизматлари
408
68
31
46
128
11
Сайѐҳлик (туризм)
хизматлари
625
62
38
61
237
ЖАМИ (ўртача)
715
72
27
39
186
Социологик сўровлар асосида ўтказилган тадқиқотларимиз кўрсатдики,
кўпчилик тадбиркорлар стандартлаштириш, синаш ва сертификатлаштириш
ҳақида умумий тушунчаларга ҳам эга эмаслар. Тадбиркорлар ушбу ҳужжатлар
нима учун зарурлигини, ўз фаолиятида уларга амал қилиш лозимлигини билмаса,
қандай қилиб сифатли маҳсулот ишлаб чиқаради ѐки хизмат кўрсата олади.
Тадбиркор ўз маҳсулоти, иши ѐки кўрсатиладиган хизмати учун тегишли тарзда
сифат сертификатига эга бўлиши керак. Сертификат бўлмаган жойда сифат
бўлмаслиги, сифат бўлмаган жойда самарадорлик бўлмаслигидан келиб чиқиб,
тадбиркорларнинг сифат сертификати билан ишлаши лозимлигини алоҳида
таъкидлаймиз. Шунингдек, ҳар бир тадбиркор маҳсулотлар ва хизматлар
классификаторини, уларни сертификатлаш ва стандартлаштириш қоидаларини
*
Кузатилган 131 та хизмат кўрсатиш билан шуғуллунадиган субъектларнинг маълумотлари асосида муаллиф
томонидан қилинган ҳисоб-китоблар.
15
билишлари лозим. Демак, хизмат кўрсатиш соҳаси самарадорлигини ошириш
учун соҳа тадбиркорларига ушбу масалаларни ўрганиш бўйича махсус курслар
ташкил қилиниши мақсадга мувофиқ деб ҳисоблаймиз.
Хизмат кўрсатиш соҳаси самарадорлигини янада ошириш учун қуйидаги
тадбирларни амалга ошириш лозим деб топдик. Булар: иқтисодиѐтда, хусусан,
хизмат кўрсатиш соҳасида давлат монополиясининг ҳар қандай шаклларини
максимал даражада чеклаш, иқтисодиѐтнинг барча бўғинларига эркинлик бериш;
тадбиркорлик фаолиятини текширувчи идораларнинг мувофиқлаштирилган
фаолиятини янада такомиллаштириш, бу ўринда аудиторлик фаолиятини
кучайтириш ва маъсулиятини ошириш, ваколатларини кенгайтириш; мулкчиликка
оид қонунчиликни такомиллаштириш, яъни мулкка эгалик қилиш ҳуқуқини
кучайтириш; ишлаб чиқариш ва экспорт тизимида хизматларнинг улушини
кўпайтириш; бозорга киришдаги маъмурий тўсиқларни чеклаш ҳамда хизмат
кўрсатувчилар учун қулайликлар яратишга эришиш; суғурта хизматларини кенг
кўламда ривожлантириш, жойларда суғурта ишлари олиб борилишини ташкил
қилиш ва ҳоказо.
Хизмат кўрсатиш соҳасида самарадорликни оширишнинг яна бир жиҳати
соҳани замонавий кадрлар билан тўлдиришдир. Мазкур соҳада фаолият
кўрсатадиган субъектлар асосан кичик бизнес ва микрофирмалардан иборат
бўлиб, бунда замонавий кадрлар тайѐрлаш масаласи такомиллашишга муҳтож.
Чунки, ҳозирги кунда касб-ҳунар коллежлари асосан алоҳида (менежер,
маркетолог, ҳуқуқшунос, иқтисодчи каби) мутахассислар тайѐрламоқда.
Фикримизча, мазкур ўқув юртларида кадрларни мутахассисликлар бўйича эмас,
балки соҳалар бўйича, хусусан, хизмат кўрсатиш соҳасида шуғулланадиган
тадбиркорларни, яъни уй хўжалиги тадбиркори, фермер хўжалиги тадбиркори,
деҳқон хўжалиги тадбиркори, мева ва сабзовотларни қайта ишлаш тадбиркори,
хизмат соҳаси тадбиркори (турлари бўйича) каби кўринишда тайѐрлаш лозимдир.
Хизмат кўрсатувчи корхоналарда самарадорликни ифодаловчи муҳим
кўрсаткичлардан бири унинг рентабеллигидир. Уни ифодалаш учун битта
кўрсаткич етарли эмас, чунки у кенг қамровли иқтисодий категория. Шунинг учун
кўрсаткичлар тизимидан фойдаланишни мақсадга мувофиқ деб топдик.
Кўрсаткичлар тизимини тўғри тушуниш ва идрок қилиш, энг муҳими, тўғри
таҳлил қилиб, аниқ хулоса чиқариш учун уларни маълум белгилари бўйича
таснифлаб бир тизимга келтириш лозим. Ишда хизмат кўрсатувчи корхоналарда
рентабеллик кўрсаткичлари мулкдор нуқтаи назаридан қуйидаги гуруҳларга
бўлиниши
лозимлиги
асосланди:
умумий
рентабелликни
ифодаловчи
кўрсаткичлар, иқтисодий рентабелликни ифодаловчи кўрсаткичлар, молиявий
рентабелликни ифодаловчи кўрсаткичлар. Ушбу гуруҳларга кирувчи кўрсаткичлар
тизими ишлаб чиқилди ва уларни баҳолаш йўллари аниқланди.
Ишда автомобил сервиси самарадорлигига алоҳида аҳамият берилди. Чунки
ушбу соҳа тез ривожланмоқда ва истиқболда унинг хизматлар тизимида салмоғи
16
юқори бўлади. Ушбу соҳа самарадорлигини ифодалашда ҳам кўрсаткичлар
тизимидан фойдаланиш мақсадга мувофиқ бўлиб, улар таркибига қуйидаги
кўрсаткичлар тизимини киритиш таклиф қилинди: автомобил сервиси соҳаси
рентабеллиги; бир автомобил билан ташилган йўловчилар ўртача сони; бир авт/км
(бир автомобилнинг 1 км масофани босиб ўтиш йўли)га тўғри келадиган ўртача
тушум. Мазкур кўрсаткичларни аниқлаш йўллари ва улар ўзгаришига таъсир
қилувчи омиллар ҳисобланди ва соҳа самарадорлигини оширишнинг ички
имкониятлари аниқланди.
Ушбу кўрсаткичлар ўзгаришига таъсир этувчи омиллар аниқланди ва улар
таъсири ҳисобланди. Масалан, бир авт/км.нинг ўзгаришига бир қанча омиллар
таъсир қилиши аниқланди: бир ойлик пул тушуми (Бт); маршрут масофаси (Мм);
маршрутга қўйилган автомобиллар сони (Ас); бир соат давомидаги қатновларнинг
ўртача сони (Кс); маршрутдаги автомобилнинг бир ойлик ўртача иш куни (Уик);
автомобилнинг шу маршрут бўйича бир кунлик умумий иш вақти (Ив). Ушбу
омиллар ўртасидаги боғлиқликни (А
т.ўрт
.
- автомобил транспортининг ўртача
самарадорлигини) аниқлаш учун қуйидаги формула тавсия қилинади:
Ив
Уик
Кс
Ас
Мм
Б
ур
А
Т
Т
Т
.
.
(2)
Мазкур формуладан фойдаланиб, натижага таъсир этувчи юқорида
келтирилган 6 та омиллар таъсирини занжирли алмаштириш усули билан аниқлаш
ва ички имкониятларни топиш йўллари кўрсатиб берилди (3-жадвал).
Омиллар таъсири қуйидагича ҳисоб-китоб қилинди:
1. Транспорт сервиси самарадорлиги бўйича 21-маршрутда 10-маршрутга
нисбатан бир ойлик пул тушуми 19364 сўмга ошган:
22133 - 2769 = +19364 сўм
2. Транспорт сервиси самарадорлиги ўзгаришига маршрут ўртача
масофасининг таъсири 9836 сўмни ташкил қилган:
31969 – 22133 = +9836 сўм
3. Маршрутга қўйилган ДАМАСлар сони 21-маршрутда 14 тага кўп. Бунинг
натижасида самарадорлик кўрсаткичи 20344 сўмга камайган. Яъни, маршрутга
қўйилган ДАМАСлар сони ўзгаришининг самарадорликка таъсири:
11625 – 31969 = - 20344 сўм
4. Бир соат давомидаги ўртача қатновлар сони 21-маршрутда 10-маршрутга
нисбатан 2 марта кўп. Бу омил пул тушумини кўпайтиради, аммо самарадорлик
кўрсаткичига салбий таъсир ҳам кўрсатади. Ушбу омилнинг салбий таъсири 5812
сўмни ташкил қилган:
5813 – 11625 = - 5812 сўм
17
3-жадвал
Самарқанд шаҳрида автомобил ҳаракати самарадорлигига таъсир этувчи
омилларнинг 2008 йил май ойи маълумотларининг қиѐсий таҳлили
№
Кўрсаткичлар
10-
маршрут
21-
маршрут
Фарқи
Мутлоқ
миқдорда
Нисбий
миқдорда, %
1
Бир ойлик пул тушуми,
минг сўм
258,0
2062,4
+1804,4
799,4
2
Маршрут масофаси, км
13
9
-4
69,2
3
Маршрутга қўйилган
ДАМАСлар сони, дона
8
22
+14
275,0
4
Бир соат давомидаги ўртача
қатновлар сони, марта
2
4
+2
200,0
5
ДАМАСларнинг 1 ойлик
ўртача иш куни, кун
28
29
+1
103,6
6
Бир кунлик умумий иш
вақти, соат
16
18
+2
112,5
7
Умумий масофа ҳажми,
авт/км, (2
қ
x3
қ
x 4
қ
x 5
қ
x 6
қ
)
93184
413424
+320240
+443,7
8
Маршрутнинг (1 авт/км.
масофанинг) бир ойлик
самарадорлиги, сўм,
1
қ
: (2
қ
х 3
қ
х 4
қ
х 5
қ
х 6
қ
)
2769
4989
+2220
180,2
5. ДАМАСларнинг 1 ойлик ўртача иш куни 21-маршрутда 1 кунга ошган. Бу
ҳам бир томондан пул тушумини кўпайтирса, иккинчи томондан умумий масофа
ҳажмини ошириш эвазига самарадорликни пасайтириб юборади. Ушбу омилнинг
таъсир миқдори 201 сўмни ташкил қилади:
5612 – 5813 = - 201 сўм
6. Транспорт сервиси самарадорлиги ўзгаришига бир кунлик умумий иш
вақтининг ҳам таъсири бор. Иш вақтининг кўпайиши умумий масофани ошириб
юборади. Натижада самарадорлик пасаяди. Ушбу омилнинг салбий таъсири 623
сўмни ташкил қилади:
4989 – 5612 = - 623 сўм
Жами омиллар таъсири натижанинг умумий фарқига тенг бўлади:
19364 + 9836 – 20344 – 5812 – 201 – 623 = + 2220 сўм
Ушбу ҳисоб китоблар натижасида ички имкониятлар ахтариб топилди ва
уни амалиѐтга жорий қилиш бўйича тавсиялар ишлаб чиқилди.
18
3. ХУЛОСА
Хизмат кўрсатиш соҳаси корхоналарида самарадорликни оширишнинг
мазмуни, объектив зарурлиги, уларнинг мамлакатимиз иқтисодиѐтида тутган
ўрнини назарий ва амалий жиҳатдан атрофлича ўрганиш қуйидаги хулосаларга
олиб келди ва тегишли тавсиялар ишлаб чиқилишига имкон берди.
1. Хизмат кўрсатиш соҳасини ривожлантиришга мамлакатимизда устувор
вазифалардан бири сифатида қаралиши туфайли фақат 2005-2009 йилларда улар
фаолиятини тартибга солиш, давлат аралашувини чеклаш, турли маъмурий
тўсиқларни олиб ташлаш ва улар самарали ишлашини таъминлаш мақсадида
Ўзбекистон Республикаси Президенти томонидан кўплаб қарорлар қабул қилинди.
Бу ҳолат ушбу соҳанинг назарий ва амалий муаммоларини ўрганишни ва уларни
ҳал қилиш йўлларини ишлаб чиқишни тақозо қилади. Аммо иқтисодий
адабиѐтларда хизмат кўрсатиш соҳасининг назарий масалалари, унинг
самарадорлигини ошириш йўллари жуда кам ўрганилган.
2. Диссертацияда хизмат, хизмат кўрсатиш, рақобат муҳити ва бизнес
муҳити тушунчаларининг такомиллашган таърифлари ишлаб чиқилди. Хизмат
жараѐни бир вақтнинг ўзида ҳам иқтисодий, ҳам ижтимоий соҳа сифатида қаралди
ва уни иқтисодий соҳа сифатида қараб, унинг мамлакат ялпи ички маҳсулотидаги
ўрни очиб берилган бўлса, ижтимоий соҳа сифатида, унинг инсонлар ҳаѐтини
яхшилашга, яшашини қулайлаштиришга қаратилганлиги асосланди. Хизматнинг
таърифига асосланиб, уларнинг таснифига аниқлик киритилди.
3. Тадқиқотлар натижасида мамлакатимизда фаолият кўрсатаѐтган бизнес
мактаблари ва касб-ҳунар коллежларида алоҳида (менеджер, маркетолог,
ҳуқуқшунос, иқтисодчи каби) мутахассислар эмас, балки соҳалар бўйича,
хусусан, хизмат кўрсатиш соҳасида шуғулланадиган тадбиркорларни (уй
хўжалиги тадбиркори, фермер хўжалиги тадбиркори, деҳқон хўжалиги
тадбиркори, мева ва сабзовотларни қайта ишлаш тадбиркори, хизмат кўрсатиш
соҳаси тадбиркори каби) тайѐрлаш лозимлиги асосланди. Касб-ҳунар бўйича қайта
тайѐрлашни масофавий ўқиш орқали амалга оширилиши таклиф қилинди.
4. Ишда хизмат кўрсатиш соҳасининг иқтисодиѐтда тутган ўрни ва унинг
келажакда ривожланиш истиқболи аниқланди. Бинобарин, ушбу соҳа
мамлакатимиз учун ниҳоятда муҳим бўлган ижтимоий масалаларни, хусусан,
бандлик муаммоси ва аҳоли даромадларини ошириш масалаларини ҳал этишда
етакчи ўрин эгаллаѐтганлиги кўрсатиб ўтилди.
5. Мамлакатимизда иқтисодий ислоҳотларни амалга оширишда муайян
тажрибага эришилган бўлсада, хизмат кўрсатиш билан боғлиқ кичик бизнес ва
хусусий табдиркорликни ривожлантиришда бир қанча муаммоларнинг
мавжудлиги ва уларни ҳал қилиш йўллари асосланди.
6. Хизмат кўрсатиш соҳаси корхоналарида самарадорликни ошириш
мамлакат ялпи ички маҳсулотини кўпайтиришга, иқтисодиѐтда бандлик
19
даражасини оширишга, давлат бюджетига тўланадиган солиқлар ва бошқа
тушумларни кўпайтиришга, мамлакатимиз бозорини истеъмол товарлари билан
тўлдиришга, янги иш ўринлари яратишга асос бўлиши кўрсатиб берилди.
7. Хизмат кўрсатувчи субъектлар фаолияти самарадорлигини ифодаловчи
кўрсаткичларни баҳолашнинг концептуал йўналишлари очиб берилди. Тегишли
кўрсаткичлар тизими ишлаб чиқилиб, улар асосида комплекс кўрсаткични
аниқлаш усуллари тавсия қилинди.
8. Самарадорлик кўрсаткичларининг даражаси хизмат кўрсатишнинг турли
соҳаларида турлича эканлигидан келиб чиқиб, социологик сўровлар натижасида
тегишли фаолият билан шуғулланишни танлашда 5та асосий кўрсаткичлар олинди
ва улар автосервис фаолиятини таҳлил қилиш мисолида кўрсатиб берилди.
9. Йўловчи ташиш жараѐнидаги автомобил сервиси самарадорлигини
ошириш учун уни ифодаловчи кўрсаткичлар тизими (автомобил сервиси соҳаси
рентабеллиги; бир автомобил билан ташилган йўловчилар ўртача сони; бир
авт/км.га тўғри келадиган ўртача тушум) ишлаб чиқилди ва омилли таҳлил қилиш
орқали самарадорликни оширишнинг ички имкониятларини топишга доир илмий
тавсиялар берилди.
10. Ишда хизмат кўрсатиш соҳасида самарадорликни ошириш учун улар
фаолиятини
стандартлаштириш,
синаш
ва
сертификатлаш
тизимини
такомиллаштириш, хизматлар таснифлагичларига (жумладан, ташкилий-ҳуқуқий
шакллар таснифлагичи (ТҲШТ) ва мулкчилик шакллари таснифлагичи (МШТ))
бугунги кун талабидан келиб чиққан ҳолда қўшимча ва ўзгартиришлар киритиш
зарурлиги бўйича тавсиялар “Ўзстандарт” агентлигига берилди.
11. Ишлаб чиқилган тавсиялар “Ўзстандарт” агентлиги ва Давлат статистика
қўмитаси томонидан қабул қилиниб, “O`z DT 010:2006. Ўзбекистон Республикаси
фаолият турлари бўйича хизматлар таснифлагичи”га киритилди ва амалиѐтга
жорий қилинди.
12. Хизмат кўрсатувчи корхоналарда рентабелликни ифодалаш учун
кўрсаткичлар тизимини мулкдор нуқтаи назаридан қуйидаги гуруҳларга бўлиш
лозимлиги асосланди: умумий рентабелликни ифодаловчи кўрсаткичлар,
иқтисодий рентабелликни ифодаловчи кўрсаткичлар, молиявий рентабелликни
ифодаловчи кўрсаткичлар. Ушбу гуруҳларга кирувчи кўрсаткичлар тизими ишлаб
чиқилди ва уларни баҳолаш йўллари кўрсатиб берилди.
Агар биз берган тавсиялар тегишли фанларни такомиллаштиришда ва
амалиѐтда фойдаланилса, ўйлаймизки, хизмат кўрсатиш соҳасидаги мавжуд ички
имкониятлар аниқланади ва соҳа самарадорлиги таъминланади. Бу айниқса, жаҳон
молиявий-иқтисодий инқирозининг олдини олиш ва унинг таъсирини юмшатиш
бўйича чоралар изланаѐтган бугунги кунда ўта муҳимдир.
20
4. ЭЪЛОН ҚИЛИНГАН ИШЛАР РЎЙХАТИ
1. Ochilov.I.S., Some aspects of using the advansed pedagogical technologies in
academic lyceums and vocational colleges // Open and Distance learning in the Digital Era:
Towards a lifelong learning Society. Materials of the 16
th
Asian Association of Open
Universities (AAOU) annual conference. – Seoul, Korea, 2002. – P. 165-166.
2. Пардаев М.Қ., Очилов И.С. Хусусий корхона иқтисодий салоҳияти
самарадорлиги // Бозор, пул ва кредит. – Тошкент, 2005. - № 11. – Б. 60-63.
3. Очилов И.С., Криволапова Е.В. Роль единой системы классификации и
кодирования технико-экономической и социальной информации в планировании и
управлении экономикой // Стандарт. – Ташкент, 2005. - № 3/4. - С. 12-13.
4. Шодиева Г.М., Очилов И.С., Исаев О. Хусусий тадбиркорликни
ривожлантириш ва аҳолини иш билан таъминлаш сиѐсатининг концептуал
йўналишлари // Ёшларнинг ўқиши ва бандлиги муаммолари. Халқаро илмий –амалий
конференция материаллари тўплами. – Самарқанд, 2005. – Б. 246-248.
5. Очилов И.С. Хусусий тармоқ ва кичик тадбиркорликнинг аҳамияти, ушбу
соҳаларни ривожлантиришдаги айрим муаммолар, уларни ечиш йўллари // Стандарт.
- Тошкент, 2006. - № 1. – Б. 33-34.
6. Очилов И.С. Тадбиркорликни ривожлантириш асослари // Бозор, пул ва
кредит. - Тошкент, 2006. -№ 4. – Б. 63-65.
7. Очилов.И.С. Баҳо ва таҳлил // Ўзбекистон қишлоқ хўжалиги. - Тошкент,
2006. - № 5. – Б. 12.
8. Очилов И.С. Развитие классификации и кодирование технико-экономической
и социальной информации в управлении экономикой Узбекистана // Стандарт. -
Ташкент, 2006. - № 2. - С. 15-17.
9. Очилов И.С. Хусусий тадбиркорлик фаолияти таснифлагичлари ва уларнинг
аҳамияти // Иқтисодиѐт ва таълим. - Тошкент, 2006. - № 3. – Б. 69-73.
10. Очилов И.С. Хусусий ва кичик корхоналарда рақобат ва бизнес муҳитини
яратиш масалалари // Бизнесни ривожлантиришда менежмент муаммолари. Халқаро
илмий-амалий конференция материаллари тўплами. - Самарқанд, 2006.– Б. 317-319.
11. Очилов И.С. Хусусий корхоналарда самарадорликни оширишнинг объектив
зарурлиги // Ўзбекистон Республикасида иқтисодиѐт ва молиянинг долзарб
муаммолари. Халқаро илмий-амалий конференция материаллари тўплами. -
Самарқанд, 2006. – Б. 300-304.
12. Очилов И.С. Хизмат кўрсатувчи хусусий корхоналарда самарадорликни
оширишнинг объектив зарурлиги ва иш билан таъминлаш муаммолари // Ёшларнинг
ўқиши ва бандлиги муаммолари. Халқаро илмий-амалий конференция материаллари
тўплами. - Самарқанд, 2006. - Б. 295-297.
13. Очилов И.С. Хизмат кўрсатувчи хусусий корхоналарнинг мамлакат
иқтисодиѐтини юксалтиришдаги роли ва бандлик муаммолари // Ёшларнинг ўқиш ва
бандлик муаммолари. Халқаро илмий-амалий конференция материаллари тўплами. -
Самарқанд, 2006. - Б. 298-300.
21
14. Очилов И.С., Усмонқулов Ш.Қ. Хусусий корхоналарда тадбиркорликни
ривожлантиришнинг назарий ва ҳуқуқий муаммолари // Бозор, пул ва кредит. -
Тошкент, 2006. - № 7. – Б. 56-58.
15. Очилов И.С., Криволапова Е.В. Совершенствование и информационное
обеспечение классификации и кодирования товаров в частном предпринимательстве
// Божхона иши фаолиятининг долзарб муаммолари. Илмий мақолалар тўплами.
С.Х. Насировнинг умумий таҳрири остида. – Тошкент, 2006. – Б. 89-91.
16. Очилов И.С., Нурумбетов Г.М. Основы классификации и кодирование
товаров на частном предприятии // Божхона иши фаолиятининг долзарб муаммолари.
Илмий мақолалар тўплами. С.Х.Насировнинг умумий таҳрири остида. – Тошкент,
2006. – Б. 61-65.
17. Очилов И.С.,Криволапова Е.В. Совершенствование классификации и
кодирования, развитие штрихового кодирования в предпринимательстве //
Стандарт. – Ташкент, 2006. - № 1. - С. 13-15.
18. Очилов И.С., Кучаров Ж. Тадбиркорликни ривожлантиришнинг айрим
муаммолари // Бизнесни ривожлантиришда менежмент муаммолари. Халқаро илмий-
амалий конференция материаллари тўплами.-Самарқанд, 2006. – Б. 316-317.
19. Исроилов Ж.И., Очилов И.С. Тадбиркорликни ривожлантиришнинг
хуқуқий асосларини такомиллаштириш // Бизнесни ривожлантиришда менежмент
муаммолари. Халқаро илмий-амалий конференция материаллари тўплами.
-Самарқанд, 2006. – Б. 191-192.
20. Исроилов Ж.И., Очилов И.С. Хизмат кўрсатувчи хусусий корхоналарда
самарадорликни ошириш муаммолари // Ёшларнинг ўқиши ва бандлиги муаммолари.
Халқаро илмий-амалий конференция материаллари тўплами. - Самарқанд 2006. – Б.
164-166.
21. Очилов И.С. Хизмат кўрсатиш корхоналарида иқтисодий салоҳият
таҳлилини такомиллаштириш // Иқтисодиѐт. Ижтимоий ҳимоя. Таълим. ХХ1 асрда
бандлик.
Халқаро илмий-амалий конференция материаллари тўплами. - Самарқанд,
2007. – Б. 189-191.
22. Очилов И.С. Хизмат кўрсатиш соҳасининг назарий масалалари, уларнинг
моҳияти, таснифи ва тавсифи // Хизмат кўрсатиш ва сервис соҳасини
ривожлантиришда статистика ва иқтисодий таҳлилнинг роли. Халқаро илмий-
амалий конференция материаллари тўплами. - Самарқанд, 2007. – Б. 13-18.
23. Очилов И.С. Сервис – тараққиѐт омили // Ўзбекистон қишлоқ хўжалиги.
- Тошкент, 2008. - № 8. – Б. 28.
24. Очилов И.С. Бозор муносабатлари шароитида хизматларнинг турлари ва
уларнинг таснифи // Хизмат кўрсатиш, сервис ва туризм соҳаларини ривожлантириш:
муаммолар
ва
уларнинг
ечимлари.
Монография.
М.Қ.
Пардаев
ва
Ҳ.Н. Мусаевларнинг умумий таҳрири остида. - Тошкент, “Iqtisod-Moliya” нашриѐти,
2008. - Б. 35-39.
22
Иқтисод фанлари номзоди илмий даражасига талабгор И.С. Очиловнинг
08.00.05 - “Хизмат кўрсатиш тармоқлари иқтисодиѐти” ихтисослиги бўйича
“Хизмат кўрсатиш соҳаси корхоналарида самарадорликни ошириш йўллари”
мавзусидаги диссертациясининг
РЕЗЮМЕСИ
Таянч сўзлар:
хизмат, сервис, хизмат кўрсатиш, соҳа, хизматлар тасниф-
лагичи, рақобат муҳити, бизнес муҳити, баҳо, таҳлил, иқтисодий самарадорлик,
меҳнат унумдорлиги, рентабеллик, автосервис, ходимларнинг ўртача йиллик сони.
Тадқиқот объекти:
хизмат кўрсатиш билан шуғулланадиган Самарқанд
вилоятининг шаҳар ва қишлоқларида жойлашган хўжалик юритувчи субъектлар.
Ишнинг мақсади:
иқтисодиѐтни эркинлаштириш шароитида хизмат кўрсатиш
соҳаси самарадорлигини оширишнинг назарий ва амалий йўналишларини тадқиқ
қилиш, уларни баҳолаш ва таҳлил қилиш орқали самарадорликни оширишнинг ички
имкониятларини ишга солиш йўлларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқот усуллари:
анализ ва синтез, индукция ва дедукция, сабаб ва оқибат,
замон ва макон услублари, қиѐслаш, мувозанат, социологик сўров, занжирли
алмаштириш, қайта ҳисоблаш, иқтисодий-математик моделлаштириш, индекс каби
иқтисодий таҳлил ва статистика усуллари.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги:
хизмат кўрсатиш соҳасида
самарадорликни баҳолаш ва таҳлил қилиш орқали ички имкониятларни ишга солиш
йўллари; хизмат кўрсатиш соҳасида самарадорликни ифодаловчи кўрсаткичлар,
уларнинг ўзгаришига таъсир этувчи омилларни аниқлаш ва таҳлил қилиш усуллари;
хизмат кўрсатиш соҳаси самарадорлигини оширишда стандартлаштириш ва
сертификатлаштиришни такомиллаштириш бўйича тавсиялар; эркин иқтисодиѐт
шароитида хизмат кўрсатиш соҳасида фойда ва рентабелликни ошириш йўллари ва
уларнинг ўзгаришига таъсир этувчи омилларни таҳлил қилиш усуллари.
Амалий аҳамияти:
хизмат кўрсатувчи субъектлар самарадорлигини оширишга
оид меъѐрий ҳужжатларни такомиллаштиришда, уни ошириш бўйича ички
имкониятларни ахтариб топиш баробарида зарур чора-тадбирларни белгилашда
амалий тавсияларни ишлаб чиқиш мумкинлиги билан баҳоланади.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги:
Тадқиқот ишида
олинган илмий хулосалар Ўзбекистон Республикаси давлат статистика қўмитаси ва
“Ўзстандарт” агентлигида амалиѐтга қўллаш учун қабул қилинган. Уларни тадбиқ
этиш хизмат кўрсатиш соҳасини барқарор ривожлантиришни таъминлаш ва улар
самарадорлигини оширишга ѐрдам беради.
Ишлаб чиқилган назарий хулосалар ва амалий тавсиялар “Хизмат кўрсатиш
тармоқлари иқтисодиѐти”, “Сервис асослари”, “Иқтисодий таҳлил”, “Корхона
иқтисоди”, “Тадбиркорлик асослари” каби фанлардан ўқув адабиѐтларини
тайѐрлашда ва ўқув жараѐнини такомиллаштиришда қўлланилиши мумкин.
Қўлланиш соҳаси:
Иқтисодиѐт вазирлиги, Савдо-саноат палатаси, хизмат
кўрсатиш ва сервис соҳаси хўжалик юритувчи субъектлари, олий ўқув юртлари.
23
РЕЗЮМЕ
диссертации И.С. Очилова на тему: «Пути повышения эффективности
предприятий сферы обслуживания» на соискание ученой степени кандидата
экономических наук по специальности
08.00.05 – «Экономика отраслей сферы услуг»
Ключевые слова:
услуга, сервис, обслуживание, сфера, классификатор услуг,
конкурентная среда, бизнесная среда, оценка, анализ, экономическая эффективность,
производительность труда, рентабельность, автосервис, среднегодовая численность
работников.
Объект исследования:
хозяйствующие субъекты, занимающиеся сферой
обслуживания в городе и сельской местности Самаркандской области.
Цель работы:
разработка путей изыскания внутренных резервов повышения
эффективности сферы обслуживания при помощи теоретического и практического
исследования направлений, на их оценки и анализа в условиях либерализации
экономики.
Методы исследования:
анализ и синтез, индукция и дедукция, причина и
следствие, время и пространство, сравнение, балансовый метод, анкетный опрос, цепная
подстановка, способ скорректированных показателей, экономико-математическое
моделирование, индексы и др. методы статистики и экономического анализа.
Полученные результаты и их новизна:
пути использования внутренних
возможностей через оценки и анализа эффективности сферы обслуживания; методы
определения и анализа факторов, оказывающих влияние на показатели характеризующие
эффективность
сферы
обслуживания;
рекомендации
по
совершенствованию
стандартизации и сертификации в повышении эффективности сферы обслуживания;
разработаны пути повышения прибыли и рентабельности сферы услуг в условиях
либерализации экономики и методы анализа факторов, влияющих на их изменения.
Практическая
значимость:
оценивается
возможностью
определения
необходимых мероприятий и разработки практических рекомендаций в части поиска
внутренних резервов повышению эффективности хозяйствующих субъектов в сфере
обслуживания и по совершенствованию нормативных документов данной сфере.
Степень внедрения и экономическая эффективность:
научные разработки
диссертационного исследования были приняты для внедрения в производство в
Агентстве «Узстандарт» и Государственном комитете по статистике Республики
Узбекистан. Внедрение рекомендаций в производство способствует стабильности
развития сферы обслуживания и помогает повышению их эффективности.
Разработанные научные рекомендации и практические предложения могут быть
использованы при совершенствовании учебных процессов и подготовке учебных
литератур таких, как «Экономика сферы услуг», «Основы сервиса», «Экономический
анализ», «Экономика предприятия», «Основы предпринимательства».
Область применения:
Министерство экономики, Торговая и промышленная
палата, хозяйствующие субъекты сферы услуг и сервиса, высшие учебные заведения.
24
RESUME
Thesis of I.S.Ochilov on scientific degree competition of candidate Sciences in
economic on speciality 08.00.05 – «Economy of branches sphere of service», subject:
«The increasing of efficiency of ways the enterprise sphere
of services»
Key words:
services, service, sphere, classifier service, competition conditions,
business conditions, valuation, analysis, economical efficiency, labour productivity,
profitability, car-care centre of sphere, average quantity of employees.
Subjects of the inquiry:
the managing subjects to engaged in sphere of service in a
city and a country town of the Samarkand region.
Aim of the inquiry:
research practical and theoretical ways of increase by the
efficiency of sphere
of service in the conditions of
economy liberalisation, to develop of
methods by increase of efficiency, using their internal
possibilities through their estimations
and the analysis.
Methods of the inquiry:
the analysis and synthesis, an induction and deduction
,
reason and action, time
and space
methods
,
comparison, balance, social answers, a chain
exchange, recalculation,
economical-mathematical modelling,
methods of statistics and the
economic analysis such as an index.
The results achieved and their novelty:
ways using of internal possibilities through
the estimations and the analysis efficiencies of sphere of service; methods of definition and
the analysis of the factors influencing indicators expressing
efficiency
to sphere of service;
recommendations about developed of standardization and certifications in increase
efficiencies of sphere of service; increasing ways of profit and rentability of sphere services
in the conditions of free economy and methods of the analysis of the factors influencing
their changes
are developed.
Practical value:
the definition possibility of necessary actions and develop of
practical recommendations in part of search of internal possibilities in perfection of
standard
documents
involved in increasing of efficiencies of subjects of service is
estimated.
Degree of embed and economical effectivity:
scientific works of the dissertation
enquiry were accepted by the introduction in
manufacture in
Agency «Uzstandart» and the
Government Committee of Statical according of the Republic of Uzbekistan. Introduction
of recommendations in manufacture promotes
stability development of sphere of service
and helps increasing of their efficiency.
The developed scientific recommendations and practical offers can be used in the
improvement of educational processes and preparation of educational literatures such, as
«The economy sphere of services», «The service bases», «The economical analysis», «The
eenterprise economy», «The business bases».
Field of application:
the Ministry of Economics, the Trading and industrial
chamber, managing subjects sphere of service, higher educational institutions.
Тадқиқотчи: ____________
25
Чоп этишга берилди
14.04.2010 й.
Формат
30х42, 1,5 б.т
Адади
100 нусха
Буюртма
№ 96
________________________________________________
Самарқанд иқтисодиѐт ва сервис институти
босмахонасида чоп этилди
703000. Самарқанд шаҳар, Шохрух кўчаси, 60-уй.
26
27
28
