Теория и практика обеспечения преемственности профессионального творчества учащихся

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС

ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ

ЎЗБЕКИСТОН ДАВЛАТ ЖАҲОН ТИЛЛАРИ УНИВЕРСИТЕТИ

Қўлёзма ҳуқуқида

УДК 371.035.3:334.6

ШАРИПОВ Шавкат Сафарович

ЎҚУВЧИЛАР КАСБИЙ ИЖОДКОРЛИГИ УЗВИЙЛИГИНИ

ТАЪМИНЛАШНИНГ НАЗАРИЯСИ ВА АМАЛИЁТИ

13.00.08 – Касб-ҳунар таълими назарияси ва методикаси

Педагогика фанлари доктори илмий даражасини олиш учун

ёзилган диссертация

А В Т О Р Е Ф Е Р А Т И

Тошкент – 2011

2

Иш Тошкент давлат педагогика университетида бажарилган

Илмий маслаҳатчи

педагогика фанлари доктори, профессор

Толипов Ўткир Қаршиевич

Расмий оппонентлар:

педагогика фанлари доктори, профессор

Джураев Рисбой Ҳайдарович

педагогика фанлари доктори, профессор

Олимов Қаҳрамон Танзилович

педагогика фанлари доктори, профессор

Рўзиев Эркин Исматуллаевич

Етакчи ташкилот

Самарқанд давлат университети

Ҳимоя 2012 йил «___» __________ куни соат ____ да Ўзбекистон

давлат жаҳон тиллари университети ҳузуридаги К.067.44.03 рақамли
ихтисослашган кенгаш асосида ташкил этилган (ЎзР ОАКнинг 2011 йил 31
октябрдаги 198-И рақамли буйруғи) бир марталик ихтисослашган кенгаш
йиғилишида ўтказилади.

Манзил: 100138, Тошкент, Кичик халқа йўли кўчаси, 21-А уй. Телефон:

(+99871) 275-77-95.

Диссертация билан Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университети

ахборот-ресурс марказида танишиш мумкин.

Автореферат 2012 йил “___”______________да тарқатилди.






Ихтисослашган кенгаш илмий котиби,
педагогика фанлари номзоди, доцент К.Набиева

3

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ УМУМИЙ ТАВСИФИ

Мавзунинг долзарблиги.

Республикамиз ижтимоий-иқтисодий ва

маданий-маърифий соҳаларида амалга оширилаётган модернизациялаш
жараёнлари узлуксиз таълим тизимига бевосита таъсирини кўрсатмоқда. Бу
ўз навбатида замонавий таълим муҳитининг муҳим тавсифи ҳамда шахс
имкониятларини муваффақиятли амалга оширилишининг шарти сифатида
таълим парадигмаларини ўқувчиларнинг ижодкорлик фаолиятига алоҳида
эътибор қаратган ҳолда такомиллаштириш унинг таркибий қисмлари
функционал ва концептуал муаммолари ечимини ишлаб чиқишни тақозо
этмоқда.

Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримов таъкидлаганидек,

“... бой тажрибаларни ҳар томонлама чуқур ўрганиш, умумлаштириш ва шу
асосда ёш ижодкорларни тарбиялаш бўйича зарур назарий ва ўқув-услубий
базани шакллантириш, бугунги талабларга жавоб берадиган мутахассисларни
тайёрлаш юзасидан амалий ишларни кенг йўлга қўйиш бу муаммоларни
ечиш имконини бериши шубҳасиз”

1

.

Ижодкор, мустақил фикрловчи шахсларни тарбиялаш вазифалари аввало

умумий ўрта таълим тизимида амалга оширилади. Бироқ, таълим ва тарбия
амалиётида ўқувчилар ижодкорлик қобилиятларини ривожлантириш
таълимий

технологияларнинг

таркибий

қисми

сифатида

амалга

оширилмасдан, бу борада функционал ёндошув устунлик қилмоқда. Баъзи
педагоглар ўқув-ижодий фаолиятга нисбатан ижобий мотивларга эътиборни
қаратса, бошқалари интеллектуал сифатларни, ўқувчининг мустақил ижодий
фаолиятини ташкиллаштиришга асосий эътиборни қаратмоқдалар. Бунда
ижодкорлик

қобилиятларининг

таркибий

қисмлари

номутаносиб

ривожлантирилиши натижасида етишиб чиқаётган мутахассисларда
ижодкорлик фаолиятига барқарор қизиқишни шакллантиришга, унинг касбий
йўналтирилганлигини таъминлашга эришилмаяпти.

Республикамизда қарор топган замонавий шарт-шароитларда касб-ҳунар

таълими муҳим ижтимоий институтлардан бири сифатида таълимий,
тарбиявий, иқтисодий, ижтимоий ва маданий функцияларни бажармоқда.
Ушбу функцияларнинг муваффақиятли бажарилишини таъминлаш учун
касб-ҳунар таълими муассасалари ўқувчиларида мустақил ва ижодий
фикрлаш, таълимий интизом, ташаббускорлик, мақсадга интилувчанликни
шакллантиришни таъминловчи педагогик шарт-шароитлар яратилиши лозим.

Умумий ўрта ва ўрта махсус, касб-ҳунар таълимида ўқувчи шахсини

узвий ривожлантириш муаммолари:



ижодкор кадрларга бўлган эҳтиёж ва ўсмирлик даврида ижодий

фаолликнинг етарли даражаси таъминланмаслиги;



репродуктив

ва

продуктив

фаолиятнинг

мутаносиблиги

таъминланмаслиги;

1

Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Т.: Маънавият, 2008. – 176 б.

4



ўқувчиларнинг интеллектуал ва ижодий ривожланишига кучли таъсир

кўрсатувчи рационал ва ҳиссий сифатлар тарбияси ўртасидаги
номутаносиблик;



ўқувчиларнинг ўсиб бораётган ахборотлар ҳажми билан ишлаш,

уларни мустақил таҳлил қилиш кўникмаларининг шаклланмаганлиги;



жамиятнинг ижтимоий, фан ва технологиялар тараққиёти даражаси

қўядиган талаблар ҳамда таълим муассасаларида шакллантирилаётган
умумкасбий ҳамда махсус билим ва кўникмалар ўртасидаги номутаносиблик;



назарий таълим жараёнида ўқувчилар эгаллайдиган билим ва

кўникмалар ҳамда мутахассис сифатида фаолият кўрсатиш учун талаб
этиладиган касбий ижодкорлик учун зарур кўникма ва малакалар таркиби
ўртасидаги номувофиқлик билан боғлиқ бўлмоқда.

Қайд этилган муаммолар ечимини ишлаб чиқишда таълим мазмуни,

ўқитиш методлари ҳамда технологиялари катта имкониятларни ўзида
мужассамлаштиради.

Ўқув

жараёнининг

тўғри

ташкил

этилиши

ўқувчиларни касбий-технологик билимларини кенгайтириш, назарий таълим
жараёнида ижодкорлик фаолиятига амалий тайёрлашнинг юқори сифат
даражасига эришиш имконини берувчи техник фикрлаш ҳамда ижодкорлик
кўникмаларини таркиб топтирилишини таъминлайди.

Кадрлар тайёрлаш миллий моделининг асосий таркибий қисмларидан

бири бўлган узлуксиз таълим тизимида узвийликни таъминлаш миллий
дастурда белгиланган вазифаларни амалга оширишда устувор аҳамият касб
этиб, таълим тизимининг вертикал ва горизонтал узвийлигини таъминлаш
механизмларини янада такомиллаштириш борасидаги илмий тадқиқотларни
жадаллаштиришни талаб қилади.

Узлуксиз таълим тизимида ҳар томонлама етук, ижодкор шахсни

тарбиялаш, ўқувчини узлуксиз ривожлантириш учун таълим-тарбия
жараёнининг барча босқичларида педагогик тизимнинг таркибий қисмлари
ўзаро алоқадорлиги, мувофиқлиги ҳамда истиқболга йўналтирилганлигини
таъминлашни тақозо этади.

Таълим узлуксизлигини таъминлашнинг бош ғояси ўқувчи шахсининг

таълим субъекти сифатида изчил ривожланиб бориши билан боғлиқ. Кадрлар
тайёрлаш миллий моделида бу ғоя ривожлантирилиб, шахс кадрлар тайёрлаш
тизимининг бош субъекти ва объекти, таълим соҳасидаги хизматларнинг
истеъмолчиси сифатида эътироф этилган. Республикамизда амалга
оширилаётган таълим ислоҳотларида шахснинг ривожланиши узлуксиз
жараён сифатида қаралиб, унда ўқув жараёнининг фақат билиш эмас, балки
ўзлаштирилган билимларни ижодий талқин қилишни назарда тутувчи
ривожлантирувчи таълим ғоялари билан уйғунлашган. Бу эса таълим
тизимининг ахборотли ўқитишдан продуктив таълимга, хотирага асосланган
таълимдан фаол ўзлаштиришга асосланган таълимга ўтилишини белгилаб
берди.

5

Таълимнинг узвийлиги ва узлуксизлиги таълим соҳасидаги давлат

сиёсатининг асосий тамойилларидан бири сифатида белгиланиб, тизимлилик
ва изчиллик тамойили педагогикада таълимнинг илмий-назарий, методик
асослари билан бир қаторда дидактик принцип сифатида ҳам алоҳида қайд
этилган.

Таълим узвийлигини таъминлаш муаммосини шартли равишда унинг

барча йўналишларини қамраб олувчи қуйидаги гуруҳларга ажратиш мумкин:



ўқувчи

шахсида

муайян

маънавий-ахлоқий

сифатларни

шакллантириш, унда ижодий фаолликни таъминлашдаги тарбияга оид
муаммолар;



таълимнинг шакл, метод ва усулларини қўллашнинг илмий асосланган

кетма-кетлигини қўллаш, касбий амалларни ўзлаштириш жараёни
динамикасини тадқиқ қилиш, мантиқий асосланган дидактик материаллар ва
уларни қўллаш методикаси, таълим воситалари тизимини қўллашга оид
масалалар ечимини ишлаб чиқиш узвийлигини таъминлашнинг дидактик
муаммолари;



ижодкор шахсни шакллантиришдаги таълим ва тарбия мақсади,

мазмуни,

методлари,

воситалари,

ташкилий

шаклларини

ўзида

мужассамлаштирувчи педагогик тизимнинг барча таркибий қисмлари ўзаро
алоқадорлиги,

мувофиқлиги

ҳамда

истиқболга

йўналтирилганлиги,

узвийлигини таъминлашга оид муаммолар;



касбий тайёргарликни оптимал кетма-кетликда лойиҳалашда

узвийликни таъминлаш билан боғлиқ умумпедагогик муаммолар.

Таълимнинг узвийлиги – таълим мазмунининг тизимлилиги, изчиллиги

ва

мантиқан

боғлиқлиги

таъминланиши,

ўқувчилар

ўзлаштирган

билимларининг кейинги босқичларда кўникма ва малакаларга ўтишига
тайёрлаши, таълимнинг ҳар бир босқичида маълум даражада билим, кўникма
ва малакаларни шакллантиришни таъминлашни талаб қилувчи принципдир.
Узвийликнинг моҳияти вақт бўйича индивидуаллаштирилган, ҳар бир шахсга
ўзига мос билим олиш шароитларини яратиб бера оладиган таълимга бўлган
шахс ва жамиятнинг эҳтиёжларини қониқтириш зарурати билан белгиланади.

Ижодкор ўқувчи шахсини тарбиялашда таълим шаклларининг

узвийлиги ва узлуксизлигини таъминлаш мураккаб жараён бўлиб, таълим
давлат стандартлари мазмунини белгилаш, Давлат таълим стандартлари
ҳамда таянч ўқув режаларини тузиш жараёнида таълимнинг турли
шаклларида фанлараро интеграцион жараёнларни таъминлашни тақозо этади.

Республикамизда узлуксиз таълим тизимини ишлаб чиқишда миллий

таълим модели илмий ёндошувининг ўзига хос хусусияти шундаки, узлуксиз
таълим тизими яхлитликда узвийликда ва узлуксизликда, яъни бир бутун
тизим шаклида қаралади. Тадқиқотда узлуксиз таълим бозор муносабатлари
ва демократик ўзгаришлар шароитида ўзининг тараққиёт йўналиши,
принциплари ва қонуниятларига эга бўлган мустақил ижтимоий-иқтисодий
категория сифатида тадқиқ этилади.

6

Ҳозирги кунда янги турдаги таълим муассасаларининг фаолиятига

қўйилаётган ижтимоий буюртма ҳамда талаблар асосида таълим
мазмунининг ишлаб чиқилганлиги

;

янги таълим мазмунида акс этувчи

узвийликнинг

психологик,

педагогик

ва

методик

жиҳатдан

асосланмаганлиги; узлуксиз таълим тизими турли босқичларида ўқувчилар
ижодкорлик фаолиятининг узвийлиги етарли даражада таъминланмаганлиги
тадқиқ этилаётган муаммонинг долзарблигини белгилайди.

Муаммонинг

ўрганилганлик

даражаси.

Психологик-педагогик

тадқиқотлар таҳлили шуни кўрсатадики, ижодкорликнинг психологик
жиҳатлари Л.С.Выготский, П.Я.Гальперин, И.В.Дубровина, Зеер Э.Ф.,
В.П.Зинченко, В.М.Каримова, А.Н.Лук, Е.А.Климов, В.А.Крутецкий,
А.М.Матюшкин,

Я.А.Пономарев,

С.Л.Рубинштейн,

Р.И.Суннатова,

Б.Р.Қодиров,

Э.Ғозиевларнинг

тадқиқотларида,

шахс

ижодкорлик

қобилиятларини

ривожлантириш

масалалари

Т.А.Барышева,

Д.П.Богоявленский,

М.Г.Давлетшин,

З.Нишонова,

В.А.Шекалов

ва

бошқаларнинг ишларида ўз аксини топган.

Кейинги даврда таълим тизимига оид тадқиқотларда креативлик

муаммоларини тадқиқ қилиш алоҳида эътибор қаратилаётган бўлиб, бу
борада Н.Ф.Вишнякова, В.Н.Дружинин, В.Н.Петрова, Л.Прохорова,
М.А.Холодная, шахс касбий аҳамиятли сифатларини шакллантириш
масалалари Л.А.Андреева, Е.Г.Ромицына, М.Е.Капитонова изланишлар олиб
борганлар.

Педагогика фанида ўқувчилар ижодкорлик фаолияти мазмуни,

методлари, усул ҳамда воситаларини ишлаб чиқиш муаммолари Б.Адизов ,
В.Е.Алексеев,

Г.С.Альтшуллер,

Г.Л.Андрианова,

А.В.Андриенко,

Н.А.Бекмуратова, Ю.Г.Бельмач, О.А.Белякина, Р.У.Богданова, Г.Я.Буш,
Л.В.Вахидова, Л.А.Волович, С.М.Галышева, П.Л.Гальперин, В.А.Горский,
К.А.Зойиров, И.Г.Каневская, Д.М.Комский, В.Т.Кудрявцев, Л.Н.Нургалеев,
В.С.Леднев, И.Я.Лернер, В.Ю.Лешер, Н.В.Маханкова, Б.М.Мирзахмедов,
В.Л.Муравьев, В.Г.Разумовский, Е.И.Рожкова, Н.В.Савчук, Ю.С.Столяров,
Н.Ф.Талызина, И.А.Торопов, П.Ф.Филиппов ва бошқалар томонидан тадқиқ
қилинган.

Узлуксиз

таълим

тизимида

ўқувчилар

касбий

ижодкорлиги

муаммосининг

турли

жиҳатлари

В.П.Бондарев,

С.И.Вульфсон,

Н.И.Бородастов, Н.Ф.Вишнякова, А.А.Новоселова, И.А.Шаршовлар,
А.П.Худойберганов томонидан ўрганилган.

Узлуксиз

таълимни

ривожлантиришнинг

назарий

муаммолари

Б.С.Гершунский,

В.С.Леднев,

А.Н.Лейбович,

В.И.Загвязинский,

М.Маҳмудов, А.М.Новиков, В.Г.Онушкин, В.Г.Осипов, Э.А.Сейтхалилов,
М.М.Мамадазимов, Ш.Э.Қурбонов ва бошқалар томонидан ўрганилган.
Узлуксиз таълим турли бўғинлари узвийлиги муаммолари И.Ю.Андрюхина,
С.М.Годник, Н.В.Гусельникова, М.Джораев, Ю.А.Кустов, А.А.Кыверялг,
А.К.Орешкина, И.К.Пирниязов ва бошқалар тадқиқотларида ёритилган.

7

Илмий адабиётларнинг таҳлили узвийлик муаммосининг кўп қиррали ва

кўп омилли эканлиги билан ажралиб туришини кўрсатди. Узвийлик
муаммосининг педагогик жиҳатлари М.Д.Бершадская, А.И.Зеленков,
В.В.Краевский, Л.Г.Семушина, А.П.Сманцер, В.Э.Тамарин, Н.Г.Ярошенко
ва бошқалар томонидан ўрганилган. Умумий ўрта ва ўрта махсус таълимда
узвийлик масалалари А.В.Батаршев, О.П.Гурова, В.М.Лихач, М.К.Аширова,
М.Н.Берулава, Н.Алимов, Б.С.Абдуллаевалар томонидан тадқиқ этилган
бўлса-да, узвийлик муаммоси ўзининг тўлиқ ечимига эга бўлмаган.

Танланган тадқиқот муаммосини ҳал қилишда меҳнат ҳамда касб-ҳунар

таълимини амалга оширишнинг махсус педагогик технологияларини ишлаб
чиқиш муҳим аҳамият касб этади. Бу йўналишда ватанимиз ва хорижий
давлатлар олимлари кенг қамровли илмий тадқиқотлар олиб борганлар.
Жумладан, П.Н.Андрианов, П.Р.Атутов, С.Я.Батышев, А.И.Воробьев,
К.Давлатов,

Р.Х.Джураев,

У.И.Иноятов,

З.Исмоилова,

Р.Г.Исянов,

И.Каримов, П.Т.Магзумов, К.Мирсаидов, Н.А.Морева, Б.И.Муранов,
Х.Б.Наджимова, Н.Д.Никандров, Қ.Т.Олимов, Х.Ф.Рашидов, В.А.Сластёнин,
С.Турғунов, Н.Ш.Шодиев, Я.Ҳайдаров каби олимлар томонидан ўрганилган.

Меҳнат таълими ва касб таълими ўқитувчиларини тайёрлашни

такомиллаштиришнинг турли жиҳатларини Х.Абдукаримов, О.Абдуқудусов,
О.Авазбоев, Ю.К.Васильев, О.В.Матвеева, Н.А.Муслимов, У.Н.Нишоналиев,
Ў.Қ.Толипов, А.Р.Ходжабоевлар тадқиқ қилганлар.

Таълим жараёнига замонавий педагогик технологияларни қўллаш

масалалари Н.Н.Азизходжаева, Р.Бакли, В.Беспалько, Б.Зиёмуҳаммедов,
М.В.Кларин,

М.И.Махмутов,

М.Очилов,

Л.Рай,

Н.Сайидаҳмедов,

Г.К.Селевко, Ж.Толипова, Э.О.Турдиқулов ва бошқа олимларнинг тадқиқот
ишларида ўрганилган.

Таълим жараёнида ахборот технологияларидан фойдаланиш масалалари

А.А.Абдуқодиров, М.Арипов, Ш.Ахраров, У.Ш.Бегимкулов, Б.Бегалов,
М.В.Лапчик, Е.С.Полат, Н.И.Тайлақов, Р.Ҳ.Ҳамдамов, У.Юлдашев,
С.С.Ғуломовларнинг ишларида ўз аксини топган.

Юқорида номлари қайд этилган муаллифлар ишларининг таҳлили

ижодкорликни мустақил равишда амалга оширилувчи, юқори даражада
ташкиллаштирилган, янги, ўзига хос

ёндошувларни ишлаб чиқиш ҳамда

унга эришишнинг йўллари ва усулларини ўзида мужассамлаштирувчи
фаолият сифатида тавсифлаш имконини беради.

Ўқувчиларни ижодкорлик фаолиятига мақсадли тайёрлаш муаммоси

мураккаб ва кўп қиррали бўлиб, у ижодкорликнинг ўқув фанлари турли
жиҳатлари

билан

боғлиқлиги

шароитида

ўқувчи

фаолиятини

ташкиллаштириш, таълим жараёни сифатини таъминлаш шартлари билан
изоҳланади.

Соҳага оид манбаларнинг таҳлили педагогика ва психологияга оид

тадқиқотларда ўқувчилар касбий ижодкорлиги узвийлигини таъминлаш
муаммосига бўлган қизиқишнинг ортиб бораётганлигини кўрсатмоқда.

8

Бироқ, қайд этилган ишлар бугунга келиб ижодкорлик фаолиятини амалга
ошириш механизмлари ва мавжуд усуллари етарли даражада ишлаб
чиқилмаганлиги кўрсатади

.

Бу эса, ижодкорлик муаммоларини тадқиқ этиш

борасида юзага

келган замонавий вазиятдан келиб чиққан ҳолда оригинал,

мавжудларидан тубдан фарқ қилувчи ечимларни излаб топишни талаб
қилмоқда. Бундан ташқари, ижодкорлик қобилиятларини мақсадли
шакллантириш учун ушбу тушунча қандай аҳамиятли белгиларга эга
эканлиги аниқлаш талаб этилади.

Ўз фаолиятини нафақат олдиндан белгиланган намуна доирасида, балки

ижодий фаолият тажрибаси асосида ташкил эта олувчи шахсни
шакллантириш ва ривожлантиришга қўйилаётган ижтимоий буюртма билан
умумий ўрта ва ўрта махсус, касб-ҳунар таълими тизимида мазкур муаммога
етарлича эътибор қаратилмаётганлиги, жамиятда юксак маънавиятли, касбий
компетентликка эга, мустақил ва ижодий фикрловчи мутахассис шахсини
шакллантиришга нисбатан қўйилаётган талаблар билан ўқувчилар ижодий
фаолияти муваффақиятини таъминловчи хусусиятлар тўла белгилаб
берилмаганлиги, умумий ўрта ва касбий таълим жараёнида ўқувчилар
ижодкорлик фаолиятини такомиллаштириш технологияларини ишлаб чиқиш
муаммоси мажмуавий ҳолатда ўз ечимини топмаганлиги тегишли назарий-
амалий асосларнинг етарлича ишланмаганлиги ўртасида қарама-қаршилик
мавжуд.

Мазкур

қарама-қаршилик

таълимда

узвийликни

таъминлаш

муаммосининг етарлича назарий асосланмаганлиги, шахсни касбий-ижодий
ривожлантириш технологияларининг ишланмаганлиги, уни умумий ўрта ва
ўрта махсус, касб-ҳунар таълими тизими узвийлигини таъминлаш шароитида
амалга оширишнинг педагогик тизими мавжуд эмаслиги тадқиқот
муаммосининг долзарблигини ҳамда тадқиқот мавзусини “Ўқувчилар касбий
ижодкорлиги узвийлигини таъминлашнинг назарияси ва амалиёти” деб
номланишини белгилаб берди.

Диссертация ишининг илмий-тадқиқот ишлари режалари билан

боғлиқлиги

: тадқиқот иши Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси

ҳузуридаги Фан ва технологияларни ривожлантиришни мувофиқлаштириш
қўмитасининг «7-ФМ-162. Ўзбекистонда таълимнинг глобаллашуви
шароитида ёшлар мустақил-ижодий фикрлашини фаоллаштиришнинг
методологик асослари» мавзусидаги фундаментал, «П-5.10. Узлуксиз таълим
тизимида баркамол-ижодкор шахсни тарбиялаш», «17-064 Билим олишнинг
интеллектуал тизимини яратиш ва жорий этиш» мавзусидаги амалий ҳамда
«ИД-1-28. Меҳнат таълими Давлат таълим стандартини такомиллаштириш ва
амалиётга жорий этиш» мавзусидаги инновацион тадқиқот лойиҳалари
доирасида бажарилди.

Тадқиқот

мақсади

: умумий ўрта ва касб-ҳунар таълимида ўқувчилар

касбий ижодкорлигини узвий ривожлантиришнинг креатив педагогик

9

технологияларини лойиҳалаш ва жорий этиш механизмини илмий-назарий
ҳамда ташкилий-методик асослаш.

Тадқиқот вазифалари:
1.

Ўқувчилар касбий ижодкорлик фаолиятини ташкил этиш ҳамда

ривожлантиришга методологик ёндошувларни асослаш.

2.

Креатив

шахс

индивидуал

сифатларини

шакллантиришнинг

психологик хусусиятларини тавсифлаш.

3.

Ўқувчилар касбий ижодкорлигини ривожлантиришнинг педагогик

тизими ҳамда уни амалга оширишнинг дидактик шарт-шароитларини ишлаб
чиқиш.

4.

Узлуксиз

таълим

тизимида

ўқувчилар

ижодкорлик

фаолиятини ташкил этиш ва бошқариш технологияларини ишлаб чиқиш.

5.

Ўқувчилар

ижодкорлик

фаолиятини

ташкил

этиш

ва

интенсивлаштиришга қаратилган билим олишнинг интеллектуал тизимининг
дастурий ва методик таъминотини ишлаб чиқиш.

6.

Ижодкор шахс касбий аҳамиятли сифатларини шакллантириш

тизимининг дидактик моделини яратиш.

7.

Ижодкорлик фаолияти асосида ўқувчиларда касбий аҳамиятли

сифатларни шакллантириш методикасини ишлаб чиқиш.

8.

Ўқувчилар касбий ижодкорлиги узвийлигини таъминлаш асосида

бўлажак мутахассислар касбий компетентлигини таъминлаш ва баҳолаш
бўйича амалий топшириқлар тизимини ишлаб чиқиш.

9.

Тажриба-синов ишларини ташкил этиш ва ўтказиш методикасини

ишлаб чиқиш, олинган натижаларининг миқдор ва сифат кўрсаткичларининг
натижалари таҳлилини амалга ошириш.

Тадқиқот объекти:

узлуксиз таълим мазмунини модернизациялаш

талаблари асосида ўқувчилар касбий ижодкорлигини ривожлантириш
жараёни.

Тадқиқот предмети

: ўқувчилар касбий ижодкорлигини ташкил этиш ва

ривожлантиришнинг педагогик тизими ва уни амалга оширишнинг педагогик
технологиялари.

Тадқиқот методлари:

умумилмий (тарихий, ретроспектив-истиқболли,

контент-таҳлил); ўқувчилар ижодкорлик фаолиятини такомиллаштиришнинг
илғор тажрибаларини ўрганиш ва умумлаштириш; моделлаштириш
(лойиҳалаш), социометрик (анкета, тест, сўровлар, суҳбат, интервью);
бевосита ва билвосита педагогик кузатув; қиёслаш; педагогик тажриба-
синов; математик статистика методлари.

Тадқиқотнинг илмий фарази:

агар, узлуксиз таълим тизимини

модернизациялашда:



ўқувчилар ижодкорлик сифатларини узвий ривожлантириш

талаблари

таълим

мазмунини

лойиҳалаш

ва

стандартлаштириш

тамойилларининг ажралмас таркибий қисми сифатида қабул қилинса;

10



меҳнат ва касб-ҳунар таълимида ўқувчилар касбий ижодкорлигини

узвий ривожлантиришга йўналтирилган касбий аҳамиятли сифатларини
шакллантириш модели ишлаб чиқилса;



ўқувчилар касбий ижодкорлигини узвий ривожлантиришда меҳнат

таълими ва касбий фанларнинг дидактик имкониятлари аниқланса;



ўқувчилар

касбий

ижодкорлигини

ташкил

этиш

ва

ривожлантиришнинг креатив педагогик технологиялари лойиҳаланса ва
жорий этиш механизмлари яратилса;



касбий ижодкорлик фаолияти узвийлигини баҳолаш мезонлари ва

кўрсаткичлари аниқланса, бўлажак мутахассислар касбий компетентлиги
таъминланади.

Тадқиқот концепцияси:

умумий ўрта ва касб-ҳунар таълимини

модернизациялашда ижодкор шахснинг касбий аҳамиятли сифатларини
креатив педагогик технологиялар асосида узвий ривожлантириш бўлажак
мутахассислар касбий компетентлигини таъминлашнинг зарурий шарти
сифатида амалга оширилади.

Тадқиқотнинг методологик асоси:

Ўзбекистон Республикасининг

Конституцияси, «Таълим тўғрисида»ги Қонун, Кадрлар тайёрлаш миллий
дастури, Ўзбекистон Республикаси Президенти ва Вазирлар Маҳкамасининг
узлуксиз таълим тизимини ташкил этиш, бошқариш ва ривожлантиришга
қаратилган фармон ва қарорлари; миллий ва умуминсоний, маънавий-
ахлоқий, касбий аҳамиятли қадриятлар устуворлиги ҳақидаги ғоялар; билиш
назарияси, назария ва амалиётнинг бирлиги; ҳодиса ва жараёнларнинг
диалектик тараққиёти; ижодкор шахснинг психологик ва физиологик
ривожланиш қонуниятлари; фан, таълим ва ишлаб чиқаришнинг
интеграцияси ғоялари; шахс ижтимоий онгининг динамик ривожи
борасидаги фалсафий ёндошув ҳамда психологик, педагогик қонуниятлар.

Тадқиқотнинг назарий-методологик асослари қуйидаги ишларга таянади:



замонавий узлуксиз таълим тизимининг илмий-методологик асослари

(Б.С.Гершунский, А.А.Кыверялг, В.С.Леднев, А.Н.Лейбович, И.Я.Лернер,
В.И.Загвязинский,

М.Маҳмудов,

А.М.Новиков,

Э.А.Сейтхалилов,

Ш.Э.Қурбонов, А.К.Орешкина ва бошқалар);



ижодкорлик

фаолиятининг

педагогик-психологик

асослари

(В.Е.Алексеев,

Г.С.Альтшуллер,

Д.П.Богоявленский,

Г.Я.Буш,

Л.С.Выготский, П.Я.Гальперин, М.Г.Давлетшин, Зеер Э.Ф., В.П.Зинченко,
В.М.Каримова, А.Н.Лук, В.А.Крутецкий, В.Г.Разумовский, С.Л.Рубинштейн,
Б.Р.Қодиров, Э.Ғозиев ва бошқалар);



меҳнат ва касб-ҳунар таълими мазмунини яратиш ва амалга ошириш

муаммолари (П.Р.Атутов, С.Я.Батышев, Ю.К.Васильев, Р.Х.Джураев,
У.И.Иноятов, Н.А.Муслимов, У.Н.Нишоналиев, Қ.Т.Олимов, Х.Ф.Рашидов,
В.А.Сластёнин, Ў.Қ.Толипов, С.Турғунов, А.Р.Ходжабоевлар ва бошқалар);



узлуксиз таълим тизимида педагогик ва ахборот технологияларни

яратиш ва жорий этишнинг илмий-назарий асослари (А.А.Абдуқодиров,

11

Н.Н.Азизходжаева,

М.Арипов,

У.Ш.Бегимкулов,

В.П.Беспалько,

М.В.Кларин,

М.П.Лапчик,

М.И.Махмутов,

М.Очилов,

Е.С.Полат,

Г.К.Селевко, С.С.Ғуломов ва бошқалар).

Тадқиқотнинг тажриба-синов ишлари

Тошкент шаҳар Чилонзор

туманидаги 131-сонли, М.Улуғбек туманидаги 241-сонли, Юнусобод
туманидаги 21-сонли умумий ўрта таълим мактаблари, Миробод саноат КҲК,
Сергели Политехника КҲК, Сергели Саноат КҲК, М.Улуғбек Транспорт
КҲК, Жиззах шаҳридаги 3, 6, 9-сонли умумий ўрта таълим мактаблари,
Жиззах енгил саноат КҲК, Жиззах маиший хизмат КҲК, Бўстон маиший
хизмат КҲК, ТДПУ ҳамда ЖДПИда амалга оширилди.

Ҳимояга олиб чиқилаёган асосий ҳолатлар:
1.

Ўқувчилар касбий ижодкорлиги, касбий аҳамиятли сифатлар,

креатив педагогик технологиялар тушунчаларининг талқини.

2.

Ўқувчилар касбий ижодкорлигини ривожлантиришнинг педагогик

тизими ҳамда уни амалга оширишнинг дидактик шарт-шароитлари.

3.

Ижодкор шахс касбий аҳамиятли сифатларини шакллантириш

тизимининг дидактик модели.

4.

Ўқувчилар

ижодкорлик

фаолиятини

ташкил

этиш

ва

интенсивлаштиришга қаратилган билим олишнинг интеллектуал тизими

.

5.

Ўқувчилар

касбий

ижодкорлигини

ташкил

этиш

ва

ривожлантиришнинг креатив педагогик технологиялари.

6.

Ижодкорлик фаолияти асосида ўқувчилар касбий аҳамиятли

сифатларини шакллантириш методикаси.

Илмий янгилиги:
1.

Ўқувчилар

ижодкорлик

сифатларини

узвий

ривожлантириш

талаблари таълим мазмунини лойиҳалаш ва стандартлаштириш тамойиллари
ишлаб чиқилди.

2.

Умумий ўрта ва касб-ҳунар таълимини модернизациялаш шароитида

ижодкор шахс касбий аҳамиятли сифатларини шакллантириш тизимининг
дидактик модели яратилди.

3.

Ўқувчилар касбий ижодкорлигини узвий ривожлантиришнинг

педагогик тизими ҳамда уни амалга оширишнинг дидактик шарт-шароитлари
аниқланди.

4.

Бўлажак мутахассислар касбий компетентлигини таъминлашнинг

зарурий шарти сифатида ўқувчилар касбий ижодкорлигини ташкил этиш ва
ривожлантиришнинг креатив педагогик технологиялари ҳамда ва уни жорий
этиш механизми ишлаб чиқилди.

5.

Ўқувчилар

ижодкорлик

фаолиятини

ташкил

этиш

ва

интенсивлаштиришга қаратилган билим олишнинг интеллектуал тизимининг
дастурий ва методик таъминоти яратилди.

6.

Ижодкорлик фаолияти асосида ўқувчилар касбий аҳамиятли

сифатларини шакллантириш методикаси ишлаб чиқилди.

12

Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти:

ўқувчилар

касбий ижодкорлик фаолиятини ташкил этиш ҳамда ривожлантиришга
методологик ёндошувлар асосланди; ўқувчилар ижодкорлик сифатларини
узвий ривожлантириш талаблари таълим мазмунини лойиҳалаш ва
стандартлаштириш тамойилларининг ажралмас таркибий қисми сифатида
асосланди; ўқувчилар касбий ижодкорлигини ривожлантириш узвийлигини
таъминлашда меҳнат таълими ва касбий фанларининг дидактик
имкониятлари аниқланди; ўқувчилар касбий ижодкорлигини ташкил этиш ва
ривожлантиришнинг креатив педагогик технологиялари лойиҳаланди ва
жорий этиш механизми ишлаб чиқилди; креатив шахс индивидуал
сифатларини шакллантиришнинг психологик хусусиятлари тавсифланди;
ўқувчилар касбий ижодкорлигини ривожлантиришнинг педагогик тизими
ҳамда уни амалга оширишнинг дидактик шарт-шароитлари аниқланди;
узлуксиз таълим тизимида ўқувчилар ижодкорлик фаолиятини ташкил этиш
ва бошқариш технологиялари ишлаб чиқилди; ўқувчилар ижодкорлик
фаолиятини ташкил этиш ва интенсивлаштиришга қаратилган билим
олишнинг интеллектуал тизимининг дастурий ва методик таъминоти ишлаб
чиқилди; ижодкорлик фаолияти асосида ўқувчилар касбий аҳамиятли
сифатларини шакллантириш методикаси ишлаб чиқилди; ўқувчилар касбий
ижодкорлик узвийлигини таъминлаш самарадорлигини баҳолаш мезонлари
ва кўрсаткичлари ишлаб чиқилди.

Тадқиқот натижаларининг ишончлилиги ва асосланганлиги:

билиш

назарияси методологияси ҳамда педагогик таълим соҳасидаги республикамиз
ва хорижий давлатлар олимлари, шунингдек, амалиётчиларнинг ишларига
асосланганлиги; тадқиқот вазифаларига мос келувчи, ўзаро бир-бирини
тўлдириб борувчи тадқиқот методларининг қўлланилганлиги; таҳлил ва
тадқиқот тавсифининг миқдор ва сифат жиҳатидан таъминланганлиги билан
белгиланади.

Натижаларнинг жорий қилинганлиги:

диссертациянинг назарий

ғоялари

«Касб-ҳунар

таълими

тизимида

ўқувчилар

ижодкорлик

қобилиятларини ривожлантиришнинг узлуксизлиги» номли монографияда
ҳамда тадқиқот материаллари бўйича шахсан тадқиқотчи томонидан,
шунингдек, ҳаммуаллифликда ишлаб чиқилган назарий қоидалар, Давлат
таълим стандартлари, ўқув ва методик қўлланмалар, тавсиялар ҳамда
дастурлар сифатида умумий ўрта, ўрта махсус, касб-ҳунар таълими ҳамда
олий таълим муассасалари таълим жараёнига татбиқ этилган.

Тадқиқот натижаларини республика таълим муассасалари амалиётига

татбиқ этилганлиги хусусидаги далолатномалар Ўзбекистон Республикаси
Халқ таълими вазирлиги ҳамда Ўрта махсус, касб-ҳунар таълими Маркази
томонидан тасдиқланган.

Ишнинг синовдан ўтганлиги:

илмий тадқиқот ишининг асосий

мазмуни ва моҳиятига оид натижалар: Тошкент (2000-2011), Москва (2004,
2005), Санкт Петербург (2006, 2007), Киев (2010), Липецк (2007), Омск

13

(2007), Алматы (2000, 2005, 2010), Чимкент (2001, 2003, 2004), Наманган
(2004), Тараз (2009), Қарши (2005), Нукус (2010) шаҳарларида ўтказилган
конференцияларда; ЎзПФИТИ ҳамда Низомий номидаги ТДПУда ўтказилган
илмий-назарий ва илмий-методик конференцияларда (2001-2011 йиллар);
Низомий номидаги ТДПУ қошидаги педагог кадрларни қайта тайёрлаш ва
малакасини ошириш Маркази тингловчиларига ўқилган маърузаларда
муҳокама қилинган ва ижобий баҳоланган. Натижалар республикамиз ва
хорижий давлатлар (Германия, Россия, Украина, Қозоғистон) илмий
нашрлари саҳифалари орқали илмий жамоатчилик эътиборига ҳавола этиб
борилган.

Натижаларнинг эълон қилинганлиги.

Тадқиқот натижалари жами 107

номдаги илмий ишларда, жумладан, 4 та монография, 3 та ўқув қўлланма, 18
та методик қўлланма ва тавсияномалар, 31 та илмий журнал мақоласи, 7 та
Давлат патент идораси гувоҳномалари ва 44 та илмий тўплам мақола ва
тезисларда ўз аксини топган.

Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми:

Диссертация кириш, тўрт боб,

умумий хулосалар, 212 номдаги фойдаланилган адабиётлар рўйхати ва
иловалардан иборат бўлиб, ишнинг умумий ҳажми 291 саҳифадан иборат.

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ

Диссертациянинг кириш қисмида тадқиқот мавзусининг долзарблиги

асосланган, муаммонинг ишланганлик даражаси таҳлил этилган. Шунингдек,
тадқиқотнинг мақсади, вазифалари, методологик асоси, методлари, ҳимояга
олиб

чиқилаётган

асосий

ҳолатлар,

илмий

янгилиги,

тадқиқот

натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти, натижаларнинг жорий
қилинганлиги ҳамда ишнинг синовдан ўтганлик даражаси баён қилинган.

Диссертациянинг

биринчи

боби

“Ўқувчилар

касбий

ижодкорлигининг назарий-методологик асослари”

деб номланиб, унда

ўқувчилар ижодкорлик фаолиятини ташкил этишнинг назарий асослари,
шахснинг касбий ижодкорлигини ривожлантиришга асосий методологик
ёндошувлар, креатив шахс индивидуал сифатларини шакллантиришнинг
психологик хусусиятлари, узлуксиз таълим тизимида ўқувчилар ижодкорлик
фаолиятини узвий ташкил этиш ва бошқариш билан боғлиқ масалалар тадқиқ
қилинган.

Билиш фаолияти кўп қиррали, мураккаб жараён бўлиб, таълим

жараёнида унинг самарадорлиги кўп жиҳатдан ўқувчи қобилияти,
изланувчанлиги, тафаккури, кузатувчанлиги ва ижодий ёндошувига боғлиқ.
Шунинг учун ҳам билиш жараёнида ижод муҳим ўринни эгаллайди.

Ижод – инсоннинг фан, техника, ишлаб чиқариш, маданият ва бошқа

соҳаларда ижтимоий аҳамиятга эга бўлган янгилик яратиши, кашф этиши
билан боғлиқ мураккаб психологик жараёндир. Унда инсон тафаккури,
хотираси, тасаввури, диққати, иродаси фаол иштирок этади, ижодда билим,

14

тажриба, истеъдод намоён бўлади. Абу Наср Фаробийнинг таърифига кўра
“ижод – билиш жараёнида шундай улуғ фазилатки, инсон уни эгаллаши учун
бошқа ҳамма фазилатларини ишга солиши керак”. Дарҳақиқат, ижод қилиш
жараёнида инсон изланади, кузатади, тадқиқотлар олиб боради, натижаларни
таҳлил қилиб мантиқий хулосалар чиқаради. Хулосанинг тўғри ёки нотўғри
эканлиги тажрибада синаб борилади.

Ижодкорлик шахсда мустақил фикрлаш сифатлари намоён бўлишининг

энг асосий ва фаол шакли ҳисобланади. Унга берилган тарифлар бир-биридан
жиддий фарқ қилса-да, унинг баъзи умумий жиҳатларини кўрсатиш мумкин,
булар:

биринчидан,

ижодкорлик

натижаси

сифатида

олинадиган

маҳсулотнинг сифат жиҳатидан янгиликка эга бўлиши; иккинчидан, ушбу
жиҳатлар ижодкорликнинг дастлабки асосларида мавжуд бўлмаганлиги;
учинчидан, ҳар қандай ижодкорлик фаолияти интеллектуал изланишни
тақозо этиши билан белгиланади.

Ижодкорлик фаолиятини қуйидагича белгиларига кўра таснифлаш

мумкин:

- ижод тури (техник, технологик, ташкилотчилик, иқтисодий, ижтимоий,

маънавий, педагогик, дидактик, касбий, аралаш);

- ижод даражаси (моно ижод, мульти ижод, мега ижод);
-

ижод қамрови (ихтисослик, мутахассислик, билим соҳаси,

тармоқлараро, миллий, минтақавий, минтақалараро, халқаро);

- ижоднинг давомийлиги (қисқа муддатли, ўрта муддатли, узоқ

муддатли);

- ижоднинг шакли (инновацион, илмий-тадқиқотчилик, таълимий,

инвестицион, аралаш);

- умумий жиҳатларига кўра (янги ғояларни ҳаётга татбиқ этиш;

принципиал жиҳатдан янги ечимларни илгари суриш; янгиликни амалий
қўллаш);

- яратилган ижод маҳсулини маъноси ва мураккаблигига кўра

(рационализаторлик таклифи; ихтиро; кашфиёт).

Таҳлиллар ўқувчининг ижодкорлиги унинг масалалар ечиши, иншо

ёзиши, тажриба ишлари, ўқув топшириқларини бажариши билан боғлиқ
муаммоли вазиятларда мустақил фикрлаши билан намоён бўлишини
кўрсатди.

Фикримизга кўра, ўқувчининг ижоди – ўзлаштирилган билимларни

амалиётдаги далил ва ҳодисаларга боғлай олиши, олинган натижаларни тўғри
баҳолаб, таҳлил қилиши, аввалги эгалланганлари билан умумлаштира
олишидир.

Ижодий фаолиятни ўқитувчи ва ўқувчиларнинг бу жараёнга психологик

жиҳатдан етарлича тайёр эмасликлари мураккаблаштиради. Мунтазам
равишда муайян метод, шакл, воситаларга таяниб қолиш – янги вазиятларга
мослаша олмаслик, кутилмаган вазиятларда иш юрита олмасликка олиб
келади. Бу психологик ҳолат сифатида турли шаклларда намоён бўлиши

15

мумкин, жумладан: ўзгалар фикр ва мулоҳазаларини умуман қабул
қилмаслик; умумий қабул қилинган нуқтаи назардан қатъий ҳимояланиш;
янги мазмун ва воситаларга нисбатан эски методларни қўллаш; янги
методларда эски усулларнинг сақланиб қолиши; умуман янги масалани
ечишда анъанавий усулларни қўллаш кабилар.

Ўқувчилар ижодкорлик фаолиятини ташкил қилишда икки ўзаро боғлиқ

вазифани эътиборга олиш лозим. Уларнинг биринчиси – ўқувчилар
ижодкорлик фаолиятида мустақил фикрлашни ривожлантириш, билим
эгаллашдаги интилувчанлиги, илмий дунёқарашини шакллантирилиши
билан; иккинчиси – ўзлаштирилган билимларни таълимда ва амалий
фаолиятда мустақил қўллай олишга ўргатиш билан белгиланади.

Ижодкорлик ўқувчилар эгаллаётган билимларнинг мустаҳкамлиги ва

мукаммаллигини таъминлаш, уларда фаол ва мустақил фикрловчи шахс
хислатларини шакллантириш, ақлий қобилиятларини ривожлантиришга
хизмат қилувчи фаолият тури ҳисобланади. Бу ҳолат, айниқса бўлажак
мутахассисларнинг фан асосларини ўзлаштиришида, кейинчалик бу жараёнга
бевосита раҳбарликни амалга оширишда касбий ижодкорликка асосланган
ёндошувларни жорий этишида муҳим аҳамият касб этади.

Амалга оширилган тадқиқот иши доирасида ўқувчи шахсига хос бўлган

ижодкорлик билим, кўникма ва малакалари тушунчаларини тадқиқот нуқтаи
назаридан аниқлаштириб олдик. Жумладан: ижодкорлик билимлари – янги
ечим ишлаб чиқиш учун талаб этиладиган тушунча ва тасаввурларнинг
билиш фаолияти маҳсули сифатида инсон онгидаги тизимланган
инъикосини; ижодкорлик кўникмалари – шахснинг мақсадга йўналтирилган
ижодий фаолиятда, ақлий жараён босқичларини тез ва тўлақонли амалга
ошириш даражасини ифодалаши аниқланди. Ижодкорлик малакалари эса
шахснинг ижодий фаолиятни қисман автоматлашган тарзда, ақлий жараён
босқичларининг фақат дастлабкисини англаган ҳолда амалга ошира олиш
даражасини англатади.

Илғор ўқитувчилар тажрибалари таҳлили ижодкорлик фаолиятини

ривожлантириш учун машғулотлар жараёнида ўқувчиларда юқорида
кўрсатилган таснифлар ва тамойиллар орқали мантиқий операциялар
шаклланадиган ва ривожланадиган ижодкорлик масалалари ҳамда ўқув
топшириқлари тизими зарурлигини кўрсатди. Ўқувчилар ижодкорлик
фаолиятини ривожлантириш омиллари ҳар бир мавзу, ҳар бир дарсда ўқув
фаолиятининг асоси бўлиши лозим. Ижодкорлик фаолияти ўқитувчи ва
ўқувчи фаолиятининг барча қирраларини қамраб олар экан, уни самарали
ташкил қилиш бутун таълим жараёнининг сифатини таъминлашга хизмат
қилади деб ҳисоблаймиз.

Касб-ҳунар коллежларида ўқувчиларнинг ижодкорлик фаолиятини

ривожлантиришда илмий-техник маълумотлар билан танишиш муҳим ўрин
тутади. Ўқувчиларга ахборотномалар, илмий атамалар бўйича маълумотлар,
илмий фаолият бўйича меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар, ихтирочилик ва

16

патентшунослик материаллари муҳим манба вазифасини ўтайди. Ахборот
технологиялари ва патентшунослик соҳасидаги мутахассислар билан яқиндан
ҳамкорлик қилиш, шу соҳаларга оид даврий нашрлар билан мунтазам
танишиб бориш ўзининг ижобий натижаларини беради.

Тадқиқотларимизда

ўқувчилар

ижодкорлик

қобилиятларини

ривожлантириш (Н.А.Алекссеев, М.Г.Давлетшин); индивидуал сифатларини
шакллантириш

(Б.М.Теплов,

В.А.Крутецкий);

таълим

соҳасидаги

инновациялар (В.А.Сластенин); ривожланттирувчи таълим концепциялари
(Л.В.Занков, Д.Б.Эльконин); таълим мазмуни (В.И.Загвязинский, B.C.Леднев,
И.Я.Лернер); ўқув жараёнини ташкил қилиш (Н.Ф.Талызина); шахсга
йўналтирилган таълим технологияларининг қўлланилиши (Э.Ф.Зеер)
борасидаги тадқиқотлар муҳим асос вазифасини ўтади. Мазкур
йўналишлардаги тадқиқотлар таҳлили ўқувчилар ижодий фаоллигини
ошириш масалалари фалсафа, психология ҳамда педагогика фани вакиллари
томонидан тадқиқ қилинганлигига қарамасдан, муаммо ўқувчилар
ижодкорлик фаолиятини ташкил қилишда лойиҳалаш кўникмаларини
шакллантириш масалаларига меҳнат таълимида етарлича эътибор
қаратилмаганлигини кўрсатди. Меҳнат таълимини амалга оширишдаги
замонавий

ёндошув

тарафдорлари

(П.Р.Атутов,

Н.А.Муслимов,

У.Нишоналиев, И.А.Сасова, Ў.Қ.Толипов) ўқувчи ижодий потенциалини
ривожлантиришда

лойиҳалаш

фаолиятининг

муҳим

аҳамиятини

таъкидлашган.

Кадрлар тайёрлаш сифатини ошириш масаласи республикамиз ва жаҳон

миқёсида тадқиқотчиларнинг диққат марказида бўлиб келмоқда. Мазкур
муаммо таълим мазмунини модернизациялаш, таълим жараёнини ташкил
қилиш технологиялари ва усулларини оптималлаштириш билан чамбарчас
боғланган. Уларнинг тўлақонли ҳал этилишига эса педагогик тадқиқотларни
амалга оширишда янада мослашувчан ва тараққийпарвар ёндошувларни кенг
жорий этиш орқалигина эришиш мумкин. Ўз навбатида педагогика фани
бошқа фанлар каби янги-янги фактлар, юқори натижаларга эришиш
имконини берувчи технологиялар асосида ривожланиб боради. Бунинг учун
эса илмий асосланган тадқиқот методларига таяниш талаб этилади. Илмий
тадқиқот методлари эса ўз навбатида методология тушунчаси билан аталувчи
назарий принциплар мажмуасига боғлиқ бўлади. Тадқиқотлар педагог
кадрларни тайёрлашда шахснинг касбий шаклланишини ўрганишга
қаратилган касб танлаш билан боғлиқ ёндошувлар, фаолиятли ёндошув,
компетент ёндошув, акмеологик ёндошув ҳамда комплекс ёндошувлар
устуворлик касб этишини кўрсатди.

Мамлакатимиз иқтисодиётини технологик асосда ривожлантириш

узлуксиз таълим тизимида янги малакага эга касбий ижодкор мутахассис
кадрлар

тайёрлаш

билан

бир

қаторда

инновацион

ғоялар

ва

технологияларнинг муҳим манбаини шакллантиришни талаб этади. Бу
маънода тадқиқот ишида касбий ижодкорлик тушунчаси мутахассислик

17

кўникма ва малакаларини илмий-техник билимлар ҳамда иқтисодиёт
соҳалари инновацион фаолиятини таълим-фан-ишлаб чиқариш интеграцияси
асосида ижодкорлик маҳсулини интеллектуал мулк сифатида яратишга
қаратилган фаолият жараёни сифатида қабул қилинди.

Ўрта махсус, касб-ҳунар таълими муассасалари ўқувчилари касбий

ижодкорлик

сифатларининг

шакллантирилиши

уларни

иқтисодиёт

соҳаларининг реал эҳтиёжидан келиб чиқиб инновацион ғоялар ва
ишланмаларни ярата олувчи, инновацион тадбиркорлик сифатларига эга
мутахассис этиб тарбиялаш имконини беради.

Фикримизга кўра, касб-ҳунар коллежи битирувчисини касбий

ижодкорлик асосида инновацион фаолиятга тайёрлаш ишлаб чиқариш ва
соҳа технологияларини янгиланиб бориш механизмларини ўзлаштириш,
ўзининг келгуси касбий фаолияти динамикасини тасаввур қилиш, татбиқий
билимларни ўзлаштириш аҳамиятини англаш, ўзининг касбий фаолияти
йўналишини аниқлаштириш, фаол амалий иш олиб бориш тажрибасини
эгаллаш ҳамда илмий ахборотлар билан ишлаш малакасини шакллантириш
имкониятларини яратади. Фикримизча, педагог ўқувчилар билан ўзаро
мулоқоти жараёнида албатта уларнинг қадриятлари тизимини, ўзини касбий-
ижодий ривожлантиришга интилувчанлиги ҳамда онглилик даражасини
эътиборга олиши лозим. Инсон юксак қадриятлар ҳамда ғояларга асосланмас
экан, шахсий сифатлари ҳамда касбий маҳоратини ривожлантириш
жараёнлари аҳамиятини англаб етмайди, оқибатда педагог ва ўқувчининг
ўзаро ҳамкорликдаги ижодкорлиги тўлақонли амалга ошмаслиги мумкин.

Шахс индивидуал ривожланишининг муҳим омилларидан бири унинг

ёшига боғлиқ бўлган хусусиятларидир. Чунки, тараққиётнинг ҳар бир ёш
босқичи ўзининг ривожланиш омилларига, қонуниятларига ва ўзгаришларига
эга бўлиб, улар шахснинг характери, темпераменти, қобилияти ва билиш
жараёнларига бевосита таъсирини ўтказади. Шахснинг ёш даврлари ичида
ўсмирлик даври энг мураккаб ва шу билан бирга муҳим тараққиёт
босқичидир. Ўсмир ўғил ва қизлар ҳаёти ҳамда фаолиятининг янги шароити,
уларнинг фаол ўқув ижтимоий, меҳнат фаолиятлари бўлғуси мутахасис
шахсининг шаклланишида ўз таъсирини ўтказади. Шахс ижодкорлик
фаолиятини ташкил қилишда фақатгина битта, энг асосий хусусиятга
эътибор бериш билан чекланиб қолиш белгиланган мақсадларга эришиш
имконини бермайди. Шу сабабли ўсмир шахсининг барча соҳалардаги
фаолият кўрсаткичларини умумий мажмуа сифатида қараб, талаб этилаётган
хусусиятлар салмоғини оширишга асосий эътиборни қаратиш лозим.

Кўпчилик концепцияларда (Дж. Гилфорд, П.Торренс, Н.Роджерс,

Э.Фромм,

Н.С.Лейтес,

В.Н.Дружинин)

иқтидорлилик

ва

унинг

ривожлантирувчи

асослари

шахс

креативлиги

тушунчаси

билан

ифодаланувчи ижодий имкониятлари ва қобилиятлари орқали тавсифланади.
Креативлик фикрлаш мулоқотда, фаолиятнинг алоҳида турларида намоён

18

бўлиши мумкин. У умумий ҳолатда шахс ёки унинг алоҳида қобилиятларини
тавсифлаши мумкин.

Креативлик параметрларини қуйидагилар ташкил қилади: 1)

муаммоларни топа олиш ва уларни қўя олиш; 2) кўплаб янги ғояларни ярата
олиш; 3) турли ғояларни бирлаштирган ҳолда уйғунлаштира олиш; 4)
оригиналлик – мавжуд саволларга ностандарт ҳолда жавоб бера олиш
қобилияти; 5) объектни турли деталларни қўшган ҳолда такомиллаштира
олиш қобилияти; 6) анализ ва синтез асосида турли муаммоларни ҳал қила
олиш қобилияти.

Амалга оширилган психологик тадқиқотлар таҳлили асосида креативлик

муаммосининг асосан тўрт йўналишда ўрганилганлиги аниқланди, яъни:
креативлик жараён сифатида; креативлик натижа сифатида; креативлик
қобилият сифатида; креативлик шахснинг хусусияти сифатида. Мазкур
йўналишлар таҳлили натижасида диссертация ишида креативлик шахснинг
хусусияти сифатида талқин қилинди.

Узлуксиз таълим тизимида тизимлилик ва изчиллик принципи муҳим

аҳамият касб этади. Билим олишдаги тизимлилик ва изчиллик назария ва
амалиётнинг бирлиги, Давлат таълим стандартлари, уларга мос равишда ўқув
дастурларини яратиш ва таълим-тарбия жараёнига босқичма-босқич жорий
этиш билан таъминланади.

Ўрта махсус, касб-ҳунар таълими муассасалари учун тайёрланаётган

касб таълими ўқитувчилари олий таълимнинг бакалавриат босқичида асосан
«Техник ижодкорлик ва дизайн» курси, шунингдек педагогик ҳамда методик
фанлар туркуми воситасида ижодкорлик фаолиятига тайёрлаб борилади.
Бироқ, қайд этиб ўтилган фанлар туркуми ўқитувчининг амалга оширадиган
амалий-педагогик фаолияти билан етарлича боғланмаган.

Юқорида билдирилган фикрлар асосида ўқувчиларни ижодкорлик

фаолиятига тайёрлаш стратегиясини қуйидаги йўналишларда амалга ошади
деб ҳисоблаш мумкин: ўқувчилар эътиборини масалани ҳал қилишда
қўлланилган усулнинг универсаллиги, кенг қамровлигига қаратиш;
ўқувчиларни ижодкорлик методларига ўргатишни дарс мақсади сифатида
эмас, балки дарсда қўйилган вазифани янада самарали ҳал қилишга
қаратилган янги йўл, имконият сифатида қаралиши; ўқувчилар ўзлари
мустақил

хулоса

чиқариб

топадиган

янги

ғоялар

ижодкорлик

дарсларинининг асосий маҳсули сифатида қаралиши; ахборотларни йиғиш,
таҳлил ва талқин қилишни ижодкорликни йўлга қўйишнинг муҳим жиҳати
сифатида қаралиши; шахс ижодкорлик сифатларини тарбиялашни таълим
муассасаларида

ўтказиладиган

машғулотларининг

муҳим,

қамрови

жиҳатидан дарс ва дарсдан ташқари машғулотлардан ҳам ташқарига
чиқадиган масала сифатида қаралиши.

Диссертациянинг иккинчи боби

“Ўқувчилар касбий ижодкорлигини

ривожлантиришнинг педагогик тизими”

деб номланган бўлиб, унда

ўқувчилар ижодкорлик сифатларини шакллантиришда таълим мазмунини

19

лойиҳалаш ва стандартлаштириш, ўқувчилар касбий ижодкорлигини
ривожлантиришнинг дидактик шарт-шароитлари, ўқувчилар касбий
ижодкорлигини ташкил этиш ва ривожлантиришнинг креатив педагогик
технологиялари, ўқувчилар ижодкорлик фаолиятини ташкил этиш ва
интенсивлаштиришнинг интеллектуал ўқитиш тизимларини ишлаб чиқиш
масалалари ёритилган.

Республикамизда таркиб топган узлуксиз таълим тизими турларининг

ўзаро узвийлигини таъминлаш таълим мазмунини модернизациялашдаги
муҳим вазифалардан бири ҳисобланади. Бу борада амалга оширилган
таҳлиллар Давлат таълим стандартлари ҳамда ўқув дастурларини ишлаб
чиқишда оддийдан мураккабликка, хусусийдан умумийликка ўтишни
таъминлаш билан боғлиқ дидактик тамойиллар етарлича инобатга
олинмаганлигини кўрсатди.

Таълим мазмуни узвийлигини таъминлашда фан дастуридаги

мавзуларнинг таълим турларида такрорланмаслигини таъминлаш асосида
фанлар учун ажратилган ўқув соатлари, ўқувчи ва ўқитувчиларнинг вақтдан
самарали фойдаланишга алоҳида аҳамият қаратилиши, ўқувчи ёшларни
мустақил фикрлаш ва мустақил билим олиш қобилиятини ривожлантирувчи
бўлимлар, масала ва тестлар ўз аксини топиши лозим.

“2004–2009 йилларда Мактаб таълимини ривожлантириш Давлат

умуммиллий дастури” доирасида узлуксиз таълим тизими учун ўқув
дастурлари, дарсликлар ва ўқув қўлланмаларини кўриб чиқиш ҳамда
янгиларини яратиш бўйича Ҳукумат комиссиясининг 2004 йил 7 июль 07-1-
102-сонли баёни билан шакллантирилган ишчи гуруҳлари томонидан умумий
ўрта таълим Давлат таълим стандартлари мазмунан қайта ишлаб чиқилди.
Диссертант мазкур жараёнда меҳнат таълими фани бўйича ташкил қилинган
ишчи гуруҳ раҳбари сифатида бевосита иштирок этди.

Таҳлиллар асосида Давлат таълим стандартлари талаблари бўйича

ўқувчилар ўзлаштириши лозим бўлган билим, кўникма ва малакалар бир-
биридан ажратилди, синфлар кесимида алоҳида-алоҳида белгилаб берилди.
Давлат таълим стандарти ва ўқув дастури узвийлиги, узлуксизлиги ҳамда
ўқувчиларнинг ёш ва психофизиологик хусусиятларига мослиги таҳлил
қилиниб, олинган хулоса ва таклифлар асосида такомиллаштирилди.

Таълим мазмуни такомиллаштириш, қўлланма ва тавсияларни яратиш

билан бир қаторда таълим жараёнида шахс ижодий фаоллигини оширишга
қаратилган инновацион ёндошувларни жорий этиш ўқувчилар касбий
ижодкорлиги узвийлигини таъминлашда муҳим аҳамиятга эга эканлиги
кўрсатиб ўтилди.

Кадрлар тайёрлаш миллий моделининг муҳим таркибий қисми бўлган

шахс кадрлар тайёрлаш тизимининг бош субъекти ва объекти, таълим
соҳасидаги хизматларининг истемолчиси ва уларни амалга оширувчи
сифатида белгилаб берилган. Бу эса республикамизда шахсга йўналтирилган
таълимнинг йўлга қўйилиши учун зарур асосларни яратиб берди.

20

Шахсга йўналтирилган таълим аввало таълимнинг парадигмасини

ўзгартиради. Шу пайтга қадар мавжуд таълим тизимида ўқитиш устувор
саналган бўлса, айни пайтда жамиятнинг ахборотлашуви даврида устуворлик
– ўқишга ўргатишга йўналтирилган. Замонавий педагог кадрлар янги мавқега
эга бўлиб, унинг вазифаси энг аввало ёшларни мустақил билим олиш
фаолиятини ташкил этишга, билимларни мустақил эгаллашга ва уларни
амалиётда қўллаш малакаларини шакллантиришга қаратилмоғи лозим.

Шахсга йўналтирилган таълим деганда, биз кўпроқ ўқувчиларнинг

шахсий манфаатлари, эҳтиёжлари инобатга олинишини назарда тутамиз.
Бунда таълимнинг мазмуни ўқувчи шахсининг қизиқишларига мос равишда
йўналтирилиши, унинг қизиқишлари ва лаёқатини қўллаб-қувватлаш бош
мақсад қилиб олинади.

Педагог олимлар томонидан таълим жараёнида шахсга йўналтирилган

ёндошувнинг асосланган педагогик технологиялари ишлаб чиқилган бўлиб,
у қуйидагилардан иборат: шахсга йўналтирилган таълим; ҳамкорлик
педагогикаси; адаптив мулоқот педагогик мосланувчан технологияси; ўйин
технологияси; мотивацион ўқитиш технологияси; муаммоли ўқитиш
технологияси; дифференциал ўқитиш; индивидуал ўқитиш технологияси.

Назарий ва амалий изланишларимиз натижалари ижодкорлик фаолияти

педагогик асосларини тараққий эттиришнинг замонавий босқичида касб-
ҳунар коллежлари ўқувчилари касбий компетентлигини таъминлашнинг
методологик талаблари ҳамда дидактик шарт-шароитларини белгилашда
янги ёндошувга асосланган ўқитиш технологияларини ишлаб чиқиш
зарурати юзага келганлигини кўрсатмоқда.

Бунда, ўқувчилар касбий

ижодкорлигини

ривожлантиришнинг

дидактик

шарт-шароитлари

қуйидагиларга асосланади: назарий билимларнинг амалий кўникма ва
малакаларга ўтиб бориши устуворлиги; таълимий, тарбиявий ҳамда
ривожлантирувчи муҳитнинг бирлиги; таълим олиш ҳамда ижодий
фаолиятга бўлган ижобий мотивацияни рағбатлантириш; муаммолилик;
индивидуал ҳамда дифференциал ёндошувларнинг уйғунлиги; таълим шахс
фаоллигини таъминлашга йўналтирилганлиги; таълим мазмуни ҳамда ўқув-
дидактик

материалларнинг

ўқувчи

шахсини

ривожлантиришга

қаратилганлиги.

Педагог ва психолог олимлар фикрига кўра ижодий масалани ечиш

ижодий фаолиятнинг асосий таркибий қисми, ижодий фикрлашдаги
бажариладиган ишларнинг мажмуидир. И.Я.Лернер ижодий масала ижодий
бўлмаган масаладан шу билан фарқ қиладики, фикрловчи субъект (шахс)
ўзининг мустақил иш фаолиятида яъни, масалани ечиш жараёнида ўзи учун
янги бўлган натижалар топишга эришади, деб таъкидлайди.

Ижодий масала муаммоли мазмунни ўз ичига олади, шунинг учун

ижодий масала муаммоли масаланинг асосий қисми бўлиб келади ва ўз ичига
ижодий масаланинг хусусиятларини олади. Ижодий масала – алгоритмли
масала эмас, стандарт масалага ўхшаш ва оддий масала ҳам эмас, балки

21

топилиши лозим бўлган ечимни ишлаб чиқишга қаратилган ностандарт
масаладир. Масаланинг ғоявий томони фақатгина унинг ечимини топишда
эмас, балки субъектнинг масалага ижодий ёндошиш талабларини қондирувчи
муносабатига боғлиқдир. Масаланинг ғоясини англаш – бу ушбу масалани
ечиладиган масалалар гуруҳига қўшишдир.

Ўқув-тарбия

жараёни

мотивацияси

ўқувчиларни

фаоллика,

ҳамжиҳатликка, машғулотнинг барча босқичларида юқори даражадаги
қизиқувчанлик билан иштирок этишга даъват қилишни мақсад қилиб қўяди.
Ўқувчилар мотивациясини уйғота олиш ижодкор ўқитувчилар маҳоратининг
муҳим таркибий қисми саналади.

Мотивацион педагогик технологиялар ўқувчиларнинг таълим жараёнига

тез

киришиб

кетишини

таъминлайди

ва

аксинча

бериладиган

топшириқларнинг

меъёридан

ортиқ

мураккаблиги,

олинадиган

натижаларнинг мавҳумлиги мотивациянинг турғун бўлмаслигига олиб
келади.

Биз М.В.Клариннинг фикрига қўшилган ҳолда қатъий ва мослашувчан

педагогик технологияларни ўзаро фарқлашни таклиф қиламиз. Қатъий
педагогик технологияларда жараёнга нисбатан ҳам, таълим натижаларига
нисбатан ҳам ташҳислилик ҳамда қайта ҳосил қилинувчанлик хос бўлиб, у
таълим мақсадларига эришишдаги қатъий талабларни ўзида акс эттиради.
Бундан фарқли равишда мослашувчан педагогик технологиялар таълим
жараёнини амалга оширишга нисбатан қайта ҳосил қилинувчанлик талабини
қўяди, бироқ, ўқитиш натижаларини ташҳисли белгилашни шарт қилиб
қўймайди.

Диссертация

ишида

мослашувчан

педагогик

технологиялар

талабларидан келиб чиққан ҳолда ўқувчилар касбий ижодкорлигини ташкил
этиш ва ривожлантиришнинг креатив педагогик технологияларини ишлаб
чиқиш ҳамда жорий этиш таклиф қилинди. Креатив педагогик технологиялар
таълим жараёнида қўйиладиган вазифалар ва ўқув топшириқлари ечимини
ўқувчилар томонидан ижодий ёндошув ва мустақил изланиш асосида ишлаб
чиқишга қаратилган педагогик фаолият жараёни сифатида қаралди.

Креатив педагогик технологиялар ўқувчиларнинг қўйилган вазифаларни

ҳал қилишида продуктив фаолиятни амалга оширишини назарда тутиб,
муаммоли фикрлашни ривожлантириш, маълумотларни йиғиш ҳамда
натижани текшириб кўриш босқичларини белгилаб олишда ўқувчилар
ижодкорлик фаолияти самарадорлигини оширишнинг муҳим омили
саналади.

Биз креатив педагогик технология тушунчасини шахс касбий аҳамиятли

сифатларини таркиб топтиришнинг мазмуни ва жараёнларини ўзаро
яҳлитликда лойиҳаланган ҳамда дастурлаштирилган вазифаларни мақсадли
амалга оширилишини таъминловчи ўқувчилар касбий ижодкорлигини
ривожлантиришнинг методик тизими сифатида таърифладик.

Таклиф этилаётган креатив педагогик технологиянинг ўзига хос

22

жиҳатлари қуйидагилар билан изоҳланади:

1. Нафақат бутун педагогик тизим, балки унинг ҳар бир таркибий

қисмлари: мақсади, мазмуни, ташкилий шакллари, методлари ҳамда таълим
воситалари, педагогик кадрлр ҳамда ички таълим муҳитининг шахс
креативлигини ривожлантиришга йўналтирилганлиги.

2. Креатив педагогик технологиянинг яҳлит таълим жараёнда ҳам, локал

педагогик босқичда ҳам тизимли тавсифга эга эканлиги.

3. Ўқувчилар томонидан ижодий ўқув топшириқларини бажаришда

ечимни ишлаб чиқиш траекторияси ва мазмунининг мустақил белгиланиши.

4. Касбий ижодкорликка йўналтириш орқали ўқувчиларнинг касбий

мослашувчанлик, ҳаракатчанлик инновацион ечимни ишлаб чиқишга
интилувчанлик сифатларини таркиб топтиришга қаратилганлиги.

Креатив педагогик технологияларни жорий этишда ҳамкорлик ва

ҳамжиҳатлик; автодидактиканинг устуворлиги; ривожлантирувчи таълим
тамойилларга риоя этилади. Таклиф этилаётган технологияни икки
йўналишдаги ёндошув асосида жорий қилиш мумкин:

1. Амалий билишга асосланган изланувчанлик ёндошуви. Бундай

ёндошув доирасида ўқувчилар касбий ижодкорлигини ташкил этиш ва
ривожлантиришнинг креатив педагогик технологиялари янги амалий-
тадбиқий маълумотларни йиғиш билан тавсифланади.

2. Назарий билишга асосланган изланувчанлик ёндошуви. Ушбу

ёндошувда асосий эътибор ўқувчилар касбий ижодкорлиги янги назарий
билимларни ҳамда билим соҳаларини қидиришга қаратилади. Касб-ҳунарга
йўналтириш ишларини бу таҳлитда амалга ошириш ўқувчиларни касб-ҳунар
олами тўғрисидаги тасаввурларини ўстиришга, ўз изланишларини тўғри
режалаштиришга тайёрлайди.

Креатив педагогик технологиянинг асосида тўрт босқичдан иборат

продуктив дидактик цикл ғояси ётади.

1-босқич – ўқувчиларни янги ўқув материали билан муаммоли таълим

асосида таништириш, уларда янги материални ўзлаштиришга ижодий
мотивацияни шакллантириш ҳамда ижодий ўқув топшириқларини бажариш
тартиби билан таништириш.

2-босқич – ўқувчиларнинг ижодий ўқув топшириқлари асосий

хусусиятларини ҳамда улар ечимини ишлаб чиқиш ишлаб билан боғлиқ
касбий ижодкорлик фаолиятини ташкил қилиш.

3-босқич – ўқувчи ўзи учун мустақил ўқув топшириқларини белгилаши.
4-босқич – ўқувчининг мустақил ижодий фаолиятини йўлга қўйиш.

Бунда ўқувчи ўзи лойиҳалаган ижодкорлик фаолияти маҳсулини асослашни
ўрганади.

Диссертация ишида ижодкорлик фаолиятини ўқувчилар билим

даражаси, шахсий сифатлари, темпераменти ва эҳтиёжларига мослашган
ҳолда ахборот-коммуникация ҳамда индивидуал таълим технологиялари
асосида ташкил этиш ва интенсивлаштиришга қаратилган дастурий ва

23

ташкилий-методик таъминотни ўзида мужассамлаштирувчи, мустақил
таълимни ташкил этишга қаратилган билим олишнинг интеллектуал тизими
ишлаб чиқилди. Мазкур тизимни ишлаб чиқишда ўқув жараёнини ташкил
этишнинг қуйидаги хусусиятлари эътиборга олинди: таълим мазмунини шахс
эҳтиёжлари, унинг индивидуал хусусиятларини эътиборга олган ҳолда
рационал танлаб олиш зарурияти, бу борадаги мезон, метод ва тамойилларни
ишлаб

чиқиш;

ташкилий

шакл

ва

ўқитиш

методларининг

стандартлаштирилиши ҳамда таълим индивидуаллаштириш билан боғлиқ
ҳолатда педагогик жараёнларни ташкиллаштиришнинг кўп меҳнат талаб
қилиши; бу борадаги муаммолар ечимини ишлаб чиқишда мустақил
ишларини такомиллаштиришга қаратилган ўргатувчи тизимларни жорий
этиш лозимлиги.

Билим олишнинг интеллектуал тизими – компьютер ва бошқа ахборот

воситаларидан

фойдаланишга

асосланган

ўқув-билиш

жараёнини

ташкиллаштириш мантиқини ифодалайди. Бу мантиқ мутахассисларни
тайёрлашдаги белгиланган мақсадларга эришишни, таълим мазмунини онгли
ўзлаштириш жараёнига ўқувчиларнинг фаол кириб боришини талаб қилади,
бўлажак касбий фаолиятнинг асосий усулларини мотивлашган ва ижодий
тарзда эгаллашни таъминлайди, бўлажак мутахассисларнинг шахс сифатида
шаклланишига ёрдам беради.

Диссертациянинг

“Меҳнат ва касб-ҳунар таълимида ўқувчилар

касбий ижодкорлигини ривожлантириш узвийлигини таъминлаш”

деб

номланган учинчи бобида ўқувчилар касбий ижодкорлигини ривожлантириш
узвийлигини таъминлашда меҳнат таълими ва касбий фанларининг
имкониятлари, ўқувчилар касбий ижодкорлиги узвийлигини таъминлаш
жараёнларини

моделлаштириш,

узлуксиз

таълим

мазмунини

модернизациялашда ўқувчилар касбий ижодкорлигини ривожлантириш
механизмлари, ижодкорлик фаолияти асосида ўқувчилар касбий аҳамиятли
сифатларини шакллантириш методикаси баён этилган.

Узлуксиз таълим тизимини модернизациялаш таълимнинг устуворлиги,

демократлашуви, инсонпарварлашуви, ижтимоийлашуви, таълим ва
тарбиянинг узвийлиги, бу жараённинг баркамол инсонни шакллантиришга
йўналтирилганлиги, иқтидорли ёшларни аниқлаш, уларга изчил равишда,
фундаментал ва махсус билим олишлари учун шарт-шароитлар яратиш
тамойилларига асосланади.

Умумтаълим мактабларининг 5-9 синфларида ўқувчиларда умуммеҳнат

кўникма ва малакалари шакллантирилади, уларнинг қизиқиш ва
қобилиятларига кўра касбий мойилликлари, ўрта махсус, касб-ҳунар таълими
йўналишини танлашга қаратилган умуммеҳнат маданияти шакллантирилади
ва ривожлантирилади. Меҳнат фаолиятининг турли соҳалари билан амалий
меҳнат орқали яқинроқ танишишларига имкон яратилади, уларни харидоргир
маҳсулотлар ишлаб чиқариш технологияларига ўргатилади. Таъкидлаш
жоизки, ижтимоий гуманитар, табиий ҳамда аниқ фанлар асосан академик

24

лицейларда таҳсил йўналишини танлашга тайёрласа, меҳнат таълими эса
асосан касб-ҳунар коллежларида касб-ҳунар соҳа йўналишига тайёрлашга
хизмат қилади. Меҳнат таълими касб-ҳунар йўналишини танлашга
тайёрлашнинг негизи бўлиб, унинг мақсади – ўқувчиларни ақлий ва
жисмоний меҳнат турлари, жараёнлари ҳамда касблар билан таништириш,
уларда дастлабки меҳнат кўникма, малакаларини, меҳнатга қизиқиш,
меҳнатсеварликни шакллантириш, уларни меҳнат ва касбларни қадрлашга,
уларнинг аҳамиятини тушунишга ўргатиш ҳамда касб танлашга тайёрлаш
орқали касбгача тайёргарликларини амалга оширишдан иборат. Ушбу
мақсадни амалга ошириш учун таълимий, тарбиявий, ривожлантирувчи,
ижодий ҳамда амалий вазифаларни ўзаро узвийликда қарашни тақозо этади.

Ўқувчилар касбий ижодкорлиги узвийлигини таъминлаш жараёнларини

моделлаштириш бу жараёнларни ташкил қилиш ва бошқаришни
оптималлаштириш бўйича илмий асосланган тавсиялар ишлаб чиқиш
имконини беради. Шунга кўра, ижодкор шахс касбий аҳамиятли
сифатларини шакллантириш тизимининг дидактик модели ишлаб чиқилди.
Унда касбий аҳамиятли сифатларини шакллантириш тизимининг мақсад ва
вазифалари белгилаб берилди. Шунингдек, моделда ижодкор шахс касбий
аҳамиятли сифатларини шакллантириш жараёнининг мотивацион мақсадли,
мазмунли-ахборотли,

операцион-фаолиятли

ҳамда

назорат-баҳолаш

даражалари асосланган ўз аксини топган (1-расм).

Ишлаб чиқилган модел ўқувчилар касбий аҳамиятли шахсий

сифатларини шакллантириш билан боғлиқ мақсад бўлажак мутахассис шахси
тузилмасининг мотивацион-мақсадли даражасини, умуминсоний ва касбий
аҳамиятли махсус сифатларини шакллантириш, индивидуал-типологик
хусусият, лаёқат ва характер хислатларини ривожлантириш орқали амалга
оширишни назарда тутади.

Ўз навбатида ушбу вазифаларни амалга оширишнинг мотивацион

мақсадли, мазмунли-ахборотли, операцион-фаолиятли, назорат-баҳолаш
даражаларига мос равишдаги дидактик шароитлари асослаб берилди.

Диссертацияда ижодкорлик масалаларини ечиш бўйича тўпланган

тажриба ва фикрлаш назарияларини таҳлил қилиш асосида ўқувчилар
ижодий фикрлашини ривожлантиришнинг қуйидаги асосий йўналишлари
аниқланган: ўқувчиларни мақсадга эришишнинг турли йўлларини қидириш,
сўнгра эса энг мақбулини танлашга ўргатиш; ўқувчилар ижодий
кўникмаларини ривожлантириш ва машқ қилдириш учун уларни етарли
даражада қўлланма ва машқ тўпламлари билан таъминлаш; билиш ва
ўрганишни хоҳлаган нарса ёки ҳодисаси ҳақидаги зарур саволларни
ифодалай олиш ва мавжуд муаммоларни аниқлашга ўргатиш; ўқувчиларни
ҳар қандай сезгилар ва ҳиссиётларни фикрлашнинг муҳим ташкил
этувчилари деб қарашга ўргатиш; ўқувчиларни энг аввало ижодий
жараённинг ўзидан қониқиш ҳосил қилаётганлигини кузатиб, оригинал ва
фойдали ғояларини рағбатлантириш; ўқувчиларда ўз ғояларининг

1-расм. Ўқувчиларнинг касбий аҳамиятли шахсий сифатларини шакллантириш тизимининг дидактик модели

Мақсад

Вазифа

Дидактик
шароитлар

Мотивацион
мақсадли
даража

Мазмунли-
ахборотли
даража

Операцион-
фаолиятли
даража

Назорат-
баҳолаш
даража

Бўлажак мутахассис шахси

тузилмасининг мотивацион-

мақсадли даражасини

шакллантириш

Бўлажак мутахассис учун

талаб этиладиган

умуминсоний сифатларни

шакллантириш

Шахснинг касбий

аҳамиятли махсус

сифатларини

шакллантириш

Бўлажак мутахассисларда
шахсий касбий аҳамиятли

сифатларни шакллантириш

учун зарурий индивидуал-

типологик хусусият, лаёқат

ва характер хислатларини

ривожлантириш

Касб эгаси

шахсининг моделини

ишлаб чиқиш

Бўлажак мутахассис касбий

аҳамиятли сифатларини

ривожлантиришга қаратилган

муаммоли ўқув топши-

риқларини ишлаб чиқиш

Шахснинг касбий

аҳамиятли сифатларини

ривожлантиришга хизмат

қилувчи ижодкорлик

машқлари тизимини қўллаш

Бўлажак мутахассиснинг

касбий аҳамиятли шахсий

сифатларини баҳолаш

мезонларини аниқлаш, шу

асосда ташхис ўтказиш

Бўлажак касбни

танлашда ижтимоий аҳамиятли

мотивларни шакллантиришга
қаратилган касбий аҳамиятли
сифатлар таркибини аниқлаш

Ўқувчиларда тўлақонли

ижтимоий аҳамиятли мотив-

ларни шакллантирувчи ҳамда

касбга тайёрловчи муаммоли

вазиятларни ишлаб чиқиш

Касбий аҳамиятли сифатларни

ривожлантиришга хизмат

қилувчи топшириқлар

таснифини ишлаб чиқиш

Туғма лаёқатни тизимли

равишда аниқлаб бориш ва

уларнинг асосида касбий

қобилиятларни шакллантириш

Ўқувчиларни эгалламоқчи бўлган

касбига турғун мотивациясини
шакллантириш мақсадида касб

ҳақидаги билимлар билан

қуроллантириш

Ўқувчиларга асосий фан
туркумларини ўқитишда

касбий аҳамиятли сифатларни

шакллантирувчи муаммоли

вазиятларни ишлаб чиқиш

Махсус касбий қобилиятларни

шакллантиришга хизмат

қилувчи машқлар тизимини

ишлаб чиқиш

Ўқувчилар эгаллаётган касби

учун зарур қобилиятларни

ривожлантирувчи таълимий

ҳамда ижодкорлик

топшириқларини ишлаб чиқиш

Ўқитувчи ҳамда ўқувчи фаолиятининг

ўзаро боғлиқлиги тузилмасини ишлаб

чиқиш ҳамда ундан бўлажак касб

эгаларида билвосита мотивларини

шакллантиришда фойдаланиш

Ўқувчиларни умумшахсий

сифатларни ривожлантиришга

фаол жалб қилишга қаратилган

муаммоли вазиятларни ишлаб

чиқиш

Махсус касбий аҳамиятли сифатларни

шакллантиришга қаратилган,

ўқувчиларни кенг миқёсли

ижодкорлик ҳамда билиш фаолиятига

жалб қилувчи машқлар тизимини

ишлаб

чиқиш

Ўқувчи шахсининг ўзини-ўзи

ривожлантиришга ҳамда касбий

қобилиятларни шакллантиришга

қаратилган турли усул ҳамда

воситаларни

ишлаб чиқиш

Ўқувчиларда бўлажак касбини

эгаллашга барқарор

мотивларни шаклланганлиги

даражасини назорат қилиш

ҳамда баҳолаш

Ўқувчиларда умуминсоний

сифатларнинг шаклланганлик

даражасини назорат қилиш

имконини берувчи муаммоли

вазиятларни ишлаб чиқиш

Махсус касбий аҳамиятли

сифатлар даражасини назорат

қилиш имконини берувчи

муаммоли вазиятларни ишлаб

чиқиш

Қобилиятлар шаклланганлик

даражасини назорат қилиш

имконини берувчи

топшириқлар тизимини ишлаб

чиқиш

Касбий аҳамиятли шахсий сифатларини шакллантириш

Касб-ҳунар коллежи ўқувчиларида шакллантираладиган касбий

аҳамиятли сифатлар таркибини аниқлашда биз биринчи навбатда уларнинг
қанчалик барқарор эканлиги, унинг касбий компетентлигида қанчалик
аҳамиятли эканлигини эътиборга олдик. Мазкур сифатлар айнан қайси бир
касбий жиҳатлар билан бевосита боғлиқлиги ва уларнинг ўқувчи шахсига
таъсир доирасига боғлиқ равишда қуйидаги гуруҳларга ажратилди:
индивидуал-типологик сифатлар; сенсор ва перцептив хусусиятлар;
аттенцион хусусиятлар; психомотор хусусиятлар; мнемик хусусиятлар;
имажинитив хусусиятлар; тафаккур хусусиятлари; иродавий хусусиятлар.
Тадқиқот доирасида ишлаб чиқилган креатив педагогик технологиялар
ўқувчилар касбий ижодкорлигини ривожлантириш асосида уларнинг касбий
аҳамиятли сифатларини шакллантиришга қаратилган.

Ўрта махсус, касб-ҳунар таълими узлуксиз таълим тизими бўлажак

мутахассис шахсида касбий аҳамиятли сифатлар шаклланишида муҳим ўрин
тутиб, ўқувчиларни ижтимоий ҳаёт ҳамда меҳнат фаолиятига тайёрлайди,
шунингдек, навбатдаги таълим босқичида билим олишини давом эттириш
учун зарур бўлган билим, кўникма ва малакаларни пухта ўзлаштиришни
таъминлайди. Маълумки, ўрта махсус, касб-ҳунар таълими ўқувчилар
томонидан касбий билим, кўникма ва малакаларнинг эгалланиши унинг
касбий фаолият кўрсатиши учун зарур бўлган сифатларни шакллантиришни
назарда тутади. Касбий аҳамиятли сифатлар шаклланиб бориши учун
ўқувчиларда танқидий тафаккур, мантиқий хотира ва ижодий тасаввурни
изчил ривожлантириб бориш лозим. Бу борада катта имкониятларга эга
бўлган мутахассислик фанларини изчил, босқичма-босқич ва бошқа фанлар
билан алоқадорликда ўрганиш ўқувчилар мустақил фикрлаш қобилиятини
ўстиришнинг муҳим шартларидан бири ҳисобланади.

Диссертациянинг тўртинчи боби

“Ўқувчилар касбий ижодкорлиги

узвийлигини таъминлаш тизими самарадорлигини баҳолаш”

деб

номланиб, унда ўқувчилар касбий ижодкорлигини ривожлантиришда
креативлик ҳамда интеллектнинг уйғунлиги, ўқувчилар креативлик
сифатларини баҳолаш мезонлари ва методлари, тажриба-синов ишларини
ташкил этиш ва ўтказиш методикаси, тажриба-синов натижаларининг
миқдор ва сифат таҳлили келтирилган.

Г.Перкинс томонидан таклиф қилинган «интеллектуал чегара» назарияси

кенг оммалашган бўлиб, у ўтказилган кўплаб корреляцион тадқиқотлар
натижасида ҳар қандай фаолият турини эгаллаш учун зарурий ва етарли
интеллектуал даража талаб қилинишини таъкидлайди. Агар индивиднинг
интеллект даражаси зарур даражадан паст бўлса, у бу турдаги фаолият билан
тўлақонли шуғуллана олмайди, бироқ, интеллектнинг зарур даражадан
юқори бўлиши қўшимча самара бермайди. Интеллект даражаси «чегара»дан
юқори бўлган шахслар фаолиятининг унумдорлигидаги фарқлар мотивация,
шахс хислатлари ва бошқа шу каби омиллар билан изоҳланади, бироқ, бу

27

фарқ интеллект даражасидаги тафовутни ифодаламайди. Асосийси, бу
ҳодисани меҳнат, таълим ва бошқаларда фаолият турлари кузатиш мумкин.

Д.Гильфорд, Е.П.Торренс, Д.Б.Богоявленскаялар томонидан таклиф

этилган креативлик концепцияси ҳам юқорида қайд этилган юқоридаги
ўхшаш маъно касб этади. Улар креативликни шахснинг умумий қобилияти
сифатида,

фаолият

кўрсатиш

соҳасидан

қатъий

назар,

ижодий

маҳсулдорликка катта таъсир кўрсатувчи омил сифатида қарайдилар.

Умумий

қобилиятлар

тузилмасига

интеллект,

креативлик

ва

ўрганувчанликни киритишда биз когнитив жараёнларнинг уч таркибли
моделига асосландик. Бунга кўра, ҳар қандай когнитив жараён ўзида
когнитив

тажрибани

ўзлаштириш,

қўллаш

ва

ўзгартиришни

мужассамлаштириши лозим. Тажриба ўзлаштирувини амалга оширувчи
қобилиятни ўрганувчанлик билан, тажрибани қўллаш самарадорлигини
умумий интеллект билан, уни ўзгартиришни креативлик билан изоҳлаш
мумкин.

Креатив педагогик технология самарадорлигини тадқиқ этишда

педагогик

тизим

таркибига

педагогик

кузатув

элементларининг

киритилганлиги, яъни мазкур таълим технологиясини амалга ошириш муҳим
касбий жиҳатларни шакллантиришга қаратилганглигига эътибор берилди.
Чунки, педагогик кузатувга асосланган креатив педагогик технология уни
тўғри амалга ошириш асосида эришилиши лозим бўлган имкониятлар
чегарасини белгилаб беради. Ўқувчилар касбий аҳамиятли сифатларини
шакллантиришни янада самаралироқ ташкил этиш таълим жараёнига янги
машқлар ва тренингларни жорий этишни тақозо этди. Бундан ташқари,
педагогик кузатув таълим технологиясида мавжуд айрим нуқсонларни
бартараф этиш имконини ҳам яратиб беради. Креатив педагогик
технологияларни қўллаш жараёнида педагогик кузатувни амалга оширишда
қуйидаги

жиҳатларга

эътибор

қаратилди:

педагогик

кузатув

технологияларини белгилаш; таклиф этилаётган креатив педагогик
технологияларнинг самарадорлигини аниқлаш; педагогик кузатувни амалга
оширишни оптималлаштириш мақсадида таълим муассасалари учун
тавсияномалар ишлаб чиқиш; касбий аҳамиятли сифатларни ривожлантириш
дастурини ишлаб чиқиш.

Креатив педагогик технологиялар асосида ўқувчилар касбий аҳамиятли

сифатларини шакллантиришда ҳам тажриба, ҳам назорат гуруҳларида
эгалланаётган касбнинг психологик ўзига хос жиҳатлари тўғрисидаги
тасаввурларини шакллантириш учун қўшимча машғулотлар ўтказилди.
Шунингдек, касб-ҳунар таълимида амалий машғулотларни тренинглар
шаклида ташкил қилиш ўқувчиларини юқори касбий малакаларга эришишга
йўналтиришга хизмат қилди.

Қуйидаги кўрсаткичлар креативликни баҳолаш мезонлари сифатида

таклиф қилинди: мустақил қарор қабул қилиш; ўз имкониятларига ишонч;
фаол изланувчанлик; фикрлаш тезлиги; фикрлаш мослашувчанлиги; ғоянинг

28

ўзига хослиги; ғоянинг мукаммаллиги; ғоянинг ижобий йўналтирилганлиги;
ахборотларни қайта ишлаш ва мақсадли қўллай олиш; тасаввур кенглиги;
бир-биридан узоқ фикрларни ўзаро боғлай олиш; ғоя салмоғини баҳолай
олиш; ечимнинг нафис, бежирим ва оддийлиги; кўплаб ғояларни юзага
келтира олиш; ғоянинг асослилиги. Ушбу сифат кўрсаткичларини баҳолашда
тест синови, муаммоли топшириқ ва тажриба методлардлан фойдаланилади.

Креатив педагогик технологияларнинг муҳим жиҳатларидан бири бутун

гуруҳни бўлажак касбий фаолиятига барқарор йўналтирилганликни
шакллантиришга қаратилади. Бу машғулотлар асосан тренинглар шаклида
амалга оширилиб, ушбу асосда амалий машғулотларни ташкил қилиш
ўқувчиларда касбий фаолиятга оид муаммоли вазиятларни ҳал қила олиш
кўникмаларининг шаклланиб боришини тажриба-синов ишлари тасдиқлаб
берди.

Тадқиқот иши юзасидан тажриба-синов ишларининг мақсади

креативликни ўрганиш ва уни баҳолаш методлари, шунингдек креативликни
баҳолаш мезонларини аниқлаш ва қўллаш асосида ишлаб чиқилган креатив
педагогик технологиялар самарадорлигини асослашдан иборат этиб
белгиланди. Бундан келиб чиққан ҳолда тажриба-синов ишлари жараёнида
қуйидаги вазифалар ижобий ҳал этилди:

- узлуксиз таълим тизими мазмунининг таҳлили асосида ўқув-тарбия

жараёнида ўқувчилар касбий ижодкорлигини шакллантириш бўйича назарий
маълумотлар ўрганилди ва умумлаштирилди;

- креативликни ўрганиш ва уни баҳолаш методлари, шунингдек

креативликни баҳолаш мезонлари белгилаб олинди;

- сўровномалар воситасида ўқувчиларнинг касбий ижодкорлик

борасидаги асосий тушунчаларни ўзлаштирганлик даражаси аниқланди;

- тадқиқот ишида ўқувчилар касбий ижодкорлик сифатларини

ривожлантириш борасида ишлаб чиқилган тавсиялар синовдан ўтказилди;

- умумий ўрта ва ўрта махсус, касб-ҳунар таълими муассасалари

ўқувчиларини касбий ижодкорлик фаолиятига тайёрлаш учун зарур дидактик
шарт-шароитлар ҳамда ижодкор шахс касбий аҳамиятли сифатларини
шакллантириш тизимининг дидактик модели самарадорлиги баҳоланди.

Диссертация иши юзасидан Тошкент шаҳри ва Жиззах вилоятидаги 6 та

умумтаълим мактаблари ҳамда 6 та касб-ҳунар коллежи тажриба-синов
майдони сифатида белгиланган. Тадқиқотнинг айрим натижалари ТДПУ
ҳамда ЖДПИда тажриба-синовдан ўтказилган.

Тажриба синов ишлари уч босқичда ташкил этилди. Биринчи, изланувчи

босқичда ўқувчилар касбий ижодкорлик фаолияти узвийлигини баҳолаш
мезон ва кўрсаткичлари асосланди, тажриба-синов ишларини ташкил этиш ва
ўтказиш ва методикаси ишлаб чиқилди. Иккинчи, таъкидловчи босқичда
умумий ўрта ва касб-ҳунар коллежларининг ўқувчилари ҳамда ўқитувчилари
билан анкета ва тест сўровлари, интервью ва суҳбатлар ўтказилди, ижодкор
шахс касбий аҳамиятли сифатларини шакллантириш тизимининг дидактик

29

модели яратилди, касбий ижодкорликни ривожлантиришнинг мазмуни ва
технологияларини жорий этиш юзасидан тажриба-синов майдонларида
семинар-тренинглар ташкил этилди, тавсиялар синаб кўрилди. Учинчи,
шакллантирувчи

босқичда

лойиҳаланган

технологик

ишланмалар

самарадорлиги аниқланди; таълим тизими амалиётида синаб кўрилди;
олинган натижалар математик статистика методлари асосида қайта ишланди.

Ўқувчилар касбий ижодкорлиги шаклланганлик даражасини баҳолашда

таълим мазмуни асосида ишлаб чиқилган ижодий, ўқув ҳамда муаммоли-
вазиятли топшириқларга монанд баҳолаш мезонлари ва методлари танланди.
Касбий

ижодкорликни

шакллантириш

жараёнининг

ўзлаштириш

кўрсаткичларини баҳолаш ва мониторингини амалга ошириш тартиби
белгиланди ҳамда синаб кўрилди.

Тажриба-синов натижаларининг таҳлили ўқувчилар касбий аҳамиятли

сифатларини шакллантириш жараёнида креатив педагогик технологияларга
асосланган тренинг машғулотлари касбий ижодкорликни шакллантиришда
юқори самарага эришилганлигини кўрсатди. Назарий ҳамда амалий
машғулотлар, муаммоли вазиятли топшириқларни бажаришда ўқувчилар
касбий аҳамиятли сифатларини шакллантиришга хизмат қилувчи билим,
кўникмаларни мустаҳкамлаб боришда ижодкорлик фаолияти асосида
ўқувчилар касбий аҳамиятли сифатларини шакллантириш методикасидан
фойдаланиш касбий тайёргарлик кўрсаткичларининг юқори даражага
бўлишини таъминлади.

ХУЛОСАЛАР

Ўқувчилар касбий ижодкорлигини ривожлантириш юқори касбий

компетентликка эга мутахассисларни тайёрлашнинг муҳим омилларидан
бири ҳисобланади. Бироқ, шу даврга қадар педагогик ва ахборот
технологиялари имкониятларидан самарали фойдаланган ҳолда бўлажак
мутахассислар касбий ижодкорлигини шакллантириш муаммоси умумий
мажмуа сифатида, замонавий талаблар ва фан-техника тараққиёти
даражасидан келиб чиққан ҳолда ишлаб чиқилмаганлиги ўқувчилар билим ва
кўникмаларини Давлат таълим стандартлари даражасида шакллантириш
борасидаги талабларнинг қондирилмаётганлиги кўрсатмоқда. Янгиланиб
бораётган жамиятнинг ижодкор касб эгаларига нисбатан ортиб борувчи
талаблари билан битирувчилар асосий қисмининг ўз-ўзини ривожлантириб
бориш шароитида фаолият юритишга тайёр эмасликлари, ўқув фанларининг
бўлажак мутахассислар шахсий ва касбий сифатларини ривожлантириш
борасидаги имкониятлари билан уларни шакллантиришнинг педагогик
шароитлари етарли даражада яратилмаганлиги ўртасидаги зиддиятлар ҳал
этилмаганлиги қайд этилди. Қаралаётган муаммони ҳал қилиш борасида
амалга оширган илмий-педагогик, методик тадқиқотларимиз давомида

30

эришилган истиқболли натижалар қуйидагича хулосалар чиқариш учун асос
бўлди:

1. Ижодкорликни ривожлантириш муаммосининг тарихий-илмий

негизларини

таҳлил

қилиш

асосида

шахс

ижодкорлигини

ривожлантиришнинг илмий-назарий, психологик-педагогик, ташкилий
асослари аниқланди. Ўқувчилар касбий ижодкорлигини ривожлантириш
узвийлигини таъминлашнинг назарияси ва методикасини ишлаб чиқиш
билан боғлиқ диссертация муаммосини ҳал қилишнинг мезонлари ҳамда
педагогик жараёнлар моҳиятини белгилаш мақсадида тадқиқотнинг асосий
тушунчалари аниқлаштириб олинди. Муаммо моҳиятини ёритишда «касбий
ижодкорлик» тушунчаси замонавий педагогик категориялар билан бир
қаторда тадқиқ қилинди. Касбий ижодкорлик мутахассислик кўникма ва
малакаларини илмий-техник билимлар ҳамда иқтисодиёт соҳалари
инновацион фаолиятини таълим-фан-ишлаб чиқариш интеграцияси асосида
ижодкорлик маҳсулини интеллектуал мулк сифатида яратишга қаратилган
фаолият жараёни сифатида асосланди.

2. Ўқувчилар ижодкорлик қобилиятларини ривожлантириш; индивидуал

сифатларини

шакллантириш;

таълим

соҳасида

инновацияларни,

ривожлантирувчи таълим концепцияларини, таълим мазмунини ишлаб
чиқиш ва такомиллаштириш, ўқув жараёнини ташкил қилиш, шахсга
йўналтирилган таълим технологияларининг қўлланилиши борасидаги
тадқиқотлар асосида шахснинг касбий ижодкорлигини ривожлантиришга
асосий методологик ёндошувлар асосланди. Тадқиқот ишида ижодкорлик
фаолияти методологияси жамиятнинг, фан ва технологияларнинг узлуксиз
тараққий этиб боришини ҳаққоний акс эттирувчи, ривожлантирувчи таълим
ҳамда унга ёндошув мезонлари ҳақидаги билимлар тизими сифатида талқин
қилинди.

3. Ижодкорлик фаолияти муаммоларни аниқлаш, уни бартараф қилишга

хизмат қилувчи ечимларни таҳлил қилиш, муаммони бартараф этиш учун энг
мақбул ечимни танлаш, уни асослаш, синаш ва жорий этиш билан боғлиқ
жараёнлар тизимини ўзида мужассамлаштиради. Бунда шахс креативлиги
тушунчаси муаммони бартараф этиш учун мақбул ечим ёки ечимларни
ишлаб чиқиш билан боғлиқ бўлади. Креативлик параметрларини
қуйидагилар ташкил қилади: муаммоларни топа олиш ва уларни қўя олиш;
кўплаб янги ғояларни ярата олиш; турли ғояларни бирлаштирган ҳолда
уйғунлаштира олиш; оригиналлик – мавжуд саволларга ностандарт ҳолда
жавоб бера олиш қобилияти; объектни турли деталларни қўшган ҳолда
такомиллаштира олиш қобилияти; анализ ва синтез асосида турли
муаммоларни ҳал қила олиш қобилияти.

4. Диссертацияда таълим узвийлиги ва узлуксизлиги республикамизда

таълим соҳасидаги давлат сиёсатининг ҳамда дидактиканинг асосий
тамойиллари бири сифатида талқин қилинди. Таълим–тарбия жараёнида
узвийлик ва узлуксизликни таъминлаш йўналишлари сифатида қуйидагилар

31

белгилаб олинди: фан, таълим ва ишлаб чиқаришнинг ўзаро узвийлиги;
таълим

мазмуни

узвийлиги;

билим,

кўникма

ва

малакаларни

шакллантиришдаги узвийлиги; ўқувчи шахсини шакллантиришдаги
узвийлик; таълим методлари ҳамда шаклларини қўллашдаги узвийлик;
ўқувчилар ўзлаштиришини баҳолашни ташкил қилишдаги узвийлик.

Таълимнинг узвийлиги – таълим мазмунининг тизимлилиги, изчиллиги

ва

мантиқан

боғлиқлиги

таъминланиши,

ўқувчилар

ўзлаштирган

билимларининг кейинги босқичларда кўникма ва малакаларга ўтишига
тайёрлаши, таълимнинг ҳар бир босқичида маълум даражада билим, кўникма
ва малакаларни шакллантиришни таъминлашни талаб қилувчи принцип
бўлиб, унинг моҳияти вақт бўйича индивидуаллаштирилган, ҳар бир шахсга
ўзига мос билим олиш шароитларини яратиб бера оладиган таълимга бўлган
шахс ва жамиятнинг эҳтиёжларини қониқтириш зарурати билан белгиланади.

5. Ўқувчилар ижодкорлик сифатларини шакллантиришда таълим

мазмунини модернизациялаш, дидактик шарт-шароитларни белгилаш,
касбий ижодкорликни ташкил этиш ва ривожлантиришнинг креатив
педагогик технологияларини ҳамда билим олишнинг интеллектуал тизимини
ишлаб чиқиш орқали ўқувчилар касбий ижодкорлигини ривожлантиришнинг
педагогик тизими яратилди. Бўлажак ёш мутахассисларни тайёрлашнинг
педагогик ва ахборот технологияларидан фойдаланиш хусусиятлари таҳлили
асосида ўқувчилар ижодкорлик қобилиятларини ривожлантириш методлари
ҳамда воситаларини ўзида мужассамлаштирувчи ўқувчилар касбий
ижодкорлигини ташкил этиш ва ривожлантиришнинг креатив педагогик
технологиялари ишлаб чиқилди.

6. Ўқувчилар касбий ижодкорлигини шаклланганлик даражасини

баҳолашнинг дидактик воситалари сифатида ўқув-ижодий топшириқлар,
муаммоли вазиятли топшириқлар, ўқув лойиҳалари ишлаб чиқилиб,
уларнинг мазмуни касбий тайёргарлик жараёнида муҳим аҳамиятга эга
бўлган

гуманитар,

ижтимоий-иқтисодий,

табиий-илмий,

математик

билимлар, психологик-педагогик, умуммуҳандислик, махсус тайёргарлик
талабларидан келиб чиққан ҳолда белгиланди.

7. Ўқувчилар касбий ижодкорлигини ривожлантиришнинг дидактик

шарт-шароитлари қуйидаги тамойиллар асосида белгилаб берилди: назарий
билимларнинг амалий кўникма ва малакаларга ўтиб бориши устуворлиги;
таълимий, тарбиявий ҳамда ривожлантирувчи муҳитнинг бирлиги; таълим
олиш ҳамда ижодий фаолиятга бўлган ижобий мотивацияни рағбатлантириш;
муаммолилик; индивидуал ҳамда дифференциал ёндошувларнинг уйғунлиги;
таълим шахс фаоллигини таъминлашга йўналтирилганлиги; таълим мазмуни
ҳамда ўқув-дидактик материалларнинг ривожлантирувчи тавсифи.

8. Ижодкорлик фаолиятини ўқувчилар билим даражаси, шахсий

сифатлари, темпераменти ва эҳтиёжларига мослашган ҳолда ахборот-
коммуникация ҳамда индивидуал таълим технологиялари асосида ташкил
этиш ва интенсивлаштиришга қаратилган дастурий ва ташкилий-методик

32

таъминотни ўзида мужассамлаштирувчи, мустақил таълимни ташкил этишга
қаратилган билим олишнинг интеллектуал тизими ишлаб чиқилди.

Билим олишнинг интеллектуал тизимини таълим жараёнида қўллаш

ўқувчиларнинг замонавий техник воситалар билан таъминланган, шахснинг
ўз-ўзини баҳолаш ва ўз устида ишлаш фаоллигига таянган мустақил ишлар
янги шаклларининг жорий этилишига хизмат қилади. Ишлаб чиқилган
тизимни жорий қилиш таълим жараёнини индивидуаллаштириш ва
табақалаштириш, тўлиқ ўзлаштириш, таълимнинг турли ташкилий
шаклларини интеграция қилиш асосида таълим сифатининг ошишини,
ижодкорлик фаолиятининг ахборот таъминоти ва узвийлигини таъминлайди.
Таклиф қилинаётган ечимнинг ўзига хослиги ўқув материалини
жойлаштириш

платформасининг

универсаллиги, билим беришнинг

мобиллиги ва мослашувчанлигида, ўқувчилар ўзлаштирган билим, кўникма
ва малакаларини ўзлари мустақил текшира олишидадир.

Билим олиш интеллектуал тизимидан фойдаланиш, мазмунли ахборот,

бу ахборотни ўзлаштиришдаги психологик-педагогик ўзига хосликларини
ҳисобга олган ҳолда, таълим жараёнини индивидуаллаштириш ва
табақалаштиришга, уни ўқувчилар билиш фаоллиги ва мустақиллигини
рағбатлантирадиган вазиятли топшириқлар элементлари билан тўлдиришга
имкон беради.

9. Ўқувчилар касбий ижодкорлигини узвий ривожлантиришда педагогик

фаолият мақсадларини тўғри белгилаш талаб этилади. Мутахассис касбий
компетентлигини шакллантириш ўз фаолиятини ташкиллаштира олиш
маҳорати, иш усулларига оид усул ва воситаларини эгаллаш, мустақил ва
ижодий ишларни ташкил этиш, шахсий ва касбий шаклланиб бориш жараёни
мониторингини амалга ошириш, ахборот-коммуникация технологияларидан
фойдалана олиш, ўз-ўзини касбий ривожлантириш жараёнларига боғлиқ
бўлади.

Бунда фаолият мақсадлари умумлашган ҳолатда эмас, балки педагогик

таъсирнинг ҳам объекти, ҳам субъекти бўлган ҳар бир шахсга нисбатан
алоҳида эътибор қаратиш талаб этилади, яъни педагогик вазифаларнинг ҳал
этилиши

авваламбор,

тарбия

субъектининг

индивидуал-типологик

сифатлари; сенсор ва перцептив, аттенцион, психомотор, мнемик,
имажинитив, тафаккур ҳамда иродавий хусусиятлари асосида амалга ошади.

10.

Ўқувчилар касбий ижодкорлиги узвийлигини таъминлаш

жараёнларини моделлаштириш бу жараёнларни ташкил қилиш ва
бошқаришни оптималлаштиришга қаратилган ижодкор шахс касбий
аҳамиятли сифатларини шакллантириш тизимининг дидактик модели ишлаб
чиқилди. Унда касбий аҳамиятли сифатларини шакллантириш тизимининг
мақсад ва вазифалари, дидактик шарт-шароитлари, ижодкор шахс касбий
аҳамиятли сифатларини шакллантириш жараёнининг мотивацион мақсадли,
мазмунли-ахборотли,

операцион-фаолиятли

ҳамда

назорат-баҳолаш

даражалари асосланди. Моделда креатив педагогик технологиялар, ўқув-

33

ижодий ҳамда муаммоли вазиятли топшириқлардан фойдаланган ҳолда
ўқувчиларда ижодкорлик ва компетентлик сифатларини таркиб топтириш
механизми очиб берилди.

11. Тадқиқот давомида креативликни ўрганишнинг мавжуд методларини

тадқиқ қилиш ҳамда креативликни баҳолашнинг асосий мезонларини
аниқлашга эътибор қаратилди. Изланиш давомида креативликни ўрганиш ва
уни баҳолаш методлари, креативликни баҳолаш мезонлари аниқланди.

Креативлик юзага келувчи муаммоларни ўзига хос, янги усулларда ҳал

эта олиши билан боғлиқ шахснинг ижодий иқтидор даражаси бўлиб, у
қуйидаги мезонлар асосида аниқланиши мумкин: мустақил қарор қабул
қилиш; ўз имкониятларига ишонч; фаол изланувчанлик; фикрлаш тезлиги;
фикрлаш мослашувчанлиги; ғоянинг ўзига хослиги; ғоянинг мукаммаллиги;
ғоянинг ижобий йўналтирилганлиги; ахборотларни қайта ишлаш ва мақсадли
қўллай олиш; тасаввур кенглиги; бир-биридан узоқ фикрларни ўзаро боғлай
олиш; ғоя салмоғини баҳолай олиш; ечимнинг нафис, бежирим ва оддийлиги;
кўплаб ғояларни юзага келтира олиш; ғоянинг асослилиги.

Креативлик даражасини аниқлашда тест, муаммоли топшириқлар ҳамда

тажриба методлари қўлланилади. Улар ичида тажриба ўқувчи шахси
имкониятларини вақт ёки ортиқча шартлар билан чекламаслиги билан энг
кўп ахборот бера олувчи метод ҳисобланади.

12. Тажриба-синов ишлари натижаларига кўра ўқувчилар касбий

ижодкорлиги узвийлигининг таъминланганлик даражасини, уларнинг касбий
аҳамиятли сифатларининг ўзаро боғлиқлиги ва шахснинг ижодий фаоллик
даражасини шакллантириш орқали амалга ошириш бўйича ишлаб чиқилган
методикани узлуксиз таълим тизими амалиётига татбиқ этишнинг мақсадга
мувофиқлиги

тасдиқланди.

Ўқувчиларда

касбий

ижодкорликнинг

шаклланганлик даражасини ўрганиш учун қўлланилган методлар мажмуаси
олинган натижаларнинг ҳаққонийлиги ва ижобий тавсифида намоён бўлди.

Амалга оширилган диссертацион тадқиқот ишлари ўқувчилар касбий

ижодкорлиги узвийлигини таъминлаш муаммосининг аниқланган ечимлари
илмий-техник билимлар ҳамда иқтисодиёт соҳалари инновацион фаолиятини
таълим-фан-ишлаб чиқариш интеграцияси борасида янги тадқиқот
йўналишлари юзага келганлигини кўрсатди. Бундан келиб чиққан ҳолда,
касб-ҳунар таълими назарияси ҳамда методикасининг истиқболли тадқиқот
йўналишлари сифатида қуйидаги

тавсияларга

эътибор қаратиш лозим деб

ҳисоблаймиз:

1.

Иқтисодиётнинг турли соҳалари учун юқори малакали кичик

мутахассислар тайёрлаш, таълим мазмунини такомиллаштириш, сифатини
ошириш, касб-ҳунар таълимини ривожлантириш, кадрларни қайта тайёрлаш
ва малакасини ошириш жараёнлари узлуксизлигини таъминлаш.

2.

Умумий ўрта таълимнинг Давлат таълим стандартлари ҳамда ўқув

дастурларини ўқувчиларни таълимнинг навбатдаги босқичига тайёрлашда
касб

танлашга

йўналтириш

ишлари

узвийлигини

таъминлаш

34

технологияларини жорий этиш, меҳнат таълимини бозор муносабатлари
талаблари асосида модернизациялаштириб боришнинг педагогик шарт-
шароитларини ишлаб чиқиш.

3.

Узлуксиз таълим муассасаларида ўқув жараёни ҳамда мустақил

таълимни ташкил қилишда креатив педагогик технологиялар, билим
олишнинг интеллектуал тизимларни қўллаш, касблар ва фанлар бўйича
электрон мультимедиали ўқув-методик воситалар мажмуаларини яратиш, бу
борада ўқитувчиларнинг технологик компетенлигини шакллантириш.

4.

Ўқувчилар ижодкорлик фаолиятини ташкил этиш ва бошқаришнинг

педагогик технологияларини ишлаб чиқиш ва педагог кадрлар тайёрлаш ва
уларнинг малакасини ошириш жараёнларига жорий этиш.

5.

Касб-ҳунар таълими мазмунининг касбий йўналтирилганлигини

таъминлаш ва мутахасислар тайёрлаш сифатини аниқлашга йўналтирилган
меъёрий-услубий асосларини яратишда ўқувчилар касбий аҳамиятли
сифатларини муҳим мезонлар қаторида жорий этиш.

6.

Ўқувчилар

касбий

ижодкорлик

билим

ва

кўникмаларини

ривожлантириш, уларда меҳнат эҳтиёжини тарбиялашнинг истиқболли
йўналиши сифатида технологик ижодкорлик ҳамда хусусий тадбиркорлик
сифатларини ривожлантириш муаммоларини интегратив ёндошув асосида
тадқиқ қилиш.

7.

Касб-ҳунар коллежларида ўқувчилар касбий аҳамиятли сифатлари

ҳамда креативлик қобилиятларини шакллантиришга қаратилган дизайн
лойиҳалар, индивидуал таълим технологияларини ҳамда имконияти
чекланган ўқувчилар учун махсус педагогик технологияларни ишлаб чиқиш
ва жорий этиш.

ЭЪЛОН ҚИЛИНГАН ИШЛАР РЎЙХАТИ

I.

Монография ва илмий журнал мақолалари

1.

Толипов Ў., Шарипов Ш., Эгамов Ҳ., Қўйсинов О. Меҳнат ва касб таълимида
узвийликни таъминлаш муаммолари // Узлуксиз таълим. – Тошкент, 2001. –
№ 2. – Б. 101-111.

2.

Шарипов Ш. Ўқувчи шахсини ривожлантириш мезонлари // Халқ таълими. –
Тошкент, 2002. – № 4. – Б. 65-68.

3.

Шарипов Ш. Ўқувчилар ижодкорлик қобилиятларини шакллантириш
технологиясининг муаммолари // Узлуксиз таълим. – Тошкент, 2002. – № 5.
– Б. 102-106.

4.

Шарипов Ш. Мактаб ўқувчилари ижодкорлик фаолиятини ташкил қилиш //
Халқ таълими. – Тошкент, 2003. – № 4. – Б. 34-36.

5.

Шарипов Ш. Ижодкор ўқитувчилар илғор тажрибаларини ўрганиш ва
оммалаштириш йўллари // Халқ таълими. – Тошкент, 2003. – № 6. – Б. 92-94.

35

6.

Шарипов Ш. Непрерывное развитие творческой личности учащихся в
системе общего и профессионального образования // Таълим муаммолари. –
Ташкент, 2003. – № 2-4. –С. 27-28.

7.

Шарипов Ш. Ўқувчилар ижодкорлик ғояларини баҳолашда экологик
хавфсизлик мезонлари // Халқ таълими. – Тошкент, 2004. – № 1. – Б. 140-142.

8.

Толипов Ў., Шарипов Ш., Холматов П. Дарсдан ташқари машғулотларда
ўқувчиларни касб-ҳунарга йўналтириш // Мактаб ва ҳаёт. – Тошкент, 2004. –
№ 2. – Б. 17-35.

9.

Ибрагимов Х., Шарипов Ш. Таълимнинг глобаллашуви шароитида ёшлар
мустақил ижодий фикрлашини фаоллаштириш муаммолари // Педагогик
маҳорат. – Тошкент, 2004. – № 2. – Б. 5-10.

10.

Шарипов

Ш.

Педагогик

технологиялар

ҳамда

таълим

методи

тушунчаларининг ўзаро нисбати // Халқ таълими. – Тошкент, 2004. – № 6. –
Б. 5-10.

11.

Хайдаров Я., Шарипов Ш. Определение стадий творческого процесса //
Специалист. – М., 2004. – № 11. –С. 29.

12.

Шарипов Ш. Касб-ҳунар таълими тизимида ўқувчилар ижодкорлик
қобилиятларини ривожлантиришнинг узлуксизлиги. Монография. –
Тошкент: Фан, 2005. – 136 б.

13.

Шарипов Ш. Проблемы и перспективы развития профильного обучения на
старшей стадии школы Республики Узбекистан // Педагогик маҳорат. –
Тошкент, 2005. – № 4. – Б. 8-13.

14.

Меҳнат таълимидан такомиллаштирилган ўқув дастури. 5-синф // Мактаб ва
ҳаёт. – Тошкент, 2005. – № 5. – Б. 4-5.

15.

Шарипов Ш. Шахсни касбий-ижодий ривожлантириш технологиясининг
ўзига хос хусусиятлари // Мактаб ва ҳаёт. – Тошкент, 2005. – № 8. – Б. 4-5.

16.

Шарипов Ш. Глобал таълим ғояларининг тарихий ривожланиш хусусиятлари
// Халқ таълими. – Тошкент, 2006. –№ 2. – Б. 21-25.

17.

Муслимов Н.А., Шарипов Ш. Меҳнат ва касб-ҳунар таълими мазмунининг
узвийлиги ва узлуксизлиги // Мактаб ва ҳаёт. – Тошкент, 2006. – № 5. – Б. 22-
23.

18.

Толипов Ў., Шарипов Ш., Исламов И. Ўқувчилар дизайнерлик ижодкорлиги.
Монография. – Тошкент: Фан, 2006. – 96 б.

19.

Шарипов Ш., Абдураимов Ш. Меҳнат таълими ва касбий фанлар
мазмунининг узлуксизлигини таъминлаш йўллари // Узлуксиз таълим. –
Тошкент, 2006. – № 6. – Б. 94-101.

20.

Шарипов Ш. Развитие профильного обучения как важный аспект развития
творческих способностей учащихся // Объединенный научный журнал. –
Москва, 2008. – № 8 (214). – Б. 39-41.

21.

Шарипов Ш. Ўқувчилар билиш фаоллигини оширишда ижодкорлик
методларининг тутган ўрни // Узлуксиз таълим. – Тошкент, 2009. – № 4. –
Б.18-22.

36

22.

Шарипов Ш., Абдураимов Ш. Ўқув фанлари интеграцияси – бўлажак
мутахассис касбий тайёргарлик сифатини таъминлаш омили сифатида //
Педагогик маҳорат. – Тошкент, 2009. –№ 3. – Б. 10-12.

23.

Шарипов Ш., Зокиров И. Педагогик тажриба-синов ишларини амалга
оширишнинг назарий-методик омиллари // Педагогик таълим. – Тошкент,
2010. –№ 1. – Б. 25-28.

24.

Толипов Ў., Шарипов Ш. Ўсмир ёшлар ижодкорлик фаолиятини ташкил
қилишнинг психофизиологик хусусиятлари // Узлуксиз таълим. – Тошкент,
2010. – № 3. – Б. 3-6.

25.

Шарипов Ш., Насриддинова Г. Ўқувчилар ижодкорлик фаолиятини
ривожлантириш омиллари // Узлуксиз таълим. – Тошкент 2010. – № 6. – Б.
81-84.

26.

Шарипов Ш. Successive development of creative personality in the system of
continuous education // Avicenna. – Freiburg, 2010. – № 1. – P. 96-99.

27.

Шарипов Ш. Шахсга йўналтирилган таълим ўқувчи фаоллигини ошириш
омили // Таълим менежменти. – Тошкент, 2011. – № 1. – Б. 55-71.

28.

Муслимов Н., Исянов Р., Шарипов Ш. Замонавий педагог шахси тузилмаси //
Педагогик таълим. – Тошкент, 2011. – № 1. – Б. 20-28.

29.

Шарипов Ш., Ҳайитов О. Шахс хусусиятларини диагностикалаш
методларига қўйиладиган талаблар // Фалсафа ва ҳуқуқ. – Тошкент, 2011. –
№ 2. – Б. 26-29.

30.

Муслимов Н., Шарипов Ш., Исянов Р. Ўрта махсус, касб-ҳунар таълими
тизими учун мутахассис кадрлар тайёрлашнинг ҳозирги муаммолари ва
истиқболдаги долзарб вазифалари // Педагогик таълим. – Тошкент, 2011. – №
1. – Б. 50-56.

31.

Шарипов Ш. Преемственность развития творческой личности в системе
непрерывного образования Республики Узбекистан // Технологии и методики
в образовании. – Воронеж, 2011. – № 2. – С. 26-28.

32.

Шарипов Ш., Эргашева Г. Professional training development as a main aspect of
pupils’ creative abilities development // The Advanced Science. – USA, 2011. – №
3. – P. 34-36.

33.

Бобомуродов О., Шарипов Ш., Рахимов Н., Абдурахимов Қ., Ҳайдаров О.
Компьютерли ўқитиш тизимларида билимлар базасини ташкил этиш.
Монография. – Тошкент: Фан, 2011. – 128 б.

34.

Шарипов Ш. Creative activity as a factor in developing future specialists’
professionalism / The Advanced Science. – USA, 2011. – № 4. – P. 43-47.

35.

Шарипов Ш., Арипов М., Бегимкулов У., Йўлдошев У., Муслимов Н. Билим
олишнинг интеллектуал тизимини ишлаб чиқиш назарияси ва амалиёти.
Монография. – Тошкент: Фан, 2011. – 240 б.

II. Муаллифлик гувоҳномалари ва патентлар

36.

Муслимов Н., Шарипов Ш., Исмоилова М., Қулиева Ш. Касб таълими
методикаси курси бўйича электрон дарслик // ЎзР Давлат патент идораси.
Гувоҳнома № DGU 01454. 07.12. 2007.

37

37.

Бегимкулов У., Шарипов Ш., Доттоев С., Тухтаматов Х., Адашбоев Ш.
Билим олишнинг интеллектуал тизими. Ўзлаштиришни баҳолаш блоки // ЎзР
Давлат патент идораси. Гувоҳнома № DGU 01914. 17.03.2010.

38.

Бегимкулов У., Шарипов Ш., Доттоев С., Тухтаматов Х., Адашбоев Ш.
Билим олишнинг интеллектуал тизими. Мустақил таълим олиш блоки // ЎзР
Давлат патент идораси. Гувоҳнома № DGU 01915. 17.03.2010.

39.

Бегимкулов У., Шарипов Ш., Доттоев С., Тухтаматов Х., Адашбоев Ш.
Билим олишнинг интеллектуал тизими. Рўйхатдан ўтиш ва педагогик-
психологик диагностика блоки // Гувоҳнома № DGU 01916. 17.03.2010 й.

40.

Шарипов Ш., Бегимкулов У., Мухамедханов У., Қўйсинов О., Доттоев С.
Электрон ўқув-методик мажмуаларни бошқариш тизими / Гувоҳнома № DGU
02203. 20.05.2011.

41.

Бегимкулов У., Шарипов Ш., Доттоев С., Тухтаматов Х., Адашбоев Ш.
Билим олишнинг интеллектуал тизими. Ўқув курсларини яратиш ва
таҳрирлаш блоки // ЎзР Давлат патент идораси. Гувоҳнома № DGU 01917.
17.03.2010.

42.

Шарипов Ш., Ҳайдаров Ф.И., Эргашева Г., Доттоев С. Узлуксиз таълимнинг
электрон-методик таъминоти // ЎзР Давлат патент идораси. Гувоҳнома №
DGU 02122. 29.12.2010.

III. Методик қўлланмалар, тўпламлардаги мақолалар ва тезислар

43.

Шарипов Ш. Новые информационные технологии: образовательный аспект //
Приоритетные направления развития системы образования и воспитания в
XXI веке: Материалы международной научно-практической конференции. –
Шымкент, 2001. – С. 65-67.

44.

Шарипов Ш., Муслимов Н., Болтабоев С. Касб-ҳунар таьлими
ўқитувчиларини ижодкорлик фаолиятига тайёрлаш // Ўрта махсус, касб-
ҳунар таълими мазмунини шакллантириш ва такомиллаштириш муаммолари:
Республика илмий конференцияси материаллари. – Тошкент: ЎМКҲТРИ,
2001. – Б. 114-116.

45.

Шарипов Ш. Ўрта махсус, касб-ҳунар таьлимида ўқувчиларни ихтирочилик
фаолиятига тайёрлаш амалиёти // Кадрлар тайёрлаш миллий дастурини
рўёбга чиқаришнинг биринчи босқичи якунлари: Республика илмий-амалий
конференцияси материаллари. – Тошкент, 2001. – Б. 33-36.

46.

Шарипов Ш. Ўқувчи-ёшларни касб-ҳунарга йўналтириш тизимини
ривожлантиришнинг ташкилий-методик муаммолари // Узлуксиз таълим
тизимида ўқувчиларни касб-ҳунарга йўналтиришнинг илмий-педагогик
асослари: Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. –
Тошкент: ЎзПФИТИ, 2002. – Б. 67-71.

47.

Шарипов Ш., Жалилов Т. Мактаблар ўқув ва ўқув ишлаб чиқариш
устахоналари учун хавфсизлик техникаси ва ишлаб чиқариш санитарияси
қоидалари. Методик қўлланма. – Тошкент: РТМ, 2002. – 26 б.

38

48.

Шарипов Ш., Абралова М. Меҳнат таълими устахоналари учун давлат
таълим стандартларига мувофиқ кўргазмали қуроллар рўйхати. Методик
қўлланма. – Тошкент: РТМ, 2002. – 8 б.

49.

Шарипов Ш. Передовой опыт перехода развитых стран к демократическому
стилю управления образованием // Проблемы науки, образования и
устойчивого социально-экономического развития общества в начале XXI
века: Материалы международной научно-практической конференции. –
Шымкент, 2003. – С.110-112.

50.

Шарипов Ш., Ўрозов Б. Фаол таълим методларини татбиқ қилишнинг айрим
хусусиятлари // Педагогик ва ахборот технологиялари: ютуқлар ва
истиқболлар: Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. –
Тошкент, ЎзПФИТИ, 2003. – Б. 53-55.

51.

Шарипов Ш. Ўқувчилар ижодкорлик фаолиятини ташкил қилишга
табақалаштирилган ёндошув // Умумий ўрта таълим мактабларида
табақалаштириб

ўқитиш

муаммолари:

Республика

илмий-амалий

конференцияси материаллари. – Тошкент: ЎзПФИТИ, 2003. – Б. 155-160.

52.

Толипов Ў., Шарипов Ш. Бўлажак мутахассисларни тарбиялашда шахс
ижодий сифатларини ривожлантириш узвийлиги муаммолари // Ўқувчиларни
касб-ҳунарга йўналтиришнинг илғор технологиялари: Республика илмий-
амалий конференцияси материаллари. – Тошкент: Ўқувчиларни касб-ҳунарга
йўналтириш ва психологик-педагогик ташҳис Маркази, 2003. – Б. 34-37.

53.

Шарипов Ш., Болтабоев С., Тоғаев Ҳ. Олий ўқув юртлари талабаларида
ихтирочиликни шакллантириш // Кадрлар тайёрлаш миллий дастури асосида
муҳандис-педагоглар тайёрлаш истиқболлари: Республика илмий-назарий
анжумани материаллари. – Тошкент: ТДТУ, 2004. – Б. 11-13.

54.

Толипов Ў., Шарипов Ш., Муронов Б., Толипова Д. Меҳнат таълимидан янги
таҳрирдаги Давлат таълим стандарти, ўқув дастури ва мавзуий
режалаштириш. – Тошкент: РТМ, 2004. – 90 б.

55.

Шарипов Ш., Асомова Д., Муминжонов Р. Ижодкор шахсни узлуксиз
ривожлантиришда таълим узвийлигини таъминлаш // Узлуксиз таълим
жараёнини такомиллаштиришнинг долзарб масалалари: Республика илмий-
амалий конференцияси материаллари. – Т.: ЎзПФИТИ, 2004. – Б. 104-106.

56.

Ибрагимов Х., Икромов Ж., Шарипов Ш. Проблемы формирования
творческой

личности

в

контексте

глобализации

образования

//

Инновационное обучение физике, математике и информатике: актуальные
вопросы и перспективы: Труды международной научно-методической
конференции. –Шымкент, ЮКГУ, 2004. –С. 55-57.

57.

Шарипов Ш. Идеи о творческом труде в учении // К.Д.Ушинского
Педагогическое наследие К.Д.Ушинского и современные проблемы
модернизации образования: Материалы Всероссийской научно-практической
конференции. – М.: МПГУ, 2004. – С. 293-295.

58.

Шарипов Ш. Муҳандис-педагог шахсининг инновацион хислатлари //
Муҳандислик педагогика таълимида инновацион технологиялар: Халқаро

39

илмий-амалий конференция материаллари. – Наманган: НМПИ, 2004. – Б.
145-147.

59.

Шарипов Ш., Пармонов А., Яхъяев С. V-VII синф меҳнат дарсларида бадиий-
конструкторлик фаолиятининг мазмуни. Методик тавсиянома. – Тошкент:
РТМ, 2004. – 28 б.

60.

Шарипов Ш., Воробьев А., Муслимов Н. Касбий таълим педагогикаси.
Методик қўлланма. – Тошкент: ТДПУ. 2005. – 54 б.

61.

Шарипов

Ш.

Структурные

аспекты

профильного

обучения

в

общеобразовательной системе Республики Узбекистан // Перспективы
профессиональной подготовки специалистов XXI века: Материалы
международной научно-практической конференции. – Алматы, 2005. – С. 86-
91.

62.

Шарипов Ш. Узлуксиз таълим тизимида ёшлар мустақил ижодий
фикрлашини фаоллаштириш йўналишлари // Педагогик таълим мазмунига
илғор технологияларни киритишнинг илмий-педагогик асослари: Республика
илмий-амалий конференцияси материаллари. – Тошкент: ТДПУ, 2005. – Б.
141-146.

63.

Шарипов Ш. Танқидий фикрлаш технологияси // Ўқув жараёнида илғор
педагогик ва ахборот технологияларини қўллаш йўллари: Илмий мақолалар
тўплами. – Тошкент: ТДИУ, 2005. – Б. 42-47.

64.

Шарипов

Ш.

Шахс

ижодкорлик

фаолиятини

ривожлантиришга

табақалаштирилган ёндошув // Касб таълими йўналишида инженер-
педагоглар тайёрлаш истиқболлари: тажриба ва муаммолар: Республика
илмий-амалий конференцияси материаллари. – Қарши: ҚДУ, 2005. – Б. 19-23.

65.

Шарипов

Ш.,

Болманова

Н.

Ўқувчиларнинг

ганч

ўймакорлик

машғулотларини такомиллаштириш // Основные направления формирования
всесторонне развитой личности в современных условиях: Сборник научно-
методических статей. – Тошкент: УзНИИПН, 2005. – С. 70-72.

66.

Шарипов Ш., Умаров С.Б. Ўқувчиларни касб-ҳунарга йўналтиришнинг
психологик-педагогик

хусусиятлари

//

Ўқувчиларни

касб-ҳунарга

йўналтиришнинг психологик-ташхис муаммолари: Республика илмий-
амалий конференцияси материалллари. – Тошкент: Ўқувчиларни касб-
ҳунарга йўналтириш ва психологик-педагогик республика ташхис Маркази,
2005. – Б. 112-114.

67.

Шарипов Ш. Касб-ҳунар таълимида шахсни касбий-ижодий ривожланиш
омиллари // Ўрта махсус, касб-ҳунар таълими тизими кадрларининг
эҳтиёжига асосланган малака ошириш ва қайта тайёрлаш тизими
истиқболлари: Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. –
Тошкент: ЎМКҲТРИ, 2005. – Б. 97-98.

68.

Шарипов Ш. Ўқув жараёнида илғор педагогик ва ахборот технологияларини
қўллаш йўллари / Ўқув жараёнида илғор педагогик ва ахборот
технологияларини қўллаш йўллари: илмий мақолалар тўплами. – Тошкент:
ТДИУ, 2005. – Б. 28-33.

40

69.

Шарипов Ш. Особенности проектирования технологии развития творческих
способностей учащихся профессиональных колледжей // Ракурсы инновации:
Сборник научных и методических трудов. –Санкт Петербург: СПбГПУ, 2006.
– С. 7-9.

70.

Муслимов Н., Шарипов Ш., Муллахметов Р., Исмоилова М. Ўрта махсус,
касб-ҳунар таълими интеграцияси. Касб таълими методикаси. Методик
қўлланма. – Тошкент: ТДПУ, 2006. – 47 б.

71.

Шарипов Ш. Касб-ҳунар таълимида ўқитувчига қўйиладиган ижодий
вазифалар мазмуни // Ўрта махсус касб-ҳунар таълими тизими учун педагог
кадрларни тайёрлаш ва малакасини ошириш сифатини таъминлашнинг
илмий-услубий асослари: Республика илмий-амалий конференцияси
материаллари. – Тошкент: ЎМКҲТТКМОУҚТИ, 2006. – Б. 204-205.

72.

Шарипов Ш., Усмонова С. Ўзбекистон Республикаси минтақаларига мос
равишда

таълимни

ихтисослаштириш

йўналишлари

//

Фанларни

интеграциялаб ўқитишнинг педагогик шарт-шароитлари: Республика илмий-
амалий конференцияси материаллари. – Тошкент: ЎзПФИТИ, 2007. – Б. 44-
46.

73.

Шарипов Ш. Изобретательское творчество как фактор формирования
профессионализма будущих специалистов // Современные средства
коммуникаций и психолингвистические проблемы преподавания научно-
технической и астроавиакосмической терминологии в вузах Узбекистана:
Межвузовский сборник научно-методических статей. –Ташкент: НУУз, 2007.
-С. 220-223.

74.

Шарипов Ш., Таирова М. Касбга йўналтирилган таълимни ташкил этиш
муаммолари // Ўқувчиларни касб-ҳунарга йўналтириш тизими: муаммо ва
ечимлар: Республика илмий амалий конференция материаллари. – Тошкент:
Ўқувчиларни касб-ҳунарга йўналтириш ва психологик-педагогик республика
ташхис маркази, 2007. – Б. 304-309.

75.

Шарипов Ш. Развитие профильного обучения как важный аспект развития
творческих способностей учащихся // Проблемы непрерывного образования:
проектирование, управление, функционирование: Материалы международной
научно-практической конференции. – Липецк, 2007. – С. 177-179.

76.

Шарипов Ш., Муслимов Н. Касбий таълим тизими узвийлигини таъминлаш
рақобатбардош кадрлар тайёрлашнинг муҳим омили сифатида // Образование
через всю жизнь: Непрерывное образование для устойчивого развития:
Сборник материалов пятой международной конференции. – Санкт-
Петербург, 2007. – С. 254-255.

77.

Шарипов Ш. Глобализация как фактор развития сотрудничества стран ва
области образования // Роль университетов в развитии международных и
внешнеэкономических

связей

субъектов

Российской

Федерации:

Межвузовский сборник научных статей. –Омск: ОмГПУ, 2007. – С. 77-80.

78.

Шарипов Ш. Мактаб таълимини ўқувчилар ёш хусусиятлари ва
қизиқишлари,

маҳаллий

шароитлар

асосида

соҳалар

бўйича

41

ихтисослаштиришнинг методик асослари. Методик қўлланма. – Тошкент:
РТМ, 2008. – 162 б.

79.

Шарипов Ш., Толипов Ў.Қ. Умумий ўрта таълим мактабларида меҳнат
таълимидан Давлат таълим стандартини амалиётга жорий этиш. Методик
қўлланма. – Тошкент: РТМ. 2008. – 130 б.

80.

Шарипов Ш., К.Давлатов, Г.Насриддинова. Касб танлашга йўллашнинг
илмий-педагогик асослари. Ўқув қўлланма. – Тошкент: ОЎМТВ, 2008. – 148
б.

81.

Шарипов Ш. Бўлажак педагог кадрлар касбий ижодкорлик фаолиятини
ташкил этиш стратегияси // Меҳнат таълими ва касб таълими йўналишлари
бўйича ўқитувчиларни тайёрлаш масалалари: Республика илмий-амалий
анжуман материаллари. – Тошкент: ТДПУ, 2008. – Б. 11-14.

82.

Шарипов Ш. Ўсмир ёшлар қобилиятларини ривожлантиришнинг ўзига хос
хусусиятлари // Личностно-ориентированный подход к современному
обучению и воспитанию: Сборник научно-методических статей. – Тошкент:
УзНИИПН, 2008. –С. 192-194.

83.

Шарипов Ш., Исянов Р. Касбий кўникма ва малакаларни ривожлантиришда
виртуал тренажерларнинг аҳамияти // Таълим тизимига ахборот
технологияларини татбиқ этишнинг замонавий муаммолари: Республика
илмий-амалий конференцияси материаллари. – Гулистон: ГулДУ, 2009. – Б.
346-348.

84.

Муслимов Н., Шарипов Ш., Сатторов В., Давлатов К. Меҳнат таълими
ўқитиш методикаси. Ўқув қўлланма. – Тошкент: ОЎМТВ, 2009. – 471 б.

85.

Бегимкулов У., Исянов Р. Шарипов Ш. Развитие единого информационного
пространства вузов с использованием портальных технологий // Актуальные
проблемы прикладной математики и информационных технологий:
Материалы международной конференции. – Ташкент: НУУз, 2009. – С. 263-
264.

86.

Муслимов Н., Бекмуратов Н. Шарипов Ш. Расширение квалификационных
возможностей выпускника в системе непрерывного педагогического
образования // Реализация воспитательных систем формирования
патриотизма и гражданственности молодежи: опыт, проблемы, перспективы:
Материалы международной конференции. – Тараз: ТарГПИ, 2009. – С. 149-
151.

87.

Шарипов Ш., Исянов Р. Проектирование технологии развития творческих
способностей учащихся // Реализация воспитательных систем формирования
патриотизма и гражданственности молодежи: опыт, проблемы, перспективы:
Материалы международной конференции. – Тараз: ТарГПИ, 2009. – С. 261-
263.

88.

Шарипов Ш., Насриддинова Г. Преемственность развития творческой
личности в системе непрерывного образования // Сборник научных трудов
Кременецкого областного гуманитарно-педагогического института им.Тараса

42

Шевченко. Выпуск 1(3). Серия «Педагогические науки». –Кременец, 2010. –
С. 343-346.

89.

Шарипов Ш., Шамсиева З. Меҳнат таълими фанидан узвийлаштирилган ўқув
дастурлари асосида назорат ишларини ўтказиш бўйича методик тавсиялар (1-
9 синфлар). Методик қўлланма. – Тошкент: РТМ, 2010. – 80 б.

90.

Закирова Ф., Мухамедханов У., Шарипов Ш., Электрон ўқув-методик
мажмуалар ва таълим ресурсларини яратиш методикаси / Методик қўлланма.
– Тошкент: ТДПУ, 2010. – 64 б.

91.

Зокиров И., Турдиев Н., Шарипов Ш. Ихтисослашган умумий ўрта таълим
мактабларида таълим мазмуни ва унинг фаолиятини баҳолаш мезонлари.
Методик қўлланма. – Тошкент: ТДПУ, 2010. – 64 б.

92.

Шарипов Ш., Бегимкулов У., Муслимов Н., Исянов Р. Билим олишнинг
интеллектуал тизими асосий тушунчалари бўйича глоссарий. – Тошкент:
ТДПУ, 2010. – 60 б.

93.

Шарипов Ш., Бегимкулов У., Муслимов Н. Билим олишнинг интеллектуал
тизими таркибий қисмлари. Методик қўлланма. – Тошкент: ТДПУ, 2010. – 64
б.

94.

Шарипов Ш. Интернет муҳитида билим олишнинг интеллектуал тизими //
Физика ва астрономия муаммолари. Ўқитиш методикаси: Республика илмий-
амалий конференцияси материаллари. – Т.: ТДПУ, 2010. – Б. 508-510.

95.

Шарипов Ш., Насриддинова Г. Умумий ўрта ва ўрта махсус, касб-ҳунар
таълими тизимида ўқувчиларни касб-ҳунарга йўналтириш ишлари узвийлиги
// Касб таълимининг шаклланиши ва ривожланиши: Республика илмий-
амалий конференцияси материаллари. – Нукус: ҚДУ, 2010. – Б. 23-24.

96.

Шарипов Ш., Исянов Р., Бабаходжаева Л. Билим олишнинг интеллектуал
тизимини ишлаб чиқишда тренажерли технологияларнинг ўрни //
Ўзбекистоннинг инновацион тараққиёти – ёшлар нигоҳида: Республика
илмий-амалий конференцияси материаллари. – Т.: ЎзМУ, 2010. – Б. 8-10.

97.

Муслимов Н., Толипова Ж., Шарипов Ш., Исянов Р. Касбий малака ва
педагогик маҳорат. Методик қўлланма. – Тошкент: ТДПУ, 2010. – 105 б.

98.

Эргашов М., Шарипов Ш., Исянов Р. Ахборот технологиялари. Методик
қўлланма. – Тошкент: ТДПУ, 2010. – 84 б.

99.

Жўраев А., Шарипов Ш., Исянов Р. Илмий-тадқиқот салоҳияти. Методик
қўлланма. – Тошкент: ТДПУ, 2010. – 112 б.

100.

Шарипов Ш. Ихтирочилик тўгараги // Тўгараклар – ёшлар интеллектуал

салоҳиятини ошириш омили: Республика илмий-амалий конференцияси
материаллари. – Т.: ТДПУ, 2010. – Б. 81-82.

101.

Эргашов М., Исянов Р., Шарипов Ш., Шодмонова Ш. Устоз-шогирд

фаолияти технологияси / Методик қўлланма. – Тошкент: ТДПУ. 2011. – 79 б.

102.

Шарипов Ш., Муслимов Н. Техник ижодкорлик ва дизайн. Ўқув қўлланма.

– Тошкент: ОЎМТВ. 2011. – 206 б.

103.

Шарипов Ш., Исянов Р. Портальные технологии в едином

информационно-образовательном

пространстве

вузов

//

Таълим

43

муассасаларида электрон ахборот-таълим муҳитини шакллантиришнинг
долзарб масалалари мавзусидаги Республика илмий анжумани материаллари.
– Тошкент: ЎзМУ, 2011. – Б. 44-48.

104.

Шарипов Ш. Мустақил таълимни ташкил этишда билим олишнинг

интеллектуал тизимидан фойдаланиш масалалари // Олий таълим тизимида
мустақил таълим: бугуни ва келажаги: Республика конференцияси
материаллари. –Гулистон: ГулДУ, 2011. – Б. 10-11.

105.

Исянов Р., Шарипов Ш. Инновационные технологии реализации

многоуровневых процессов повышения квалификации // Роль научной
инновационной в эконоческой развитии страны: Материалы международной
конференции. – Баку, 2011. – С. 47-48.

106.

Толипов Ў.Қ., Шарипов Ш.С. Умумий ўрта таълим мактабларида ўқувчи

шахси ижодкорлик фаолиятини ривожлантиришнинг педагогик асослари.
Методик қўлланма. –Тошкент: ЎзПФИТИ, 2011. – 180 б.

107.

Шарипов Ш., Исянов Р. Таълим-тарбия жараёнида узвийлик ва

узлуксизлик тамойиллари // Олий ва ўрта махсус, касб-ҳунар таълимини
ривожлантириш тажрибаси ва илмий-назарий асоси: Республика илмий-
амалий анжумани материаллари. – Тошкент: Yangi asr, 2011. – Б. 11-12.

44

Педагогика фанлари доктори илмий даражасига талабгор Шарипов Шавкат
Сафаровичнинг 13.00.08 – Касб-ҳунар таълими назарияси ва методикаси
ихтисослиги бўйича «Ўқувчилар касбий ижодкорлиги узвийлигини
таъминлашнинг назарияси ва амалиёти» мавзусидаги диссертациясининг

Р Е З Ю М Е С И

Таянч сўзлар:

ижодкорлик фаолияти, касбий ижодкорлик, креатив

педагогик технологиялар, касбий аҳамиятли сифатлар, таълим узвийлиги ва
узлуксизлиги, таълим мазмунини модернизациялаш.

Тадқиқот объектлари:

узлуксиз таълим мазмунини модернизациялаш

асосида ўқувчилар касбий ижодкорлигини ривожлантириш жараёни.

Ишнинг мақсади:

умумий ўрта ва касб-ҳунар таълимида ўқувчилар

касбий ижодкорлигини узвий ривожлантиришнинг креатив педагогик
технологияларини лойиҳалаш ва жорий этиш механизмини асослаш.

Тадқиқот методлари:

умумилмий; илғор тажрибаларни ўрганиш ва

умумлаштириш; моделлаштириш, социометрик; педагогик кузатув, қиёслаш;
педагогик тажриба-синов; математик статистика методлари.

Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги:

ўқувчилар ижодкорлик

сифатларини узвий ривожлантириш талаблари таълим мазмунини лойиҳалаш
ва стандартлаштириш тамойиллари шакллантирилган; ижодкор шахс касбий
аҳамиятли сифатларини шакллантириш тизимининг дидактик модели ишлаб
чиқилган; ўқувчилар касбий ижодкорлигини узвий ривожлантиришнинг
педагогик тизими ишлаб чиқилган ҳамда уни амалга оширишнинг дидактик
шарт-шароитлари шакллантирилган; креатив педагогик технологиялари
ҳамда ва уни жорий этиш механизми ишлаб чиқилган; билим олишнинг
интеллектуал тизими дастурий ва методик таъминоти ишлаб чиқилган;
ижодкорлик фаолияти асосида ўқувчилар касбий аҳамиятли сифатларини
шакллантириш методикаси таклиф этилди ҳамда асосланди.

Амалий аҳамияти:

меҳнат ва касб-ҳунар таълимида ўқувчилар касбий

ижодкорлигини ривожлантириш узвийлигини таъминлаш механизмлари
асосланди; билим олишнинг интеллектуал тизими, ўқувчилар ижодкорлик
қобилиятларини шакллантиришг бўйича методик тавсиялар, ўқувчилар
касбий ижодкорлик узвийлигини таъминлаш самарадорлигини баҳолаш
мезонлари ва кўрсаткичлари ишлаб чиқилган.

Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги:

ишлаб

чиқилган Давлат таълим стандартлари, ўқув-методик қўлланмалар, методик
тавсиялар узлуксиз таълим тизимига жорий этилган.

Қўлланиш соҳаси:

умумий ўрта, ўрта махсус, касб-ҳунар ҳамда олий

педагогик таълим тизими.

45

Р Е З Ю М Е

диссертации Шарипова Шавката Сафаровича на тему: «Теория и практика
обеспечения преемственности профессионального творчества учащихся»
представленной на соискание ученой степени доктора педагогических наук
по специальности 13.00.08 – Теория и методика профессионального
образования

Ключевые слова:

творческая деятельность, профессиональное

творчество, креативные педагогические технологии, профессионально
значимые качества, непрерывность и преемственность образования,
модернизация содержания образования.

Объекты

исследования:

процесс

непрерывного

развития

профессионального творчества учащихся на основе модернизации
содержания непрерывного образования.

Цель работы:

проектирование и обоснование механизма внедрения

креативной

педагогической

технологии

преемственного

развития

профессионального творчества учащихся в общесреднем и среднее
специальном, профессиональном образовании.

Методы исследования

:

общенаучные; изучение и обобщение

передового опыта; моделирование, социометрический; педагогическое
наблюдение,

сопоставление;

педагогический

эксперимент;

методы

математической статистики.

Полученные результаты и их новизна:

сформированы

принципы

проектирования и стандартизации содержания образования на основе
требований преемственного развития творческих качеств учащихся;
разработана дидактическая модель системы формирования профессионально-
значимых качеств творческой личности; разработана педагогическая система
преемственного развития профессионального творчества учащихся и
обоснованы дидактические условия ее реализации; разработаны креативные
педагогические технологии и механизм ее реализации; разработаны
программное и методическое обеспечение интеллектуальной системы
обучения;

предложена

и

обоснована

методика

формирования

профессионально значимых качеств.

Практическая значимость

: обоснованы механизмы обеспечения

преемственности профессионального творчества учащихся в процессе
трудового обучения и профессионального образования; разработаны система
интеллектуального обучения, методические рекомендации по формированию
творческих качеств учащихся, принципы и критерии оценки эффективности
обеспечения преемственности профессионального творчества.

Степень внедрения и экономическая эффективность:

разработанные

Государственные образовательные стандарты, учебно-методические пособия,
методические рекомендации внедрены в систему непрерывного образования.

Область

применения:

система

общего

среднего,

среднего

профессионального и высшего педагогического образования.

46

R E S U M E

Thesis of Sharipov Shavkat Safarovich on the scientific degree competition of the
doctor of pedagogical sciences on specialty 13.00.08 – a theory and methods of
professional education, subject “Theory and practice of ensuring the continuity of
professional creativity of learners”

Key words:

creative activity, professional creativity, creative pedagogical

methods, professionally important qualities, lifelong learning, modernization of
education.

Subjects of research:

the process of professional creativity development on

the basis of modernizing the content of the lifelong learning.

Purpose of work:

to design and justify implementation mechanisms for

continuity of professional creativity of learners in general secondary and secondary
vocational education.

Methods of research:

generally scientific; research and summary of best

practices;

modeling;

sociometric;

pedagogical

observation;

comparison;

pedagogical experiment; methods of mathematical statistics.

The results obtained and their novelty:

principals of design and

standardization of educational content based on the eligibility requirements of the
creative qualities of learners

have been formed;

didactic model of a system for

developing professionally important qualities of creative individual has been
worked out;

pedagogical system for ensuring the continuity of professional

creativity of learners have been determined and didactic conditions for its
implementation have been justified;

creative educational technologies and

mechanisms of its implementations have been developed;

method for development

of professionally important qualities has been developed and validated.

Practical value:

mechanisms for ensuring continuity of learner’s professional

creativity in the process of work training and vocational education have been
validated;

system of intellectual education, guidelines for the development of

learner’s creative qualities, the principles and criteria for evaluating the
effectiveness of ensuring the continuity of professional creativity have been
worked out.

Degree of embed and economic effectivity:

worked out State educational

standards, methodical supplies, training materials, guidelines have been
implemented in the system of lifelong education.

Field of application:

the system of general secondary education, secondary

vocational and higher pedagogical education.