ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ФАНЛАР АКАДЕМИЯСИ
АЛИШЕР НАВОИЙ НОМИДАГИ ТИЛ ВА АДАБИЁТ ИНСТИТУТИ
Қўлёзма ҳуқуқида
УДК: 811.512.133
Ширинова Нилуфар Джаббаровна
ЎЗБЕК ТИЛИДА ПРЕДМЕТЛИК ВА БЕЛГИ-ХУСУСИЯТ
МАЪНОЛАРИНИ ФАРҚЛАШ ВОСИТАЛАРИ
10.02.01 – ўзбек тили
Филология фанлари номзоди илмий даражасини
олиш учун тақдим этилган диссертация
А В Т О Р Е Ф Е Р А Т И
Тошкент – 2010
2
Тадқиқот Бухоро давлат университети ўзбек филологияси кафедрасида
бажарилган
Илмий раҳбар
-
филология фанлари доктори, профессор
НЕЪМАТОВ Ҳамид Ғуломович
Расмий оппонентлар:
филология фанлари доктори, профессор
ТОЖИЕВ Ёрмат
филология фанлари номзоди
ҲАКИМОВА Муҳайѐ Каримовна
Етакчи ташкилот - Самарқанд давлат университети
Диссертация ҳимояси 2010 йил “____” ____________ соат ___да
Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Алишер Навоий номидаги Тил
ва адабиѐт институти ҳузуридаги ДК 015.04.02 рақамли филология фанлари
доктори илмий даражасини бериш бўйича Бирлашган ихтисослашган кенгаш
йиғилишида ўтказилади.
Манзил: 100170, Тошкент шаҳри, И.Мўминов кўчаси, 9-уй.
Диссертация билан Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг
Асосий кутубхонасида танишиш мумкин.
Манзил: 100170, Тошкент шаҳри, И.Мўминов кўчаси, 13-уй.
Автореферат 2010 йил “___” _________да тарқатилди.
Бирлашган ихтисослашган кенгаш
илмий котиби, филология
фанлари номзоди
Д.C.Худaйберганова
3
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ УМУМИЙ ТАВСИФИ
Мавзунинг дoлзaрблиги
. Ўзбекистoнда миллий истиқлол шарофати
билан ўзлигимизни aнглaш вa тaрғиб этишгa улкан имкониятлар туғилди
1
.
Мустақиллигимизнинг илк қадамлариданоқ фан ва таълим соҳаси туб
ислоҳотлар майдонига айланди. Тил сиѐсати, она тили мавқеи ва унга
муносабатнинг тамоман янгиланиши эса мустақиллик арафаси бўлди
2
.
“Халқимизнинг муқаддас қадриятларидан бири бўлмиш она тилимиз
ўзининг қонуний мақоми ва ҳимоясига эга бўлди. Бу Ватанимиз тарихида
том маънодаги буюк воқеа эди”
3
. Тилимизнинг бoй имкoниятлaрини, ўзигa
xoс
xусусиятлaрини
ўзга
тилларнинг
қурилиш
қолипларига
мослаштирмасдан ҳаққоний ўрганишга пойдевор қўйилди. Пировард
оқибатда ўзбек тилининг ўзига хослиги, туркона табиати ўзининг тобора
мукаммалроқ тавсифини топмоқда, унинг қурилиши асосида очилган
қонуниятлар Ғарб тилшуносларининг ҳам диққатини тортмоқда
4
.
Бугунги кунда миллийликнинг нафақат миллий тил, балки бу тилнинг
асосини, мағзини ташкил этувчи тафаккурга ҳам хослиги қонуниятини
ҳисoбгa oлгaн ҳoлдa лингвистик излaнишлaр oлиб бoриш давр тaлaбига
айланди. Шундaй экaн, мaнтиқий кaтегoриялaрнинг тилдa вoқелaниш
йўллaрини тaдқиқ қилиш ўзлигимизни англаш, оламнинг ўзбекона лисоний
манзарасини ва унинг тилимизда қандай ифодаланишини тавсифлаш учун
улкан аҳамиятга эгадир. Бундай мантиқий категориялардан бўлмиш
предметлик вa белги-xусусият категорияларининг тилдаги инъикoсини
таҳлил этиш алоҳида ўрин эгаллайди, чунки бу икки мантиқий категория,
бир сўз билан айтганда, бутун борлиқни қамраб олади. Уларнинг лисоний
воқеланишини ўзбек тилшунослигининг янги илмий тушунчаси бўлмиш
градуонимик муносабатлар ва градуал тилшунослик таҳлил усулларига
таянган ҳолда ўрганиш фанимиз учун янги истиқболлар эшигини очиши
шубҳасиздир.
Тилшуносликда предметлик ва белги-хусусият маъноларининг ўзаро
муносабати
субстантивация,
адъективация,
прономинализация,
адвербиализация нуқтаи назаридан анча муфассал ўрганилган. Лекин бу
масала лисоний бирликларнинг “мажмуи асмоъ ва сифот” сифатидаги
моҳияти, борлиқда бир-биридан ажратилмаган (синкрет) ҳолда мавжуд
бўлган ҳодисаларнинг тил тизимида ажратилиб, фарқланиб ифодаланиши,
бирининг пасайиши иккинчисининг кучайишига олиб келиши, бунда
даражаланиш сиралари мавжудлиги нуқтаи назаридан тадқиқ этилмаган.
Мана шу ҳолат танланган мавзунинг долзарблигини белгилайди.
Мавзунинг ўрганилганлик даражаси.
Мавзу ушбу тадқиқотда
қўйилган йўналишда
тилшуносликда ҳам, фалсафада ҳам махсус
1
Каримов И.А. Маънавий юксалиш сари. – Т.: Ўзбекистон, 1999; Каримов И.А. Баркамол авлод –
Ўзбекистон тараққиѐтининг пойдевори. – Т.: Ўзбекистон, 1997.
2
Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Т.: Маънавият, 2008. – Б. 83.
3
Каримов И.А. Кўрсатилган асар. – Б. 84-85.
4
Сайфуллаева Р. Тан олинган тадқиқот // Ўзбекистон овози. 2008 йил, 29 январь.
4
ўрганилмаган. Лекин мавзунинг таркибий қисмлари бўлмиш предметлик ва
белги-хусусият маъноларининг борлиқда ва тилда ўзаро муносабатлари
файласуфлар ҳамда тилшуносларнинг ишларида атрофлича таҳлил ва тавсиф
этилган. Жумладан, объектив борлиқда предметлик ва белги-хусусият
категориялари борасида Ғарб илмида ҳам (Эмпедокл, Анаксагор, Арасту,
К.Лукреций, Г.Галилей, Ф.Бэкон, Б.Спиноза, Ж.Локк, Ж.Беркли, Д.Юм,
Ж.Ламеттри,
А.Гельвеций,
Д.Дидро,
А.Гольбах,
М.В.Ломоносов,
А.Н.Радишчев, Ф.Гегель, В.З.Панфилов кабиларнинг қарашларида
5
)
, Шарқ
фалсафасида ҳам (Абу Наср Форобий, Абу Али ибн Сино, Абу Райҳон
Беруний, Абу Муин Носир Хисрав, Умар Ҳайѐм, Сўфи Оллоѐр фикрларида
6
)
жуда кўплаб тадқиқотлар мавжуд ва бу ҳақда қимматли фикрлар
билдирилган. Шунингдек, тил ва тафаккур муносабати муаммоларига ҳам
жилд-жилд асарлар бағишланган.
Тилшуносликда предметлик ва белги-хусусият маъноларининг ўзаро
муносабати, айтиб ўтганимиздек, сўз туркумларининг бир-бирига ўтиши ва
конверсия, мустақил сўз туркумлари ичидаги алоҳида ЛМГларнинг,
шунингдек, сўз ясовчи қўшимчалар ѐрдамида ясалган сўзларнинг маъновий
ва вазифавий хусусиятлари нуқтаи назаридан атрофлича тавсиф этилган.
Фалсафа ва тилшуносликда берилган бу тавсифлар ушбу тадқиқотнинг
моддий, фактик заминини ташкил этади.
Тадқиқотимизнинг таҳлил усули сифатида белгиланган градуонимия
ҳодисаси ва градуал муносабатлар ҳам тилшунослигимизда анча муфассал
ўрганилган. Бу соҳада Ш.Орифжонова, О.Бозоров, Ҳ.Неъматов, Р.Расулов,
С.Ғиѐсов, Н.Воҳидоваларнинг ишларини эслатиб ўтиш кифоя
7
.
Ўзбек тили мустақил сўз туркумларида предметлик ва белги-хусусият
маъноларининг лексик, морфологик ва синтактик усуллар асосида
фарқланишида даражаланиш қаторларини ҳосил қилиши, мазкур
даражаланиш қаторларини тузишда иштирок этувчи воситаларнинг янгича
таснифини ва даражаловчи усулларнинг қиѐсини бериш эса ўрганилмаган
мавзу бўлиб, бу ишда илк бор тадқиқ қилинмоқда.
Диссертация ишининг илмий тадқиқот ишлари режаси билан
боғлиқлиги.
Мавзу БухДУда узоқ йиллардан бери тадқиқ этиб келинаѐтган
ва бугун ДТСларининг таълим тизимига жорий этилиши билан боғлиқ
равишда умумий, ўрта ва олий таълим тизимига кириб бораѐтган она
тилимизнинг субстанциал (формал-функционал) тадқиқ ва таҳлили билан
узвий боғлиқ бўлиб, Кадрлар тайѐрлаш миллий дастурининг асосий
мақсадини
8
– мустақил фикрловчи, она тилининг имкониятларини билувчи
5
Қар.: Хайдаров И.М. Особенности действия закона взаимоперехода количественных и качественных
изменений в современных условиях: Дис. … канд. философ. наук. – Т., 1971. – С. 10.
6
Хайдаров И.М. Диалектика становления, функционирования и развития системного качества. – Т., 1984.
– С. 54-57.
7
Орифжонова Ш. Ўзбек тилида луғавий градуонимия: Филол. фан. номз. … дис. – Тошкент, 1996;
Бозоров О. Ўзбек тилида даражаланиш. – Т.: Фан, 1995; Неъматов Ҳ., Расулов Р. Ўзбек тили систем
лексикологияси асослари. – Т., 1995;
Ғиѐсов С. Ўзбек тилида субъектив баҳо сифатларининг семик таҳлили
// Ўзбек тили ва адабиѐти. – Тошкент, 1986. – №2. – Б. 82-86; Воҳидова Н. Немис тилида луғавий
даражаланиш // Бухоро давлат университети илмий ахбороти. – Бухоро, 2006. – №2. – Б. 52-55.
8
Кадрлар тайѐрлаш бўйича Миллий дастур. Махсус курс. – Т., 1997.
5
ва улардан ўз ўрнида самарали фойдалана оладиган шахсни тарбиялашга
қаратилган она тили таълими усул ва воситаларини ишлаб чиқиш билан
ҳамоҳанг. Тадқиқот БухДУ ўзбек филологияси кафедраси илмий
изланишларининг таркибий қисми бўлиб, ўзбек филологияси факультети ва
университет илмий режаларига киритилган, ОАК Бюллетенининг 2009 йил
6-сонида эълон қилинган.
Тaдқиқoтнинг мaқсaди.
Бoрлиқдa синкрет бўлиб, инсоний онг ва
тафаккурда бир-биридан ажратилган предметлик (субстанция) вa белги-
xусусият (aкциденция)нинг тилда ўзига хос тарзда лексик, морфологик,
синтактик усулларда формал-функционал фарқланишини очиб бериш,
мазкур маъноларнинг лисоний тизимда ўзаро яқинлашишга интилиши билан
бирга нутқий қўлланилишда бир-биридан узоқлашишини кўрсатиш, бу
жараѐнда даражаланиш қаторларини очиш ва шарҳлаш, шулар орқали
даражаланиш ҳодисасининг лисоний онг структурасига, механизмига сингиб
кетганлигини намоѐн қилиш ишнинг aсoсий мaқсaди сaнaлaди.
Тaдқиқoтнинг вазифалари.
Тадқиқот олдида қуйидaги вaзифaлaр
туради:
- мaнтиқий кaтегoриялaрдaн бўлмиш предметлик вa белги-xусусиятнинг
объектив борлиқда диaлектик бирлиги вa ажралмаслигини ѐритиш;
- фалсафада предметлик ва белги-хусусият категориялари борасида
фикр билдирган файласуф олимлар ва тилшуносларнинг қарашларини баѐн
этиш билан мазкур ҳодисаларнинг реалликдаги объектив ҳолати ҳамда
хусусиятларини тавсифлаш;
- “предмет – мaжмуи асмоъ ва сифoт” тушунчасини очиб бериш;
- “сифaт ѐки белги-xусусият – предметнинг бир қиррaси” тушунчасини
изоҳлаш;
- онг ва тафаккурда предметлик ва белги-хусусиятнинг ўзига хос
воқеланишини ѐритиш;
- тафаккурнинг бунѐдкорлик руҳига, миллий табиатига алоҳида урғу
бериш;
- предметлик вa белги-хусусиятнинг лисoний ифoдaлaниш муaммoсигa
эътибoр қaрaтиш, oлaмнинг лисoний мaнзaрaси ҳамда унинг предметлик ва
белги-хусусият маъноларини ифодалашдаги ўрнини ѐритиш;
- ўзбек тилида предметлик вa белги-хусусият маъноларини фарқловчи
усул вa вoситaлaрни тaвсифлaш;
- тилда предметлик ва белги-хусусият маъноларини фарқлашда
даражаланиш ҳодисасининг ўрнини белгилаш;
- предметлик ва белги-хусусият маъноларини даражалаб фарқлашда
лексик, морфологик, синтактик усулларнинг ўзига хослигини кўрсатиш;
- тилшуносликда берилган тавсифлар асосида тилимизда мустақил сўз
туркумларида лексик, морфологик ва синтактик усуллар орқали предметлик
ва белги-хусусият маъноларининг фарқланишида даражаланиш ҳодисасини
ѐритиш;
- даражаланиш муносабатининг тилнинг ички механизмига, лисоний онг
босқичига хос ҳодиса эканлиги ҳақидаги илмий фаразни ўртага қўйиш.
6
Тадқиқот объекти:
ўзбек тили қурилиши ва унинг илмий тавсифи.
Тадқиқот предмети:
мустақил сўз туркумларида предметлик ва белги-
хусусият маъноларини фарқлашнинг лексик, морфологик ва синтактик усул
ҳамда воситалари тавсифи.
Тадқиқот методлари.
Тадқиқотнинг методологик асосини тадқиқ
манбаига диалектик ѐндашиш, Президентимизнинг “Борини авайлаб-асраб,
йўғини яратиш йўлидан бориш” тамойили бўлиб, тадқиқот жараѐнида,
асосан, систем-структур, ўзбек тили қурилишининг синхроник формал
тавсифий методидан фойдаланилди.
Тадқиқотнинг
илмий фарази.
Градуонимик муносабатлар –
фонетикада ҳам, лексикада ҳам, морфологияда ҳам, синтаксисда ва ҳатто
стилистикада ҳам воқеланади. Шу асосда фараз қилиш мумкинки,
градуонимик муносабатлар нафақат тилнинг юза сатҳларида, балки тилнинг
ички лисоний механизмида, оламнинг лисоний манзарасини, борлиқ
ҳодисаларининг лисоний таснифини бериш жараѐнида ҳам воқеланади.
Ҳимояга олиб чиқилаѐтган асосий ҳолатлар:
1.
Предметлик ва белги-хусусият борлиқда
синкрет
, тафаккурда
дискрет
, тилда эса
формал-функционал фарқланган
шаклларда воқеланади.
2.
Ўзбек тилида предметлик ва белги-хусусият маъноларини
фарқлашда
лексик, морфологик ва синтактик усуллар
мавжуд бўлиб,
уларнинг ҳар бири мустақил сўз туркумлари доирасида ўз
воситалар
тизими
га эга.
3.
Тилимизда предметлик ва белги-хусусият маъноларини фарқловчи
турли сатҳга мансуб воситалар ўзаро
даражаланиш
муносабатлари билан
боғланади.
4.
Диалектиканинг
миқдорий ўзгаришларнинг сифат ўзгаришларига
ўтиши
қонуни ўзбек тилида предметлик ва белги-хусусият маъноларини
фарқлаш воситалари тизимида изчил юзага чиқади.
5.
Тадқиқот натижалари мазкур фалсафий қонуннинг лисоний
кўриниши бўлган даражаланиш ҳодисаси нафақат тилнинг юза сатҳларига,
балки
лисоний онг, тилнинг ички механизми
га ҳам хослиги ҳақидаги илмий
фаразни илгари суришга асос бўлади.
Ишнинг илмий янгилиги.
Диссертацияда қуйидаги илмий янгиликлар
қўлга киритилди:
-
борлиқда синкрет, онг ва тафаккурда дискрет бўлган предметлик ва
белги-хусусият тилда махсус усул ҳамда воситалар билан фарқланиши, бу
жараѐн диалектиканинг миқдорий ўзгаришларнинг сифат ўзгаришларига
ўтиши қонуни асосида амалга оширилиши кўрсатилди;
-
мустақил
сўз
туркумларида
предметлик
ва
белги-хусусият
маъноларини фарқлашнинг лексик, морфологик ва синтактик усуллари
ажратилди;
-
ҳар бир усулнинг сўз туркумлари доирасида ўзига хос воситалар
тизими тавсифланди;
-
тизим ичида бу воситалар ўзаро даражаланиш муносабатлари билан
боғланиши тилшуносликда мавжуд тавсифлар асосида очиб берилди;
7
-
мустақил сўз туркумларининг предметлик ва белги-хусусият
маъноларини фарқлашга кўра зидланиши ҳам даражаланиш муносабатлари
асосида воқеланиши мисоллар билан кўрсатилди;
-
предметлик ва белги-хусусият маъноларини фарқлашда ҳар бир
мустақил сўз туркуми учун хос лексик, морфологик ва синтактик усуллар
алоҳида тавсифланди ҳамда ўзаро қиѐсланди;
-
тил
тизимида предметлик ва белги-хусусият маъноларини
фарқлашнинг алоҳида микросистемалари мавжуд бўлгани ҳолда нутқда бу
микросистемаларнинг биргаликда воқеланиши, муайян шароитда бир
усулнинг етакчилиги қолган усулларнинг заифлашишига (ва аксинча) олиб
келиши очиб берилди;
-
даражаланиш ҳодисаси нафақат тилнинг юза сатҳ бирликлари
доирасида, балки лисоний онг, тилнинг ички механизмига ҳам хос эканлиги
ҳақидаги илмий фараз ўртага қўйилди.
Тадқиқот натижаларининг назарий ва амалий аҳамияти.
Тадқиқот
натижалари борлиқ, тафаккур ва тилнинг ўзаро алоқадорлиги, оламнинг
лисоний манзараси, унинг предметлик ва белги-хусусият маъноларини
беришда ўзига хослиги, тилнинг фаол ҳамда бунѐдкор, яратувчан қурол
эканлиги, ўзбек тилида предметлик ва белги-хусусият маъноларини бериш
усуллари, тил сатҳларида даражаланиш, мустақил сўз туркумлари, уларнинг
оламнинг лисоний манзарасини беришдаги ўрни, мустақил сўз туркумларида
предметлик ва белги-хусусият маъноларининг лексик, морфологик ва
синтактик усуллар асосида фарқланиши, нутқий воқеланишда бу
усулларнинг ўзаро мутаносиблиги – бир усул етакчи бўлганда бошқа
усулларнинг заифлашиши (ва аксинча) каби масалалар бўйича муайян
илмий-амалий материаллар беради ҳамда тилда ўзаро зич боғланган
предметлик ва макон, предметлик ва замон, замон ва макон, миқдор ва
сифат, аташ ва ишора, ҳаракат ва ҳолат, аслийлик ва нисбийлик каби
маъноларни фарқлаш усул ва воситаларини келгуси тадқиқотларда таҳлил
этиш учун намуна бўла олади. Тўпланган материалдан олий ўқув
юртларининг филология ва ижтимоий-гуманитар факультетлари талабалари
учун махсус курс ўтишда, дарслик ҳамда қўлланмалар яратишда
фойдаланиш мумкин.
Ишнинг синалиши.
Ишнинг асосий мазмуни бўйича “Илму адаб
жабҳасида 60 йил” (БухДУ ўзбек тилшунослиги кафедрасининг 60 йиллигига
бағишланган анжуман. – Бухоро, 2005), “Тил ва нутқ систем сатҳ талқинида”
(Профессор Ҳ.Арзиқулов хотирасига бағишланган халқаро илмий-назарий
конференция. – Самарқанд, 2005), “Туркий тилларнинг фонологияси ва
морфонологиясининг долзарб масалалари” (Нукус, 2005), “Русский язык,
литература и культура в Центральной Азии на современном этапе”
(Республиканская научно-практическая конференция. – Т., 2006), “Problems
of philology and methodics” (The 100
th
anniversary of academician Andrey
Kononov. – Buxoro, 2006), “Чет тилларни ўқитиш замонавий технологияси
масалалари” (Республика илмий-услубий конференцияси материаллари. –
Тошкент, 2007), “Ўзбек тилшунослиги XXI асрда” (Қарши, 2008),
8
“Стилистика ва прагматика” (Профессор Суюн Каримов таваллудининг 60
йиллигига бағишланган илмий-назарий конференция. – Самарқанд, 2010)
сингари илмий анжуманларда маърузалар қилинган.
Натижаларнинг эълон қилинганлиги.
Тадқиқот хулосалари бўйича
ҳаммуаллифликда бир ўқув қўлланмаси, республика илмий журналларида 3
мақола, хорижий журналларда 2 мақола, турли тўпламларда 14 илмий
маъруза тезислари эълон қилинган.
Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми.
Диссертация кириш, уч боб,
хулоса, фойдаланилган адабиѐтлар рўйхати ва иловалардан иборат бўлиб,
151 саҳифани ташкил этади.
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ
Диссертациянинг
Кириш
қисмида ушбу мавзу танланишининг мақсади
ва унинг долзарблиги, тадқиқот объекти, предмети, илмий фарази,
вазифалари, назарий ва амалий аҳамияти, илмий янгилиги кабилар ѐритилган.
Ишнинг биринчи боби
“Тилда предметлик ва белги-хусусият
маъноларининг ифодаланиши”
деб номланади.
Бу боб бир-бири билан
узвий боғланган нисбатан мустақил уч сатҳда –
борлиқ
да, унинг инъикоси
бўлган
онг
ва
тафаккур
да, тафаккурнинг ифодаси бўлган
тил
да предметлик
ва белги-хусусият маъноларининг ифодаланиши масалаларига бағишланган
бўлганлиги сабабли уч қисмни ўз ичига олган.
“Борлиқда предметлик ва белги-хусусият”
деб номланган биринчи
қисмда фалсафада борлиқнинг моддий асоси ҳисобланмиш
материя
(биз уни
оддийгина қилиб предмет, нарса, шахс ѐки мавжудот атамалари билан
атаймиз) фақатгина хилма-хил белги-хусусиятлар, алоқа ва муносабатларни
ўзида мужассамлаштирувчи бутунлик сифатида мавжудлиги ѐритилади. Абу
Наср Форобий бу моддий бутунликни
жавҳар
, унда мужассамлашган белги-
хусусият ва алоқа-муносабатларни
ораз
деб атайди
9
. Mатерия ва унинг
атрибутлари (жавҳар ва ораз) муносабатлари фалсафий нуқтаи назардан жуда
кенг муҳокама этилган масалалар жумласидандир. Ишда мазкур масала
юзасидан Европа ва Шарқнинг машҳур файласуф-олимлари томонидан
билдирилган фикрлар келтирилиб, предметлик ва белги-хусусиятнинг бир-
биридан ажралмаганлиги, синкретлиги – предметлик/мавжудот
“мажмуъи
асмоъ ва сифот”
, сифат эса
“мавжудотнинг
бир томони, қирраси, белги-
хусусияти”
эканлиги таъкидланади.
Биринчи бобнинг “
Онг ва тафаккурда предметлик ва белги-хусусият
тушунчалари”
деб аталган алоҳида қисмида инсоний тафаккурнинг
борлиқда бир-биридан ажралмас бўлган предметлик ва белги-хусусият
синкретлигини ўзига хос тарзда ифодалаши, белги-хусусиятларни
предметликдан, предметликни белги-хусусиятлардан ажратилган ҳолда
қайтадан алоқага киритиши, мантиқан боғлаши ҳақида фикр юритилади.
Тафаккурнинг бунѐдкорлик хусусияти нафақат сифатни предметликдан ва
9
Форобий Абу Наср. Фозил одамлар шаҳри. – Т.: Мерос, 1993. – Б. 74.
9
предметликни сифатдан ажратган ҳолда тафҳим этиши билан, балки айрим
сифатларни бириктириб, борлиқда йўқ нарсаларни ҳам ярата олишида намоѐн
бўлади. Масалан,
дев, пари, аждарҳо
каби афсонавий мавжудотлар
тафаккурнинг фаол бунѐдкорлиги маҳсулидир.
Тафаккур сифатларни (белги-хусусиятларни) предметликдан ажратиб,
уларни ўзаро муносабатга киритар экан, албатта, уларни даражалайди
(шафтоли гули ~ пушти ~ қизғиш ~ қизил ~ қирмизи…)
, турғун, барқарор
белгини динамик, ўзгарувчан белгидан
(Гул – қизил. – Гул қизарди.)
,
миқдорий белгини сифат белгидан фарқлайди
(илк қўлланма ~ биринчи
қўлланма)
, ўхшаш белгиларни бирлаштиради
(шундай, шунча, шунақа)
.
Белги-хусусиятларидан соқит қилинган предметликларни ҳам тафаккур ранг-
баранг ўхшашлик ва фарқлилик муносабатларига киритади, уларни хилма-
хил гуруҳ ва гуруҳчаларга бирлаштиради
10
. Натижада объектив борлиқда
бир-биридан узилмаган, синкретик ҳодисалар тафаккурда бир-биридан
ажратилади, дискретлашади.
“Тилда предметлик ва белги-хусусият маънолари”
масаласи
мазкур бобнинг учинчи қисмида ўрганилган бўлиб, тафаккур ажратган
предметликлар ва белги-хусусиятларни тил ўзича ифодалаши ҳамда маълум
бир системаларга солиши, ўзига хос қонуниятларга бўйсундириши борасида
мулоҳаза юритилади. Чунончи, тафаккур предметлик (субстанция, мавжудот)
намунaларини белги-хусусиятлар (акциденциялар)дан (чунончи,
олма,
кўйлак, одам
), белги-хусусиятни предметликдан (чунончи,
қизил, сариқ,
ширин, катта, кичик, икки, уч
)
ажратган ҳолда от (ѐки сифат) туркумига
мансуб сўзлар сифатида таснифлайди. Тафаккурда ажратилган белги-
хусусиятнинг сифатий ва миқдорий, барқарор ва ўзгарувчан, ўхшаш ва
фарқли каби турлари тилда аслий ва нисбий сифатлар, сифатдошлар,
феъллар, равишдош шакллари, олмошлар, равишлар каби алоҳида сўз
туркумлари ва уларнинг кўринишлари сифатида шакллантирилади, ҳар бири
учун ўзига хос маъновий хусусиятлар, сўз ясаш воситалари, грамматик
шакллар, синтактик вазифалар биркитилaди. Тилнинг ўз ички имкониятлари
асосида бунѐдкорлик қобилияти нафақат
дев, пари
каби “воқеликларни”
ясашда, балки
қизиллик,
сариқлик, ширинлик, катталик, кичиклик, иккилик,
учлик
каби предметлаштирилган, мавжудотлаштирилган – борлиқда
алоҳидалик сифатида мавжуд бўлмаган воқеликлар, аташ маъноси бўлмаган
мен, улар, ҳамма, шунча
сингари ишора маъноли (дейктик) сўзларни ҳосил
қилишда ҳам ўз аксини топади. Тафаккурнинг инъикоси бўлган ва у ажратган
ҳодисаларни шакллантирувчи, маълум бир қолипларга солувчи тил инсонга
оламнинг лисоний манзараси
ни беради, борлиқни ўзича тасниф ва талқин
қилади
11
.
Тилнинг фаол бунѐдкорлиги ҳамда борлиқ – онг ва тафаккур инъикосини
ўзига хос система сифатида акс эттиришига қарамай, борлиқдаги предметлик
ва белги-хусусият синкретизми тилда ҳам ўз аксини топмасдан қолмайди;
лисоний тизимда предметликни алоҳида, белги-хусусиятни алоҳида
10
Хайруллаев М., Хақбердиев М. Мантиқ. – T., 1993. – Б. 11-12.
11
Панфилов В.З. Философские проблемы языкознания. – М., 1977. – С. 16-20.
10
ифодаловчи воситалар билан бирга предметлик маъноларида белги-хусусият
маъноларини кучайтирувчи ва, аксинча, белги-хусусият маъноларида
предметлик маъноларини кучайтирувчи, предметлик ва белги-хусусият
маъноларини нейтраллаштирувчи, бирлаштирувчи усул ҳамда воситалар
мавжуд. Мана шуларни ажратиш ва тавсифлаш танлаган мавзуимизнинг
долзарблигини яна бир карра исботловчи омиллардан биридир. Зеро,
предметлик ва белги-хусусият маъноларини фарқлаш, дискретлаштириш
ҳамда синкретлаштириш қобилияти лисоний бирликларда ҳар хил –
даражаланган кўринишларда намоѐн бўлади.
Ишнинг иккинчи боби “
Ўзбек тилида предметлик ва белги-хусусият
маъноларини фарқлаш усуллари”
деб номланади. Унинг муқаддима
қисмида ўзбек тилида предметлик ва белги-хусусият маънолари
фарқланишининг
лексик, морфологик ва синтактик усуллари
мавжудлиги
қайд этилиб, бундай фарқланиш даражали (градуонимик) муносабат асосида
амалга оширилиши сабабли мазкур масалага алоҳида тўхталиш лозимлиги
асосланади ва ўзбек тилида градуонимия ҳодисаси тавсифига бағишланган
ишлар (жумладан, Ш.Арипжонова, Э.Бегматов, O.Бозоров, Р.Сафаровa,
С.Ғиѐсов,
Ҳ.Неъматов,
Н.Нишоноваларнинг
тадқиқотлари)
асосида
градуонимик сиранинг:
- марказидан ўнг ва чапда жойлашган лисоний бирликлар орасидаги
маъновий муносабатларда – диалектиканинг
миқдор ўзгаришларининг сифат
ўзгаришларига ўтиши
12
,
- икки чекка нуқтаси орасидаги бирликлар семантик-функционал
хусусиятларининг ўзаро қарама-қаршилигида
– инкорни инкор,
-
икки чеккаси бир-бирининг инкори бўлган ҳолда бир қатордан ўрин
олишида –
қарама-қаршиликларнинг бирлиги ва кураши
қонунларининг лисоний воқеланишини кўриш мумкинлиги таъкидланади.
Диалектика қонунларининг лисоний инъикоси бўлган градуонимия нафақат
тилнинг юза сатҳларига, балки лисоний онг, оламнинг лисоний манзарасини
бериш механизмига ҳам хослиги ҳақидаги фараз илгари сурилади.
Иккинчи бобнинг биринчи қисми
“Предметлик ва белги-хусусият
маънолари
фарқланишининг лексик усули”
сифатида ажратилиб,
икки
ички бандлардан иборат.
“
Предметлик ва белги-хусусият маънолари
фарқланишининг
лексик-семантик усули”
деб номланган биринчи бандда ҳар бир мустақил
сўз туркумига ўз “туркум маъноси” xoслиги таъкидланади
13
ва шу асосда
мустақил сўз туркумлари (МСТ)нинг предметлик (ПМ) ва белги-хусусият
маънолари (БХМ)ни фарқлаш тамойилига кўра қуйидаги даражаланиш
қатори берилади:
12
Хайдаров И.М. Особенности действия закона взаимоперехода количественных и качественных изменений
в современных условиях: Дис. … канд. философ. наук. – Т., 1971; Хайдаров И. Новое качество в условиях
социального и научно-технического прогресса. – Т.: Узбекистан, 1983; Хайдаров И.М. Диалектика
становления, функционирования и развития системного качества. – Т., 1984.
13
Ҳожиев А. Ўзбек тилшунослигининг долзарб муаммолари // Ўзбек тили ва адабиѐти. – Тошкент, 2007. –
№3. – Б. 4-9.
11
ПМ ва БХМ дискретлиги (фарқланиш)нинг ўсиши
ПМ ва БХМ диффузлиги (фарқланмаслик)нинг ўсиши
1-расм. МСТда ПМ ва БХМнинг лексик-семантик усул асосида
фарқланиши
“Предметлик ва белги-хусусият маънолари
фарқланишининг
лексик-деривацион усули”
номли яна бир банд
эса ўзбек тилида сўз ясовчи
қўшимчаларнинг:
предметлик маъноси ёрқин ифодаланган қўшимчалар ~
предметлик ва белги-хусусият маънолари синкретик бўлган қўшимчалар
~
белги-хусусиятни ифодалашга ихтисослашган қўшимчалар
каби ўзига хос
даражаланиш қаторини ҳосил қила олиши таҳлилига бағишланган. Белгининг
турлари: “миқдорий белги”, “белгининг белгиси”, “динамик белги” каби
туркум маъноларини ифодалашга хосланиш эса белги-хусусият маъноли
дериваторларнинг навбатдаги босқичда ихтисослашиши самарасидир. Шу
тамойилга кўра сўз туркумлари доирасида деривацион қўшимчалар:
a) бир туркумга (от/сифат/сон/феъл/равиш) мансуб (яъни предметлик ѐки
белги-хусусият маъносини воқелантирувчи) сўзлар ясовчи қўшимчалар
(чунончи,
соф от ясовчилар:
-истон, -зор;
соф сифат ясовчилар:
-ли, -сиз, бе-;
соф равиш ясовчилар:
-она, -лаб, -чанг
...
);
б) икки ва ундан ортиқ туркумга (от ва сифат, сифат ва равиш, сон ва
равиш,
сон ва от…) мансуб сўзлар ясовчи, яъни ҳосилаларида предметлик ва
белги-хусусият маънолари синкретик бўлиб, қўшимча воситалар билан
фарқланувчи сўз ясовчи қўшимчалар (чунончи, от-сифат ясовчилар:
-лик, -чи
;
сон-от ясовчилар:
-ов, -ала
; сифат-равиш ясовчилар:
-ча, -она...
)га ажралади.
Иккинчи бобнинг “
Предметлик ва белги-хусусият маънолари
фарқланишининг морфологик усули”
деб номланувчи учинчи қисмида
ўзбек тилида таснифловчи морфологик шакллар мавқеида бўлган:
сон
–
предметлик,
даража
–
статик белги-хусусият,
-нчи
–
миқдорий белги,
нисбат
–
динамик белги маъноларини ифодалашга ихтисослашган шакллар,
воситалар эканлиги масаласига эътибор қаратилади. Бунда жуда кўп ҳолларда
мазкур таснифловчи шакллар семантик жиҳатдан ўзларига мувофиқ бўлган
сўзлар билан бирикиб келиши эътиборга олинади.
Бу бобнинг
яна бир қисми
“Предметлик ва белги-хусусият маънолари
фарқланишининг синтактик усули”
сифатида ажратилган бўлиб, унда
мазкур маъноларнинг
сўз бирикмаларида ва гап қурилишида воқеланиши
махсус тадқиқ қилинган. Жумладан,
предметлик ва белги-хусусият
маъноларининг cўз бирикмаларида фарқланишида
жойлашув (локализация),
тақлид
от
сифат
сон
равиш
феъл
12
битишув ва бошқарув
14
отларда предметлик ва белги-хусусият маъноларини
воқелантиришда қуйидаги даражаланиш сирасини ташкил этади:
ПМнинг кучайиши
~
~
БХМнинг кучайиши
2-расм. Сўзларнинг бирикиш усулларида ПМ ва БХМнинг
фарқланиши
Гапнинг асосий структур хусусияти гап бўлакларига ажралиш
15
бўлганлиги боис
гап қурилишида предметлик ва белги-хусусият
маъноларининг фарқланиши
гап бўлакларининг маъновий хусусиятлари
билан узвий боғлангандир
16
. Бунда қуйидаги даражаланиш қаторини
ажратиш мумкин:
БХМнинг кучайиши
~ ~ ~ ~
~
ПМнинг кучайиши
3-расм. Гап қурилишида ПМ ва БХМнинг фарқланиши
Шуни ҳам эслатиб ўтиш лозимки,
морфология ва синтаксис
яхлитлигининг белгиси сифатида истаган сўз туркумига мансуб сўз маълум
бир гап бўлаги мавқеида қўлланилганда шу гап бўлаги учун хос бўлган
морфологик шаклни ҳам қабул қилади.
Иккинчи бобда санаб ўтилган ўзбек тилидаги предметлик ва белги-
хусусият маъноларини фарқловчи усулларнинг ҳар бири мустақил сўз
туркумида ўзига хос воситаларга эга бўлиб, ишнинг
“Ўзбек тили мустақил
сўз туркумларида предметлик ва белги-хусусият маъноларини
фарқловчи воситалар”
деб номлангaн учинчи боби шу масала таҳлилига
бағишланади. Чунончи, ўзбек тилидаги
тақлидлар
, тилшуносларнинг
якдилона қарашларига кўрa, диффуз – предметлик ва белги-хусусият
маънолари ажралмаган ҳолда воқеланувчи ва матндагина муайянлашувчи
сўзлардир. Субстанция (предметлик)нинг “мажмуъи асмоъ ва сифот”
14
Назарова С. “Модда-маъдан оти + нарса-буюм оти” қолипли сўз бирикмаси (модда-ашѐ отлари ва нарса-
буюм отларининг бирикуви – атов бирликлар ҳақида) // Тил ва адабиѐт таълими. – Тошкент, 2004. – №5.
– Б. 52-53.
15
Нурмонов А., Шаҳобиддинова Ш. Гап бўлаклари категорияси ва унинг ташкил этувчилари ҳақида //
Ўзбек тили ва адабиѐти. – Тошкент, 2006. – №1. – Б. 50-53.
16
Потебня А.А. Из записок по русской грамматике. – Харьков, 1888. Ч.I. – С. 32; Шахматов А.А. Синтаксис
русского языка. Изд. 2-е. – Л., 1941; Акрамов Ш. Ўзбек тили гап қурилишида тўлдирувчи ва ҳол ([WPm]
валентлиги аспектида): Филол. фан. номз. ... дис. автореф. – Т., 1997; Мещанинов И.И. Предикативность,
сказуемость, глагольность // Вестник ЛГУ. – №4-5. – С. 119-132; Эгамбердиев Б. Выражение сказуемого в
простых предложениях в современном узбекском литературном языке: Дис. … канд. филол. наук. –
Самарканд, 1965.
Эга
Тўлдирувчи
и
Аниқловчи
Ҳол
Кесим
жойлашув
бошқарув
битишув
13
эканлиги бу сўзларда ѐрқин намоѐн бўлади. Шунинг учун предметлик ва
белги-хусусият маъноларининг
лексик-семантик усул асосида
фарқланиши
бу туркумда ўз алоҳида воситалар тизимига эга эмас. Тақлидлардa мазкур
маъноларнинг
лексик-деривацион усул асосида
фaрқланиши ҳам
беҳад ўзига
хос бўлиб, тилшуносларни ҳайратга солувчи қатор хусусиятлари (чунончи,
тиқ-тиқ ~ тақ-тақ ~ тўқ-тўқ
,
уларда тор ~ кенг ~ лабланган унлиларнинг,
қаттиқ ва юмшоқ товушларнинг тақлид маъносига таъсири ва ҳ.к.
кабилар
17
)
уларнинг юқорида саналган лексик-семантик табиати билан боғлиқ.
Тақлидлар ўзига хос лексик-семантик хусусиятга эга бўлганлиги боис
уларнинг лексик-деривацион хусусиятлари ҳам ўзига хос ва ғайриоддийдир.
Шунингдек, тақлидларда предметлик ва белги-хусусият маъноларининг
фарқланишида морфологик ва синтактик усуллар бир-бири билан қоришиб
кетади ҳамда бирликни ташкил қилади. Бундан хулоса қила оламизки,
тақлидларда предметлик ва белги-хусусият маъноларининг фарқланиши
бирлашган
морфологик
ва
синтактик
усулларнинг ҳамкорлигида
гина
воқеланади. Юқорида айтилган фикрларга асосланиб, тақлидларда фарқловчи
лисоний усулларнинг даражаланишини қуйидагича бериш мумкин:
ПМ ва БХМ дискретлиги (фарқланиш)нинг ўсиши
ЛУ ~ МУ ~ СУ
ПМ ва БХМ диффузлиги (фарқланмаслик)нинг ўсиши
Отларда
предметлик ва белги-хусусият маъноларининг
лексик-семантик
усул асосида
фарқланиши бу туркумнинг турли маъновий гуруҳларида
мазкур маънолар мутаносиблигининг ҳар хиллигида намоѐн бўлади.
Чунончи:
БХМга ишоранинг ўсиб бориши
Атоқли отлар ~ муайян отлар ~ мавҳум отлар
ПМга ишоранинг ўсиб бориши
Чизмада кўрсатилган турларнинг ичидаги маъновий гуруҳларда ҳам бу
маънолар мутаносиблиги хилма-хилдир ва ички даражаланиш сираларини
ташкил
этади
(чунончи,
белги-хусусият
маъноси
топонимларда
антропонимлардан, модда-маъдан, хомашѐ ва шахс отларида нарса-буюм
отларидан анча кучли).
От сўз туркумининг
сўз ясаш (деривацион) тизими
унинг ички маъновий
гуруҳлари билан узвий боғлиқ. Шунинг учун от ясовчи қўшимчаларда
17
Қар.: Қўнғуров Р. Тасвирий сўзларнинг лексик хусусиятлари ҳақида // Ўзбек тили ва адабиѐти. – 1962. –
№3. – Б. 32-35-б.; Кунгуров Р., Тихонов А.Н. Изобразительные слова как самостоятельная часть речи //
Вопросы теории частей речи. – Л., 1965; Қўнғуров Р. Ўзбек тилида тасвирий сўзлар. – Т.: Фан, 1966;
Абдурасулов Я. Структура подражательных слов в узбекском языке: Автореф. … дис. канд. филол. наук. –
Ташкент, 1972.; Кабилова З.М. Ўзбек тилининг фоносемантик воситалари: Филол. фан. номз. ... дис.
автореф. – Андижон, 2007. – 22 б.
Чизмада янги қисқартмалар: ЛУ – лексик усул, МУ – морфологик усул, СУ – синтактик усул
14
предметлик ва белги-хусусият маънолари муносабатини қуйидаги
даражаланиш қаторида бериш мумкин:
БХМга ишоранинг ўсиб бориши
OИ ~ НБОЯ ~ БОЯ
ПМга ишоранинг ўсиб бориши
Отларнинг морфологик воситалари мазкур маъноларни фарқлашда ўзига
хос градуонимияни ифодалайди:
БХМга ишоранинг ўсиб бориши
СШ ~ ККЭШ
18
~ КШ
ПМга ишоранинг ўсиб бориши
Ишда от сўз туркумининг гапда истаган бўлак вазифасида кела олиши
сабабли нутқда қайси гап бўлаги мавқеида қўлланилаѐтганлигига қараб
предметлик ва белги-хусусият маъносини кучайтириб/сусайтириб кела олиши
таъкидланади ва бунда 3-расмда берилган ҳолатга таянилади.
Тадқиқотда
сифатлар
предметлик ва белги-хусусият маъноларини
лексик-семантик усул асосида
фарқлашда белги-хусусият маъноси етакчилик
қиладиган
с о ф
сифатларга
/СС/
(мулойим, жиззаки, ҳўл...)
, от-сифат
омонимиясига эга бўлган
д и ф с е м а н т и к
сифатларга /ДсС/,
(қора, қизил,
оқ, сариқ, совуқ...)
, сифат-от/oт-сифат каби талқин қилинадиган
с и н с е м а н т и к
сифатларга /СсС/
(қари, билимдон, доно, бой…)
ажратилади:
ПМга ишоранинг ўсиб бориши
СС ~
ДсС ~
СсС
БХМга ишоранинг ўсиб бориши
Сифат ясовчи қўшимчаларнинг ҳосилаларида бизни қизиқтирган
маъноларнинг ўзаро мутаносиблигига кўра уларни қуйидаги даражаланиш
сирасига тизиш мумкин:
ПМга ишоранинг ўсиб бориши
-ли, -сиз, сер-, бад-, но- ~
-лик ~
-вчи (-увчи),
-чи
-кор, -дор, -дон, ба-, бад-...
БХМга ишоранинг ўсиб бориши
Чизмада янги қисқартмалар: ОИ – ономастик индикаторлар (абду-, -қул, -хўжа, -работ, -кўл, -тепа, -
сой...), НБОЯ – нарса-буюм отларини ясовчилар
(-қ (-иқ), -ги, -гич...),
БОЯ – белги отларини ясовчилар
(-лик…).
Чизмада янги қисқартмалар: СШ – сон шакли, ККЭШ – кучайтириш, кичрайтириш, эркалаш шакллари,
КШ – келишик шакллари.
18
Расулова М.И. Способы выражения категории уменьшительности в узбекском и английском языках:
Автореф. дис. ... канд. филол. наук. – Ташкент, 1981.
15
Ўзбек тилида сифат сўз туркуми ўзининг барча тури учун умумий
бўлган грамматик категорияларга эга эмаслиги сабабли
унга предметлик ва
белги-хусусият
маъноларининг
бирини
кучайтириб,
иккинчисини
сусайтирувчи шакллар тизими (морфологик усул асосида фарқланиш) хос
эмас. Шу билан бирга мазкур маъноларнинг бу туркумда
синтактик усул
асосида
фарқланиши ҳақида сўз борганда уларнинг эга, тўлдирувчи,
қаратқичли аниқловчи мавқеида келиши – предметлик, сифатловчи
аниқловчи, ҳол ва кесим мавқеида келиши – белги-хусусият маъноларини
кучайтиришини айтиб ўтиш кифоядир.
Сон
предметнинг билвосита, ташқи
19
белгисини ифодалаб, “сон-миқдор”
туркум семаси асосида бирлашсa-дa
20
, унинг турли маъновий гуруҳларида
предметлик маъносигa ишоранинг
лексик-семантик усул асосида
оша
бориши кузатилади:
ПМга ишоранинг ўсиб бориши
саноқ ~ чама ~ каср ~ тартиб ~ жамловчи
БХМга ишоранинг ўсиб бориши
Сон турларида предметлик ва белги-хусусият маъноларининг
лексик-
деривацион усул асосида
фарқланиши, табиийки, бу маъноларнинг
мутаносиблиги билан боғлиқ бўлиб, ясовчи қўшимчалар бунда қуйидаги
даражаланиш қаторини тузади:
ПМга ишоранинг ўсиб бориши
-та, -лаб, тача ~ -нчи ~ -овлон, -ала
БХМга ишоранинг ўсиб бориши
Сон
ўзига хос грамматик (морфологик) категорияга эга бўлмаганлиги
сабабли унга мазкур маъноларни фарқлашнинг
морфологик усул ва
воситалари
ҳам хос эмас. Шунингдек, мазкур сўз туркуми ҳам гап
қурилишида қайси гап бўлаги мавқеида келса, предметлик ва белги-хусусият
маъноларига ишоранинг шу гап бўлагига хос бўлган хусусиятини
синтактик
усул асосида
воқелантиради.
Ўзбек тилидаги
равишларни
ҳам
(сифатлардаги каби) предметлик ва
белги-хусусият маъноларини
лексик-семантик усул асосида
фарқлашда
с о ф
равишлар /СР/
(белги-хусусият маъносини ифодалаб, предметликка ишора
қобилиятига эга бўлмаган ўзгармас сўзлар –
зўрға, атайин, аранг, йўлакай,
зимдан, тўсатдан…
),
д и ф с е м а н т и к
равишлар /ДсР/
(“предметлик”,
“предметнинг белгиси”, “белгининг белгиси” каби семантик жиҳатлар
умумлашган, қоришган, диффуз равишда ифодалайдиган сўзлар, чунончи,
Даража ва кучайтириш-озайтириш шакллари фақат аслий сифатларга хос.
19
Элтазаров Ж.Д. Ўзбек тилида сўз туркумларининг ўзаро алоқаси ва кўчиши.: Филол. фан. докт. … дис.
– Самарқанд, 2005.
–
Б. 179.
20
Ҳожиев А. Ўзбек тилшунослигининг долзарб муаммолари // Ўзбек тили ва адабиѐти. – Тошкент, 2007.
– №2. – Б. 42-46.
16
ўзбекча, туркча...
) вa
с и н с е м а н т и к
равишлар
/СсР/ (белгининг белгиси,
предметнинг белгиси ва предметлик маъноларини воқелантира оладиган,
чунончи:
энди, доим, индин, бугун, эрта, кеча, чап, рост, ўнг, сўл, ўрта,
ичкари…
) каби гуруҳларга ажратиш мумкин:
ПМга ишоранинг ўсиб бориши
СР ~ ДсР ~ СсР
БХМга ишоранинг ўсиб бориши
Равиш
ясовчи
дериватларда
предметлик
ва
белги-хусусият
маъноларини фарқлаш даражаланиш сираси эса қуйидагича кўрсатилади:
ПМга ишоранинг ўсиб бориши
-ан, -она, -часига ... ~ -ча ~ баъзи содда ё туб равишлар
БХМга ишоранинг ўсиб бориши
Равишда предметлик ва белги-хусусият маъноларини
морфологик усулда
фарқлаш имкониятлари мавжуд эмас. Шу билан бирга
равишларнинг
синтактик имконияти анча чекланганлиги боис улар предметлик маъносини
– гапдаги эга ва тўлдирувчи позициясида, белги-хусусият маъносини эса –
кесим вазифасида кучайтириб келиши мумкин.
Динамик белгини (ҳаракат, жараѐн, ҳолатни) ифодаловчи
феъллар
ўзбек
тилида предметлик ва белги-хусусият маъноларини фарқлашда кенг тараққий
этган морфологик шакллар тизимига эга эканлиги
билан сўз туркумлари
ичида aжралиб туради. Зеро, мазкур маъноларнинг диффузияси тақлидларда
юқори чўққига кўтарилган бўлса, отларда предметликни, феълларда динамик
белгини ифодалашга ихтисослашиш кучайган бўлади. Шунинг учун
феълларда предметлик ва белги-хусусият маъноларининг фарқланиши
лексик
усулда
эмас, балки
морфологик усул асосида
амалга оширилади. Феъл
мазкур
маъноларини
морфологик
усул
асосида
фарқлашда
функционал
формалар/феъл турлари/ўзгаловчи категория
деб аталувчи шакллар
тизимига эга ва улар қуйидаги даражаланиш сирасини тузади:
БХМга ишоранинг ўсиб бориши
Ҳаракат номи ~ Сифатдош ~ Равишдош ~ Кесимлик шакли
ПМга ишоранинг ўсиб бориши
Феълда таҳлил этилаѐтган маъновий муносабатларни ифодалаш учун
ривожланган морфологик тизим мавжудлиги боис предметлик ва белги-
хусусият маъноларига ишоранинг
синтактик усули
морфологик усул билан
қоришиб кетади ва махсус ажратилмайди.
Лисоний тизимда
олмошлар
мустақил аташ (номлаш) хусусиятига эга
бўлмаган дейктик (ишоравий) сўзлар бўлганлиги сабабли предметлик ва
белги-хусусият маъноларини фарқлаш оппозициясида иштирок этолмайди.
17
УМУМИЙ ХУЛОСАЛАР
1.
Борлиқда бир-биридан ажралмаган (синкрет, диффуз) тарзда мавжуд
бўлиб, бири иккинчиси орқали изоҳланадиган предметлик ва белги-хусусият
инсоннинг ижодкор тафаккури томонидан бир-биридан ажратилади,
бунѐдкор тил эса бу ажралишни ўзига хос лисоний мустақиллик ва
алоҳидалик сифатида шакллантиради, ҳар бирининг ифодаси учун ўзига хос
лексик, морфологик ва синтактик усулларни ривожлантиради, уларни
маълум микросистемаларга (парадигмаларга) бирлаштиради. Бу тизимда
мустақил сўз туркумлари алоҳида мавқега эга бўлиб, улар предметлик ва
белги-хусусият маъноларини лисоний фарқлашда энг муҳим воситадир.
2. Мустақил сўз туркумларидан ҳар бири предметлик ва белги-хусусият
маъноларини турли, фақат ўзига
хос равишда ифодалайди, уларда лисоний
тизимнинг бунѐдкор руҳи ѐрқин намоѐн бўлади – лисоний тизим борлиқда
синкрет бўлган предметлик ва белги-хусусиятни нафақат бир-биридан
ажратади, балки ўз мустақиллигини намоѐн қилиб, борлиқда бўлмаган
предметликларни (мавжудотларни) ва белги-хусусиятларни ҳам яратади,
уларни тил жамияти онгида мустақил алоҳидаликлар ва ҳаққонийликлар
сифатида шакллантиради, инсонни бунѐдкорликка, ижодкорликка, яратишга
ундайди.
3. Борлиқда синкрет бўлган предметлик ва белги-хусусият тилда бир-
биридан ажратилиб, шакллантирилар ва берилар экан, лисоний тизим уларни
бир-биридан батамом узиб ифодалаш йўлидан эмас, балки даражаланиш,
миқдорий ўзгаришларнинг сифат ўзгаришларига ўтиши усулидан
фойдаланади –
предметлик ва белги-хусусият маъноларини фарқловчи
воситалар ўзаро градуонимик (парадигматик) муносабатларда туради.
Бундай градуонимик сиралар
синкретлик ~ фарқланиш ~ зидланиш
босқичларини ўз ичига олади. Бунинг ѐрқин намунаси мустақил сўз
туркумларининг 1-расмда ўз аксини топган даражаланиш қаторидир. Бунда
мазкур фарқланиш тақлидларда тўла семантик-функционал синкретликдан
феълларда предметлик ва белги-хусусият маъноларининг ҳар бир тури учун
махсус морфологик шаклларнинг мавжудлиги йўналишида боради.
4. Мустақил сўз туркумларида предметлик ва белги-хусусият
маъноларини фарқлаш воситалари
сўз туркумлари учун хос бўлган таснифий
белгилар – лексик, морфологик ва синтактик хусусиятлар билан айнандир.
Ҳар бир сўз туркуми доирасидаги лексик, морфологик, синтактик воситалар
нисбатан мустақил парадигмаларни ташкил этади ва ҳар бир парадигма
градуонимик муносабатлар билан боғланади. Пировард оқибатда, ҳар бир
сўз туркуми доирасида шу туркум учун хос бўлган лексик-семантик (сўз
туркуми доирасида луғавий-маъновий гуруҳ ва тўпламлар), лексик-
деривацион (сўз ясашнинг сўз туркумларига хос бўлган аффиксал
воситалари), морфологик (форма ясалиш) воситалар ва синтактик
функциялар мазкур тамойил асосида даражаланиш қаторларини тузади.
Ҳозирги ўзбек тилшунослигида сўз туркумлари ҳамда сўз/форма
ясашнинг синтетик усуллари тасниф ва тавсифларидаги қатор мунозаралар
18
лисоний
бирликларда
предметлик
ва
белги-хусусият
маънолари
фарқланишининг градуал муносабатларда турганлигини ҳисобга олмаслик
натижасида уларни сирасидан узиб, талқину таҳлил этиш оқибатидир.
5. Лисоний тизим яхлит бир бутунлик ва ўта тежамкор бўлганлиги боис
ўзининг лексик, морфологик, синтактик усулларидан юксак тежамкорлик
билан фойдаланади: кўзланган мақсадга эришиш бир усул билан тўлиқ
таъминлангач, қолган усуллар мўътадиллашади, бир усулнинг сусайиши
иккинчи усулнинг кучайиши (мавқеининг ошиши)га олиб келади.
6. Нутқда, муайян қўлланилишда тилнинг барча сатҳ бирликлари ва
имкониятлари бирданига воқеланиши сабабли предметлик ва белги-хусусият
маъноларини фарқлашнинг ҳар бир сўз туркуми учун хос бўлган лексик,
морфологик, синтактик усул ва воситалари ҳам матнда биргаликда юзага
чиқади ва бу жараѐнда ҳам тил тежамкорликка интилади – фарқланиш бир
восита билан амалга оширилгач, бошқа усул ва воситалар мўътадиллашади.
7.
Борлиқнинг умумий хоссаларидан бўлган предметлик ва белги-
хусусиятнинг тилимизда фарқланиш усул ва воситаларининг таҳлили
асосида айта оламизки, бунда лексик ва синтактик усуллар етакчилик
қилади. Бу икки усулнинг ўзидан эса синтактик усулнинг тарихий аҳамияти
жуда юқоридир – лексик-семантик омил тарихан синтактик усул асосида
шаклланган: сўз туркумларининг туркум маънолари ҳам, ҳар бир
туркумнинг ички маъновий гуруҳлари ҳам тарихан гап бўлакларидан
ривожланган.
Синтактик
усул
сўзларнинг
туркум
маъноларини
шакллантириш билан бирга морфологик шакллар/категорияларниниг
таснифловчилар ва функционаллар (синтактик моҳиятлилар)га ажралишига
ҳам асос бўлган. Лексик-семантик усул эса дериваторларда ихтисослашиш
ҳодисасининг ривожланишига замин ҳозирлаган.
8. Моҳиятан мантиқий категориялар бўлган предметлик ва белги-
хусусият маъноларининг ўзбек тилида фарқланиш механизмининг тадқиқи
иш олдига қўйилган фаразни – ўзбек тилининг фонетик, лексик ва грамматик
сатҳлари бирликлари орасида воқеланадиган градуонимик муносабатлар
ўзбек лисоний онги, оламнинг ўзбекона лисоний манзарасини беришда ҳам
ѐрқин намоѐн бўлишини тасдиқлайди. Мустақил сўз туркумларининг ўзи,
улардан ҳар бирининг ЛМГлари, деривацион воситалари, таснифловчи ва
функционал грамматик категориялари, ҳатто гап бўлаклари бир хусусиятни
ифодалашда айни бир тамойилга таянса, демак, бу тамойил лисоний онгга,
тилнинг
барча
сатҳ
бирликларга
тегишли
семантик-функционал
хусусиятларни белгиловчи умумий босқичга ҳам хосдир. Тамойил лисоний
онгга хос бўлгандагина у лисоний тизимнинг барча бўғинлари ва бирликлари
хусусиятида ўз инъикосини топади. Ишнинг якуний хулосаси сифатида
айтиш мумкинки, градуонимик муносабатлар ўзбек лисоний онгига хос
ҳодиса бўлиб, ўзбек тилидаги ўзаро зидланувчи бирликлар орасидаги сифат
фарқлар миқдорий ўзгаришларнинг оқибатидир. Шунинг учун фанимиз
олдида тилда ўзаро зидланувчи сифат фарқли ҳодисалар орасидаги бўшлиқни
тўлдириш, ҳар қандай зидланишнинг градуонимик сираларда бирлашишини
19
тавсифлаш, лисоний бирликлар моҳиятини шундай қаторлар таҳлилидан
очиш вазифаси туради.
ЭЪЛОН ҚИЛИНГАН ИШЛАР РЎЙХАТИ
Алоҳида нашрлар:
1. Ne`matov H., Shirinova N. Tilshunoslikning falsafiy masalalari (O`quv
qo`llanma). – Buxoro, 2005. – 104 b.
Илмий журналларда нашр этилган мақолалар:
2. Ширинова Н.Д. Предметлик ва белги маънолари қоришувининг
лексика ва грамматикада воқеланиши // Бухоро давлат университети илмий
ахбороти. – Бухоро, 2006. – №2. – Б. 55-58.
3. Ширинова Н.Д. Тилда
предметлик ва белги-хусусият маъноларининг
ифодаланиши // Бухоро давлат университети илмий ахбороти. – Бухоро,
2009. – №1. – Б. 72-74.
4. Ширинова Н.Д. Выражение значений предметности и качественности
в языке // Объединенный научный журнал. – Москва, 2009. – №13(231).
– С. –55-58.
5. Ширинова Н.Д. Предметность и качество: от синкретности к
дискретности // Филологические науки. – Тамбов, 2010. – №2(6).
– С. 198-201.
6. Ширинова Н.Д. Предметлик ва белги-хусусият маъноларини
фарқлашнинг лексик воситалари // Ўзбек тили ва адабиѐти. – Тошкент, 2010.
– №5. – Б. 80-83.
Илмий тўпламлардаги мақолалар:
7. Ҳамдамова Г., Ширинова Н. Грамматик маъноларни ифодалашда
параллелизм // Адабий тил жонкуяри (Проф. М.Мирзаев таваллудининг 90
йиллигига бағишланган илмий мақолалар тўплами). – Бухоро, 2002. – Б. 76-
78.
8. Shirinova N.D. Predmet va belgi munosabatlarining til tizimida voqelanishi
// Ilm-u adab jabhasida 60 yil. BuxDU o`zbek tilshunosligi kafedrasining 60
yilligiga bag`ishlangan ilmiy maqolalar to`plami. – Buxoro, 2005. – B. –75-78.
9. Shirinova N.D. O`zbek tilida belgi-xususiyat va predmetlik ma`nolarining
voqelanishi // Til va nutq sistem sath talqinida. Prof. H.A.Arziqulov xotirasiga
bag`ishlangan xalqaro ilmiy nazariy konferensiya materiallari. – Samarqand, 2005.
10-11 okt. – Б. 85-88.
10. Shirinova N.D. Tovushlar va belgining darajasi // Turkiy tillarning
fonologiyasi va morfonologiyasining dolzarb masalalari (To`plam). – Nukus,
2005. – В. 45-46.
11. Shirinova N.D. Joylashish – predmetlik ma`nosini mo`tadillashtiruvchi
omil sifatida // Аrmug`on. Dotsent М.Аlimovаning 60 yilligiga bag`ishlangan
maqolalar to`plami. – Buxoro, 2005. – В. 85-87.
20
12. Ширинова Н.Д. Единство и самостоятельность значений качества и
предметности в языке // Материалы Респуб. научно-практической
конференции «Русский язык, литература и культура в Центральной Азии на
современном этапе» 8-9 ноября. – Т., 2006. – С. 62-64.
13. Shirinova N.D. The expression of the relation of substance and attribute in
the language system // Problems of philology and methodics. The 100
th
anniversary of academician Andrey Kononov. – Buxoro, 2006. – Р. 138-140.
14. Shirinova N.D. Sintaktik vazifa – belgi-xususiyat va predmetlik
ma`nolarini voqelantiruvchi omil sifatida // Чет тилларни ўқитиш замонавий
технологияси масалалари. Республика илмий-услубий конференцияси
материаллари. – Т., 2007. – Б. 217-218.
15. Shirinova N.D. Predmet – “majmuyi asmo` va sifot” sifatida //
Тилшунослик ва методика масалалари (Тўплам). – Т.: Фан, 2008. – Б. 89-92.
16. Ne`matov H., Vohidova N., Shirinova N. Lisoniy tizimda graduonimiya va
tilshunoslik istiqbollari // Ўзбек тилшунослиги XXI асрда (Тўплам). – Қарши,
2008. – Б. 95-97.
17. Ширинова Н.Д. Инглиз тили лексик тизимида белги-хусусият ва
предметлик маъноларининг синкретизми // Тилшунослик ва методика
масалалари. II. – Т.: Фан, 2009. – Б. 97-102.
18. Ne`matov H., Mengliyev B., Vohidova N., Shirinova N., Shirinova M.
Graduonimik tilshunoslik // Стилистика ва прагматика. Профессор Суюн
Каримов таваллудининг 60 йиллигига бағишланган илмий-назарий
конференция материаллари. 1-қисм. – Самарқанд, 2010 йил, 4-5 июнь. – Б.
27-30.
19. Ne`matov H., Mengliyev B., Shirinova N., Shirinova M. Derivatsiya va
relyatsiyaning substansial talqini asoslari haqida // Айюб Ғуломов ва ўзбек
тилшунослиги масалалари. Илмий мақолалар тўплами. – Т., 2010. – Б. 9-19.
20. Неъматов Ҳ., Асадов Т., Ширинова Н. Конверсия, транспозиция ва
лексикализация ҳақида // Айюб Ғуломов ва ўзбек тилшунослиги масалалари.
Илмий мақолалар тўплами. – Т., 2010. – Б. 30-34.
21
Филология фанлари номзоди илмий даражасига талабгор Ширинова
Нилуфарнинг 10.02.01 – ўзбек тили ихтисослиги бўйича
«Ўзбек тилида
предметлик ва белги-хусусият маъноларини фарқлаш воситалари»
мавзусидаги диссертациясининг
РЕЗЮМЕСИ
Таянч сўзлар:
предметлик, белги-хусусият, градуонимия, лисоний онг,
оламнинг лисоний манзараси, предметлик ва белги-хусусият маъноларини
ифодалаш усуллари, предметлик ва белги-хусусият маъноларини
фарқлашнинг лексик, морфологик, синтактик усуллари, предметлик ва
белги-хусусият маъноларини фарқлашда градуонимик қаторлар.
Тадқиқот манбаи:
ўзбек тили лексикаси ва изоҳли луғатлари,
градуонимия,
субстантивация,
адъективация,
прономинализация,
адвербиализация,
сўз
туркумлари,
уларнинг
семантик-функционал
хусусиятларига бағишланган илмий тадқиқотлар.
Илмий ишнинг мақсади:
бoрлиқдaги синкрет табиатли предметлик
(субстанция) вa белги-xусусият (aкциденция)нинг тилда фарқланиб
ифодаланишини тaҳлил қилиш,
тилда мазкур маъноларни ажратувчи ва
бирлаштирувчи
лексик
ҳамда
грамматик
усул
ва
воситаларни
системалаштириш, ҳар бир усул ичидаги градуонимик муносабатларнинг
ўзига хос хусусиятларини аниқлаш ва тавсифлаш, градуонимик
муносабатларнинг ўзбек лисоний онгига ва оламнинг лисоний манзарасини
беришга ҳам хослигини асослаш.
Тадқиқот методлари:
систем-структур метод, синхроник таҳлил ва
тавсиф методлари.
Олинган натижалар:
ўзбек тилида предметлик ва белги-хусусият
маъноларининг
синкрет
(қоришиқ)
ҳамда
дискрет
(ажратилган)
ифодаланишининг лексик, морфологик, синтактик усул ва воситалари
градуонимик сираларда системалаштирилди ва шарҳлаб берилди;
градуонимик муносабатнинг тилимиздаги барча сатҳ бирликлари орасидаги
алоқаларга бирдек хослиги асосида унинг лисоний онг босқичига ҳам
хослиги асосланди.
Амалий аҳамияти:
Тадқиқот натижаларидан предметлик ~ макон,
предметлик ~ замон, макон ~ замон, сифат ~ миқдор каби мантиқий
категорияларнинг лисоний ифодаланиш шаклларини ўрганиш, тилшунослик
бўйича махсус курслар учун ишланмалар яратишда фойдаланиш мумкин.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги:
тадқиқот
натижалари бўйича республика ва халқаро конференцияларда
маърузалар
қилинган, тадқиқотнинг асосий ғоялари бир ўқув қўлланмасида ва 19
номдаги илмий мақолаларда баѐн этилган.
Қўлланиш соҳаси:
филологик, фалсафий йўналишлар.
22
РЕЗЮМЕ
диссертации Шириновой Нилуфар на тему
«Средства разграничения
значений предметности и качественности в узбекском языке»
, на
соискание ученой степени кандидата филологических наук по специальности
10.02.01 – узбекский язык
Ключевые
слова:
предметность, качественность, градуонимия,
языковое сознание, языковая картина мира, языковые средства
разграничения значений предметности и качественности, лексический,
морфологический, синтаксический способы разграничения знaчений
предметности и качественности, градуонимические ряды при разграничении
значений предметности/качественности.
Объект исследования:
лексика и толковые словари узбекского языка,
научные работы по проблемам градуонимии, субстантивации, адъективации,
прономинализации, адвербиализации, частей речи и их семантико-
функциональных свойств.
Цель
работы:
анализировать дискретное языковое выражение
синкретичного
в
объективной
действительности предметности и
качественности, систематизировать лексические и грамматические способы
и средства, как разграничения, так и нерасчлененного выражения значений
предметности и качественности, выявлять взаимоотношения этих средств в
пределах каждого способа, определить и описать особенности
градуонимических отношений внутри каждого способа, обосновать
свойственность градуонимических отношений узбекскому языковому
мышлению и ее проявление при создании языковой картины мира.
Методы исследования:
системно-структурный метод, метод
синхронного анализа, описательный метод.
Полученные
результаты
и
новизна:
систематизированы
и
сопоставлены лексический, морфологический, синтаксический способы
расчлененного и синкретического выражения значений предметности и
качественности в узбекском языке и выявлены градуонимические ряды в
каждом отдельном звене этих средств.
Практическая значимость:
Результаты исследования могут быть
использованы при изучении языковой формы выражения понятийных
категорий, таких как предметность и пространственность, предметность и
темпоральность, качество и количество и др., при разработке спецкурсов по
лингвистике.
Степень внедрения и экономическая эффективность:
По результатам
исследования сделаны доклады на международных, республиканских и
межвузовских научных конференциях, опубликованы одно учебное пособие
и 19 научных статей.
Область применения:
филологическое, философское направления.
23
RESUME
Thesis of Nilufar Shirinova on the scientific degree competition of the candidate
of philological sciences, speciality 10.02.01. – Uzbek Language:
“Demarcation
means of the meanings of thingness and attributiveness in the Uzbek
Language”
Key words:
thingness, attributiveness, graduonimy, language consciousness,
language picture of the world, linguistic demarcation means of thingness and
attributiveness, lexical, morphological, syntactical demarcation ways of the
meanings of thingness and attributiveness, graduonimic series in demarcation of
the meanings of thingness and attributiveness.
Subject of research:
vocabulary and explanatory dictionaries of the Uzbek
language, scientific works on the problems of graduonimy, substantivization,
adjectivization, pronounialization, adverbialization, parts of speech and their
semantic-functional features.
Purpose of work:
to analyze the discrete linguistic reflection of secretive
substance and attributiveness in objective reality and to systematize lexical and
grammatical ways and means as demarcation as well as secretive reflection of the
meanings of thingness and attributiveness; to reveal interrelations of these means
within every way, to define and describe the peculiarities of graduonimic relations
in every way, to substantiate the existence of graduonimic relations in Uzbek
language consciousness and its reflection in the creation of language picture of the
world.
Methods of research:
system-structural method, the method of synchronic
analysis, descriptive method.
The results obtained and their novelty:
there
were systematized and
compared the lexical, morphological, syntactical ways of discrete and secrete
reflection of the meanings of thingness and attributiveness in the Uzbek language
and there were revealed the graduonimic series in every link of these means.
Practical value:
results of the work may be used in the process of learning of
linguistic realization form of conceptual categories, such as thingness and
temporality, thingness and time, quality and quantity and etc., in the process of
working out special courses on linguistics.
Degree of embed and economic effectivity:
the content of the dissertation
was reported in the international, republican and interuniversity’s conferences. The
results were published in 19 scientific articles and in a teaching aid.
Field of application:
philological, philosophical spheres.
