ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ФАНЛАР АКАДЕМИЯСИ
ҚОРАҚАЛПОҒИСТОН БЎЛИМИ
ТАРИХ, АРХЕОЛОГИЯ ВА ЭТНОГРАФИЯ ИНСТИТУТИ
Қўлѐзма ҳуқуқида
УДК 94.575(338.966)
АБДУЛЛАЕВ ТИМУР ПУЛАТОВИЧ
XII-XV АСРЛАРДА ХОРАЗМ ҲУНАРМАНДЧИЛИГИ
07.00.01 – Ўзбекистон тарихи
Тарих фанлари номзоди илмий даражасини олиш
учун тақдим қилинган диссертация
АВТОРЕФЕРАТИ
НУКУС–2010
2
Диссертация Урганч давлат университетининг Тарих кафедрасида
бажарилган.
Илмий раҳбар:
тарих фанлари номзоди
Хожаниязов Гайратдин
Расмий оппонентлар
: тарих фанлари доктори
Кдирниязов Мухаммад-Шарип
тарих фанлари доктори
Эшов Баходир Жураевич
Етакчи ташкилот:
Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги
Давлат ва жамият қурилиши академияси қошидаги
Ўзбекистоннинг янги тарихи маркази
Диссертация ҳимояси 2010 йил__________ соат ___ да Ўзбекистон
Республикаси Фанлар академияси Қорақалпоғистон бўлими Тарих,
археология ва этнография институти ҳузуридаги 07.00.01–“Ўзбекистон
тарихи” ихтисослиги бўйича тарих фанлари номзоди илмий даражасини
олиш учун К.015.30.01 рақамли Ихтисослашган кенгаш мажлисида
ўтказилади.
Манзил: 230100, Нукус шаҳри, Амир Темур кўчаси,179-а. Тел:
(8-361) 224-05-98; факс: (8-361) 222-17-44; e-mail: istnuk@uzsci.net
Диссертация қўлѐзмаси билан Ўзбекистон Республикаси Фанлар
академияси Қорқалпоғистон бўлимининг Илмий кутубхонасида танишиш
мумкин (230100, Нукус шаҳри, Амир Темур кўчаси, 179-а. Тел:.(8-361)222-
68-39)
Автореферат 2010 йил “ ____ ”______________ да тарқатилди.
Ихтисослашган кенгаш
илмий котиби, т.ф.н.: С.У.НУРЖАНОВ
3
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ УМУМИЙ ТАВСИФИ
Мавзунинг долзарблиги.
Бугунги кунда Ўзбекистон Республикасида
тарихий ѐдгорликлар, жумладан, ҳунармандчилик тарихини ўрганиш ва янги
асосларда ривожлантириш учун кенг имкониятлар очилган. Мустақиллик
йилларида халқ ҳунармандчилиги тарихини ўрганиш ва унинг андозаларини
авлодларга етказиш бўйича катта амалий ишлар қилинмоқда.
Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримов ташаббуси билан
1997 йил 31 мартда “Халқ бадиий ҳунармандчилиги ва амалий санъатини
янада ривожлантиришни давлат йўли билан қўллаб-қувватлаш чора-
тадбирлари тўғрисида”ги фармон
1
ва қатор қарорлар қабул қилинди.
Тарихшунослик ва археологик тадқиқотларда Хоразмнинг ўрта асрлар
ҳунармандчилиги, маҳсулотлар турлари, хом ашѐ манбалари масалалари
айрим монографияларнинг боб ва фаслларида, мақолаларда ўз аксини топган
бўлишига қарамасдан, Хоразмнинг ўрта асрларлардаги ҳунармандчилиги
тарихи ѐзма ва археологик манбалар маълумотлари асосида шу кунга қадар
махсус тадқиқот объекти сифатида ўрганилмаган.
XII–XIII аср бошларига келиб, Хоразмда шаҳар ва қишлоқ аҳолиси
сонининг кескин ўсиши, оммавий истеъмол молларига бўлган талабининг
ошиши, ҳунармандчилик соҳаларида ишлаб чиқариш ҳажмининг
кенгайишига, ички ва ташқи савдонинг жадал ривожланишига олиб келди.
Кейинчалик мўғуллар босқини туфайли Хоразмда шаҳар маданияти,
ҳунармандчилик ва савдо-сотиқ чуқур инқирозга юз тутди. Олтин Ўрда
таркибида Хоразмнинг моддий маданияти ўзига хос хусусиятларга эга бўлиб,
у қисқа ривожланиш даврини бошдан кечирди. Амир Темур юришлари
натижасида Хоразм мўғуллар зулмидан озод бўлиб, кўплаб соҳалар сингари
ҳунармандчиликнинг ҳам юксалиш даври бошланди.
Таъкидлаш жоизки, Хоразм ҳунармандчилиги тарихидаги сиѐсий ҳамда
ижтимоий-иқтисодий омилларнинг аҳамияти ва ўрни илмий тадқиқотларда
етарли даражада ўрганилмаган. Хоразмнинг ўрта асрлар даври
ҳунармандчилик маданияти барча тармоқларини қамраб олувчи умумлашма
тадқиқотлар ҳанузгача яратилмаган. Айниқса, ҳунармандчиликнинг турли
соҳаларида ишлаб чиқаришни ташкиллаштириш, тартибга солиш ва назорат
қилиш, анъанавийлик, янгиликлар ва ўзгаришлар жараѐни амалда
умумлаштирилиб, кенг кўламда қиѐсий тадқиқ қилинмаган. Шунинг учун
ҳам ушбу муаммоларни жамлаб ўрганиш, таҳлил қилиш ва умумлаштириш
долзарб аҳамиятга эга.
Тадқиқотнинг хронологик чегараси.
Диссертациянинг хронологик
доираси
XII–XV асрларни ўз ичига олади. Ўрганилаѐтган давр тарихи
1
Халқ бадиий хунармандчилиги ва амалий санъатини янада ривожлантиришни давлат йўли билан қўллаб-
қувватлаш чора-тадбирлари тўғрисида. Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримов фармони//
Ўзбекистон овози. 1997.- 1 апрель.
4
бевосита Хоразмшоҳлар-Ануштегинийлар, Олтин Ўрда ва Темурийлар
ҳукмронлиги даври билан боғлиқ.
Муаммонинг ўрганилганлик даражаси.
Хоразмнинг ўрта аср
ҳунармандчилик маҳсулотлари тўғрисида араб-форс муаллифлари (ал-
Истахрий, ал-Муқаддасий (Мақдисий)–X аср; ал-Қурайший, Закариѐ ал-
Қазвиний, ан-Нувайрий, ибн Абдузуҳр–XIII–XIV асрлар; ал-Бакувий,
Маҳмуд ибн Вали–XV–XVII асрлар), XVI–XIX асрлардаги рус ва европалик
элчи, сайѐҳ, географ ва тарихчилар ўз асарларида қисман маълумот бериб
ўтганлар.
Узоқ йиллик археологик тадқиқотлар давомида Хоразмнинг ўрта
асрлардаги шаҳар ва қишлоқлари ҳамда бошқа ѐдгорликларидан
кулолчилик, темирчилик, мисгарлик, суяксозлик, тошни қайта ишлаш,
шишасозлик устахоналари, маҳаллалари қолдиқлари топилган
2
.
Мазкур ҳудуд ҳунармандчилигининг ўрганилиши А.Ю.Якубовский
3
,
С.П.Толстов
4
, Н.Н.Вактурская
5
, В.Н.Ягодин
6
, Ю.А.Рапопортлар
7
томонидан
амалга оширилганлигини таъкидлаш жоиз. Хоразмнинг ўрта асрлар даври
ѐдгорликлари ва шаҳар маданиятини ўрганиш кейинчалик ҳам давом этди
8
.
ХХ асрда фаолият олиб борган археолог олимларнинг илмий ишларида
(С.П.Толстов, Н.Н.Вактурская, Е.Е.Неразик, О.А.Вишневская, В.Н.Ягодин,
М.М.Мамбетуллаев, Ю.П.Манылов, Г.Х.Хужаниязов, М.-Ш.Кдырниязов,
2
Вактурская Н.Н. О средневековых городах Хорезма // Материалы Хорезмской экспедиции (МХЭ). – М.:
АН СССР, 1963. – Вып. 7. –C. 47; Алиакберова А. Ремесленный комплекс Джампыккалы // Вестник КК
ФАН РУз. – Нукус, 1989. – №4. –С. 89–93; Кдырниязов М.-Ш., Кдырниязов О.Ш. Металлические изделия из
средневекового Миздахкана // Древняя и средневековая урбанизация Евразии и возраст города Шымкент. –
Шымкент, 2008. – С. 225–226.
3
Якубовский А.Ю. Развалины Ургенча // ИГАИМК – Л., 1930. – Вып. 2, Т. VI – С. 5–68; Ўша муаллиф.
Городище Миздахкан // ЗКВ. – Л., Т. V, 1930. – С. 551–581
4
Толстов С.П. Древний Хорезм. –М.: МГУ, 1948. –С. 33, 156–157; Ўша муаллиф. По следам
древнехорезмийской цивилизации. – М.– Л.: АН СССР, 1948. – С. 308–315; Ўша муаллиф. По древним
дельтам Окса и Яксарта. – М.: Вост. лит., 1962. – С. 246–295.
5
Вактурская Н.Н. О раскопках 1948 г. на средневековом городище Шемаха-кала // ТХАЭЭ. – М., 1952. Т. I,
– С. 173–192; Ўша муаллиф. Раскопки городища Ургенч в 1952 г. // ТХАЭЭ. – М., 1952. Т. II, – С. 467–49;
Ўша муаллиф. О средневековых городах Хорезма // МХЭ. – М., 1963. – Вып. 7. – С.41–53.
6
Ягодин В.Н. Маршрутные археологические исследования в левобережной части дельты Амударьи // МХЭ,
– Вып. 7. – С. 73–97; Ўша муаллиф. К изучению топографии и хронологии древнего Миздахкана. //
История, археология и этнография Средней Азии. – М.: Наука, 1968. – С. 189–197; Ягодин В.Н., Ходжайов
Т.К. Некрополь древнего Миздахкана. –Ташкент: Фан, 1970. –С. 327; Ўша муаллифлар. Опыт
палеодемографического изучения Миздахкана // ИМКУ. – Ташкент: Фан, 1978. – Вып. 14. – С. 43–52.
7
Рапопорт Ю.А. Раскопки городища Шах-Санем в 1952 г. // ТХАЭЭ. – М., 1952. Т. I. – С. 397–420.
8
Мамбетуллаев М.М., Кдырниязов М.-Ш. Городище Воянган // Археология Приаралья. – Ташкент: Фан,
1982. – Вып. I. – С. 86–92; Манылов Ю.П. Археологические исследования караван-сараев Центрального
Устюрта // Археология Приаралья. – Ташкент: Фан, 1982. – Вып. I. – С. 93–121; Манылов Ю.П.,
Кдырниязов М.-Ш. Городище Джанпык кала // Археология Приаралья. – Ташкент: Фан, 1984. – Вып. II. – С.
67-79; Кдырниязов М.-Ш. Городище Миздахкан в золотоордынское время // Тезисы докладов и сообщений.
– Нукус, 1987. – С. 105–106; Ўша жойда. Доспанов О. Раскопки городища Джанпык кала в 1986 г. – С. 104;
Туребеков М. Раскопки золотоордынского квартала городища Миздахкан в 1986 г. – С. 106–107;
Хожаниязов Г., Кдырниязов М.-Ш., Доспанов О. Раскопки жилого квартала XII–XIV вв. в западной части
Джанпык кала // Археология Приаралья. – Ташкент: Фан, 1989. – Вып. IV. – С. 67–79; Кдыирниязов М.-Ш.
Материальная культура городов Хорезма в XIII–XIV веках. – Нукус: Каракалпакстан, 1989. – 176 с.
5
О.Т.Доспанов) ҳунармандчилик буюмлари–топилмалари, устахоналар, хом
ашѐ манбалари тўғрисида маълумотлар мавжуд.
Мустақиллик йилларида амалга оширилган археологик тадқиқотлар
натижасида ҳунармандчиликнинг айрим соҳалари, устахоналарнинг
шаҳарлар ҳудудида жойлашуви тизими каби муҳим муаммолар таҳлил
қилинди
9
. ХХ асрнинг 90-йиллари–ХХI аср бошларида Миздаҳконда олиб
борилган
археологик
тадқиқотлар
туфайли
савдо-ҳунармандчилик
маҳаллаларининг қолдиқлари текширилиб, темурийлар даврига оид
кулолчилик ва темирчилик буюмлари топилди
10
.
ХХ аср охири ва ХХI аср бошларида Хоразмнинг бир қатор ўрта аср
шаҳарларида (Миздаҳкон, Жампиққалъа, Буғрохон, Пулжой, Хива, Кердор,
Куйикқалъа) кенг кўламдаги археологик тадқиқотлар олиб борилди ва янги
ҳунармандчилик буюмлари аниқланди.
Н.Ю.Вишневскаянинг қўшни Туркманистон ҳудудидаги ѐдгорлик
топилмалари таҳлилига бағишланган монографиясини мазкур диссертация
мавзусига яқин ва фойдали бўлган тадқиқотлар сирасига киритиш мумкин.
11
Лекин бу асар ҳам асосан археология йўналиши бўйича ѐзилган бўлиб, унда
тарихшунослик муаммоларига кам эътибор қаратилган.
Ўзбекистон Республикасида ҳозирги замон тарих фани олдига
қўйилаѐтган талаблар ва тарихшунослик муаммоларига янгича ѐндашув
натижаси ўлароқ, тадқиқот ишларини мустақиллик ғояси асосида атрофлича
олиб боришга кенг имкониятлар яратилмоқда. Тадқиқот мавзуининг
ўрганилганлик даражаси ва муаммога оид маълумотларнинг манбаларда қай
даражада ўз аксини топганлиги масаласи диссертациянинг биринчи бобида
атрофлича таҳлил этилган.
Диссертация ишининг илмий тадқиқот ишлари режалари билан
алоқадорлиги.
Диссертация мавзуси Ўзбекистон Республикаси Фанлар
академияси, Хоразм Маъмун академияси ва ал-Хоразмий номидаги Урганч
Давлат университети ҳамкорлигидаги ФА-А3-ГО28–“Хоразм ўрта аср
шаҳарларининг моддий маданияти тарихи (Хоразм вилоятидаги археологик
ѐдгорликлар мисолида)” номли давлат гранти тадқиқот ишлари режасига
киритилган.
Тадқиқотнинг мақсади
манбашунослик, археологик ва этнологик
тадқиқотлар асосида Хоразмнинг ХII–XV асрларга оид ҳунармандчилик
тармоқлари, маҳсулот турлари, ишлаб чиқаришни ташкиллаштириш,
технологик янгиликларни яратиш ва уларни амалиѐтга жорий этиш, ўрта
асрларда маҳаллий ҳунармандчиликнинг ривожланиш хусусиятлари ва
9
Кдырниязов М.-Ш. Культура Хорезма. XIII–XIV вв.: Автореф. дисс. ... докт. истор. наук. – Самарканд:
Институт археологии АН РУз, 2005. –43 с.; Турганов Б.К. Металлообрабатывающее ремесло средневекового
Хорезма (по археологическим материалам XIII-XIV вв.). – Самарканд: Институт археологии АН РУз, 2009. –
27 с.
10
Кдырниязов М.-Ш. Ремесло Хорезма в эпоху Амира Темура и Темуридов // Вестник ККО АН РУз. –
Нукус, 2008. – №1. – С. 67-69.
11
Вишневская Н.Ю. Ремесленные изделия Джигербента (IV в. до н.э – начало XIII в. н.э). – М., 2002. –175 с.
6
тарихий қонуниятлари, Марказий Осиѐ маданияти тарихида Хоразм
ҳунармандчилигининг ўрни ва аҳамиятини таҳлил қилишдан иборат.
Тадқиқотнинг вазифалари.
Диссертация олдига қуйидаги асосий
вазифалар қўйилди:
– ўрта асрлар ҳунармандчилиги бўйича янги маълумотларни илмий
муомалага киритиш, уларни тизимлаштириш, шу давр ҳунармандчилиги
тарихига оид маълумотларни қиѐсий таҳлил асосида умумлаштириш;
– ҳунармандчиликнинг асосий етакчи турлари ва тармоқлари, уларнинг
таснифи, ишлаб чиқаришда мавжуд ташкилий ишлар тарихини ѐритиш;
– Хоразмнинг ўрта асрларда амал қилган ҳунармандчилик соҳалари
тарихини чуқур ва атрофлича ўрганиш;
– ҳунармандчилик маҳсулотларини комплекс тадқиқ қилиш ва шу
асосда тўпланган маълумотларни ѐзма манбалар маълумотлари билан
қиѐслаш орқали ўрта асрлар жамиятининг иқтисодий ва савдо алоқалари
жараѐнларини таҳлил қилиш;
– ҳунармандчилик буюм-топилмалари асосида мазкур соҳалардаги
анъанавийлик, янгиликлар ва баъзи даврий ўзгарувчанлик жараѐнларини
илмий асосда тадқиқ қилиш;
– ўрта асрлар даври Хоразм аҳолисининг ижтимоий-иқтисодий ва
маданий ҳаѐтида ҳунармандчилик маҳсулотларининг аҳамиятини очиб
бериш;
– тадқиқот натижаларини умумлаштириб, Хоразмнинг ўрта асрлар
даври маданияти тарихида ҳунармандчиликнинг ўрни ва аҳамиятини очиб
бериш.
Тадқиқотнинг объекти ва предмети.
Хоразмнинг ўрта асрлар даври
ҳунармандчилиги тарихига оид ѐзма манбалар, археология ва тарихшунослик
маълумотлари,
ҳунармандчилик
турлари,
маҳсулотлар
таснифи,
ҳунармандчиликдаги анъанавийлик ва ўзгарувчанлик жараѐнларининг
қиѐсий ва умумлашма таҳлили танлаб олинган мавзунинг объекти ва
предметини ташкил қилади.
Тадқиқот усуллари.
Тадқиқот жараѐнида тарихий маълумотларни
тизимлаштириш, таҳлил қилиш ва умумлаштириш, хронологик ѐндашув,
мавзуга оид илмий қарашларни жамлаб ўрганиш ва қиѐсий таҳлил қилиш
усулларидан фойдаланилди.
Тадқиқот
манбалари.
Ўзбекистон
Республикаси
Президенти
И.А.Каримов асарлари, Ўзбекистон давлатчилиги тарихини ўрганиш бўйича
концепция лойиҳаси
12
, Президент И.А.Каримовнинг 1997 йил 31 мартдаги
“Халқ
бадиий
ҳунармандчилиги
ва
амалий
санъатини
янада
ривожлантиришни давлат йўли билан қўллаб-қувватлаш чора-тадбирлари
12
Каримов И.А. Тарихий хотирасиз келажак йўқ. – Тошкент: Шарқ, 1998. – 31 б.; Ўзбек халқи давлатчилик
тарихи концепцияси. Лойиҳа //O„zbekiston tarixi – Тошкент, 1999. – №1. – Б. 31–34.
7
тўғрисида”ги фармони
13
, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг
“Ўзбекистоннинг янги тарихини яратиш тўғрисида”ги (1996 йил 16
декабрь)
14
, “Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Тарих институти
фаолиятини такомиллаштириш тўғрисида”ги (1998 йил 23 июль)
15
қарорлари
тадқиқот учун асосий назарий ва услубий манба вазифасини ўтади.
Шунингдек, диссертацияда Хоразмнинг ҳунармандчилик тарихига оид ѐзма
ва археологик-этнографик манбалар, илмий, тарихий адабиѐтлар,
монографиялар, мақолалар, илмий тўпламлар, диссертация авторефератлари
маълумотларидан ҳам кенг фойдаланилди.
Диссертация мавзуси бўйича Миздаҳкон, Хива, Жампиққалъа, Қиѐт,
Олмаотишган I, II ва шу каби бошқа ѐдгорликлардан қўлга киритилган
топилмалар тўпланган фонд материаллари йиғимидан (Хивадаги Ичанқалъа
музейлари, Нукус шаҳаридаги Давлат ўлкашунослик музейи, И.В.Савицкий
номидаги Санъатшунослик музейи фондлари) ва ҳунармандчилик тарихига
оид асосий маълумотлардан фойдаланилди.
Ҳимояга олиб чиқилаѐтган асосий ҳолатлар:
– XII–XIII аср бошларида Хоразм шаҳар ва қишлоқ аҳолисининг ўсиши
туфайли ҳунармандчилик маҳсулотларига бўлган талаб ошади, натижада
ҳунармандчилик турлари нафақат шаҳарларда, қишлоқларда ҳам кенг
ривожланади;
– шу давр мобайнида янги технологияларни татбиқ этиш асосида
тўқимачилик, кулолчилик, темирчилик маҳсулотларини ишлаб чиқариш
ҳунармандчиликнинг оммавий тарқалган турларига айланади;
– усталар ҳунармандчилик цехларини эслатувчи махсус ишлаб
чиқариш ташкилотларига уюшиб, устахоналарнинг фаолияти турли хилдаги
маҳсулотларни ишлаб чиқариш ва сотиш учун янги иқтисодий лойиҳаларни
амалга ошириш мақсади билан боғланган;
– ХХ асрга оид айрим нашрларда ўз аксини топган Хоразмнинг Олтин
Ўрда таркибидаги ижтимоий-иқтисодий ҳаѐти тўғрисидаги бирѐқлама фикр-
хулосаларни қайта кўриб чиқиш лозим. Маҳаллий аҳолининг бунѐдкорликка
интилиши туфайли XIII асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб Хоразмда
шаҳарсозлик ва ҳунармандчиликнинг юксалиши бошланган;
– ҳунармандчилик маҳсулотларининг ишлаб чиқарилиши, савдонинг
ташкил қилиниши, маҳсулотларни сотиш учун янги бозорларнинг изланиши
халқаро карвон савдоси ривожини янги босқичга олиб чиқди. Қулай ташқи
13
Халқ бадиий ҳунармандчилиги ва амалий санъатини янада ривожлантиришни давлат йўли билан қўллаб-
қувватлаш чора-тадбирлари тўғрисида. Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримов фармони//
Ўзбекистон овози. 1997. – 1 апрель.
14
Ўзбекистоннинг янги тарихини яратиш тўғрисида. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси қарори
// Халқ сўзи. 1996. – 17 декабрь.
15
Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Тарих институти фаолиятини такомиллаштириш
тўғрисида.Ўзбекистон Республикаси Вазирлар маҳкамаси қарори//Ўзбекистонда ижтимоий фанлар. –
Тошкент, 1998. – №6 – Б. 3–5.
8
бозорларни аниқлаш, ҳунармандчилик соҳаларида технологик янгиликларни
яратишни ва уларни амалиѐтга татбиқ этишни талаб қилди;
– XIV–XV асрлар давомида олиб борилган савдо-сотиқ ва маданий
алоқалар орқали Хоразм Шимолий Кавказ, Волгабўйи, Уралолди шаҳарлари
ва бошқа аҳоли масканлари ҳунармандчилигининг ривожига ижобий таъсир
кўрсатган.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги
. Диссертацияда тадқиқотнинг илмий
янгилиги сифатида қуйидагилар ўз аксини топди:
– замонавий концептуал қарашлар асосида Хоразм воҳасида
ривожланган ўрта асрлар ҳунармандчилиги тарихи биринчи бор комплекс
таҳлил қилиниб, ѐзма ва археологик манбаларни қиѐсий таққослаш ва
умумлаштириш орқали янги маълумотлар илмий муомалага жорий этилди;
– мавжуд маълумотлар мажмуаси илмий асосда таҳлил қилиниб,
ҳунармандчилик соҳаларининг ривожланиш омиллари, жараѐн ва
босқичлари, уларнинг хом ашѐ манбалари аниқланди. Ўрта аср
ҳунармандчилик маҳсулотлари турларидан ҳар бирининг таснифий тузилиши
белгиланди;
– ишлаб чиқариш устахоналарининг тузилиши, таркиби, фаолияти ва
уларда йўлга қўйилган ташкилий ишлар ҳамда, умуман, ҳунармандчилик
соҳалари билан боғлиқ этнографик материаллар тарихий изчиллик ва қиѐсий
таҳлил асосида мукаммал ўрганилди;
– маълумотларга холисона ѐндашиш йўли билан Хоразмда
ҳунармандчиликнинг турли даврий босқичлардаги (XII–XV асрлар) ўзига хос
хусусиятлари, анъаналари аниқланиб, соҳага киритилган янгиликлар очиб
берилди;
– музейлар фондларида сақланаѐтган ҳамда сўнгги йиллардаги
археологик-этнографик
тадқиқотлар
жараѐнида
тўпланган
янги
ҳунармандчилик маҳсулотлари мажмуасига оид маълумотлар илмий
тадқиқот ишига жалб этилди ва илмий хулосалар қилинди;
–Хоразм воҳасининг қўшни халқлар билан моддий маданият
соҳасидаги ўзаро алмашинув жараѐнлари, шунингдек, ташқи маданий-
иқтисодий алоқаларда маҳаллий ҳунармандчиликнинг ўрни кўрсатиб
берилди.
Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти.
Диссертация доирасида ўз ечимини топган ишланмалардан олий ва ўрта
махсус ўқув юртларида ўқитиладиган “Ўрта Осиѐнинг ўрта аср шаҳарлари ва
ҳунармандчилиги”, “Ўрта Осиѐда кулолчилик ҳунармандчилиги” номли
махсус курсларда, Ўзбекистон тарихининг ўрта асрлар босқичлари бўйича
янги тадқиқотлар ва амалий ишланмаларда фойдаланиш мумкин.
Натижаларнинг жорий қилиниши.
Диссертацияда келтирилган
тадқиқот натижаларидан ал Хоразмий номидаги Урганч Давлат университети
ва туризм коллежи талабаларига “Ўрта асрларлар тарихи”, “Ўрта Осиѐнинг
ўрта аср шаҳарлари ва давлатлари”, “Хоразм тарихи”, “Ўлкашунослик”,
9
“Музейшунослик” фанларидан таълим бериш жараѐнида фойдаланилмоқда.
Тадқиқотнинг манбавий негизи бўлган ҳунармандчилик маҳсулотларининг
ноѐб намуналари Хива шаҳридаги Ичанқалъа ва Қорақалпоғистон
Республикаси музейлари (Ўлкашунослик ва И.В.Савицкий номидаги Санъат
музейи) экспозицияларида кенг оммага намойиш этилмоқда.
Тадқиқотнинг апробацияси.
Диссертациянинг асосий мазмуни,
натижалари ва хулосалари ал-Хоразмий номидаги Урганч Давлат
университети тарих факультети илмий кенгаши мажлисларида, республика
илмий анжуманларида илмий жамоатчилик эътиборига ҳавола қилинган.
Шунингдек, тадқиқот иши ал-Хоразмий номидаги Урганч Давлат
университети
“Тарих”
кафедраси
йиғилишида,
Бердақ
номидаги
Қорақалпоғистон Давлат университети “Тарих ва археология” ҳамда
“Ўзбекистон ва Қорақалпоғистон тарихи” кафедраларининг қўшма
мажлисида, ЎзР ФА ҚҚБ “Тарих” ва “Этнография” бўлимлари қўшма илмий
семинар мажлисларида муҳокама қилиниб, ҳимояга тавсия этилган.
Натижаларнинг эълон қилинганлиги.
Диссертация ишининг асосий
илмий хулосалари, таклиф ва тавсиялар муаллиф томонидан тадқиқот мавзуи
юзасидан эълон қилинган 9 та илмий мақолада ўз аксини топган бўлиб,
улардан 4
таси Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги
ОАК рўйхатидаги илмий журналларда чоп этилган.
Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми.
Диссертация иши кириш, уч
боб, хулоса, фойдаланилган архив, фонд, илмий адабиѐтлар рўйхати ва
иловадан иборат. Ишнинг ҳажми 150 бет.
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ
Диссертациянинг
кириш
қисмида мавзунинг долзарблиги, илмий
жиҳатдан ўрганилганлик даражаси, манбавий асослари, тадқиқотнинг мақсад
ва вазифалари, назарий-услубий асослари, даврий чегараси, ҳимояга олиб
чиқилаѐтган асосий ҳолатлар, илмий янгилиги, амалий аҳамияти,
апробацияси, натижаларнинг эълон қилинганлиги ҳамда таркибий тузилиши
асосланган.
Тадқиқотнинг
биринчи
боби
“Хоразмнинг
ўрта
асрлар
ҳунармандчилигига оид ѐзма манбалар, археология ва тарихшунослик
маълумотлари таҳлили”
деб номланиб,
унда асосий эътибор Хоразм
ҳунармандчилиги тарихига оид ѐзма манбалар маълумотлари ҳамда
археология ва тарихшунослик тадқиқотлари натижалари таҳлилига
қаратилди.
Хоразм ҳунармандчилиги тармоқлари, устахоналари, маҳсулот
турлари, хом ашѐ манбалари ва бошқалар тўғрисида ўрта асрлар араб-форс
муаллифлари, ХVIII–XIX асрлардаги рус ва бошқа чет мамлакатлар элчилари
ва сайѐҳлари асарларида маълумотлар мавжуд. Шунингдек, XX аср
10
тадқиқотчиларнинг тарихшунослик, этнографик, археологик изланишлари
натижасида масаланинг айрим жиҳатлари юзасидан маълумотлар тўпланган.
Дастлаб, араб-форс муаллифларидан ибн Руста, ал-Истахрий, ал-
Муқаддасий, номаъул муаллиф қаламига мансуб “Ҳудуд ал-олам” номли
жуғрофий асар ва бошқа асарларда Хоразм ҳунармандчилиги маҳсулотлари
тўғрисида қисқа маълумотлар берилган
16
.
XIII аср муаллифи Муҳаммад ан-Насавий Хоразм қўшинидаги қурол-
аслаҳалар хусусида маълумот берса, Хоразм элатлари ҳақидаги батафсилроқ
маълумотни ал Муқаддасий ѐзиб қолдирган. Ёқут ал Ҳамавий Хоразмга
борганлигини, мазкур обод ўлкада қишлоқлар бир-бирига туташиб
кетганлигини баѐн қилади
17
.
Форс тарихнавислиги намояндаси Закариѐ ал Қазвинийнинг
ўрганилаѐтган давр хусусидаги маълумотлари, XIII аср муаллифи ал
Қурайшийнинг Хоразм пойтахтидаги ихтисослашган ҳунармандчилик
турлари ҳақидаги гувоҳлиги мавжуд
18
.
Олтин Ўрда таркибидаги Хоразм хусусидаги илк маълумотлар
европалик сайѐҳ Плано Карпини эсдаликларида тилга олинади
19
. 1260 йили
ака-ука Николо ва Маффео Пололар Сарой шаҳридан Устюрт орқали ўтиб,
Хоразмнинг пойтахти Урганчга етиб келишади
20
. XIV асрда италиялик
Франсиско де Бальдуччи Пеголотти томонидан тайѐрланган савдо
йўриқномасида ҳам Урганч шаҳри тилга олинган
21
.
Араб муаллифларидан ан-Нувайрий ҳамда Ибн Абдузуҳрлар ўз
асарларида Хоразмдан ташқи савдога чиқариладиган маҳсулотлар хусусида
маълумот берадилар
22
. Шунингдек, ХIII аср муаллифи Муҳаммад ибн
Мансур, грузинларнинг поэтик мероси “Абдул Мессия” (муаллифи Ионэ
Шавтели)
23
ва Шаҳобиддин ал Умарийлар
24
ўз маълумотларида Хоразмдан
ташқи дунѐга ишлов берилган феруза, сердолик ва бошқа тош маҳсулотлари
чиқарилганлигини таъкидлайдилар.
Шаҳобиддин ал-Умарий Хоразмнинг Баратегин қишлоғи ва тоғ олди
шаҳарларида (Жампиққалъа) тегирмон ва қозон тошлари тайѐрланганлиги
хусусида маълумот беради
25
. 1333 йили Урганчга мағриблик (марокашлик)
сайѐҳ ибн Баттута ташриф буюради. Унинг 1356 йилда ѐзилган “Туҳфат ан-
16
Материалы по истории туркмен и Туркмении (МИТТ). – Том.1. VII–XV вв. Арабские и персидские
источники. Под редакцией С.Л. Волина, А.А. Ромаскеича и А.Ю. Якубовского//Труды Института
востоковедения. – М.–Л.: АН СССР. – XXIX, 1939. – С. 202.
17
МИТТ. Т. 1. – С. 419.
18
Буниятов З.М. Государство Хорезмшахов-Ануштегинидов (1097–1231). – М.: Наука, 1986. – С.102.
19
Плано Карпини Джованьи. История монголов / Пер. А.И.Малеина. – В кн.: Плано Карпини Дж. История
монголов. Рубрук Г. Путешествие в восточные страны. – М., 1957. – С. 46, 209.
20
Книга Марко Поло / Пер. И.И.Минаева. – М., 1955. – С. 20.
21
PegoIIotti F.B. La Rratica deIIa Mercature / Ed. By A. Evans. – Сambridge – Massachusetts, 1936. – Р. 26–28.
22
Тизенгаузен В.Г. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. – СПб, 1884. Т. 1. – С. 60,
152.
23
Поэзия народов СССР. – М.: Художественная литература, 1976. Т. IV. – С. 167.
24
Тизенгаузен В.Г. Сборник материалов ... – С. 242.
25
Тизенгаузен В.Г. Кўрсатилган асар ... – С.242.
11
нуззар фи ғаройиб ал-амсар ва ажойиб ал-афсар” номли тарихий асарида
Хоразм шаҳарлари ҳам тилга олинган
26
. Абдурашид ал Бакувий Гурганжнинг
моҳир “зардўзлари” ҳақида ѐзади
27
.
Муҳим манбалардан яна бири ибн Арабшоҳнинг “Темур тарихида
тақдир ажойиботлари” номли асаридир
28
. 1436–1437 йилларда ѐзилган
мазкур асарда иқтисодиѐт, маданият, савдо ва шаҳарлар ҳаѐтининг бошқа
соҳалари хусусида талайгина маълумотлар мавжуд. Ал-Бакувийнинг XV аср
бошларида яратилган географик асарининг катта қисми ҳам Хоразм ва Ўрта
Осиѐ шаҳарлари масаласига бағишланган.
XIV аср охири–XV аср бошларида Хоразмда кечган воқеалар
силсиласи ва воҳанинг хўжалик ҳаѐтини ўрганишда темурийлар даври
тарихчиларининг асарлари ҳам муҳим рол ўйнайди. Низомиддин Шомий
29
,
Шарафуддин Али Яздий
30
, Абдураззоқ Самарқандийнинг
31
асарлари шулар
жумласидандир. Шунингдек, Хоразмнинг XIV аср охиридаги тарихи
хусусида “Искандар хуфѐнаси” асарида ҳам қисман маълумотлар мавжуд
32
.
Темурийлар даврига оид маълумотларни Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг
“Бобурнома” асари тўлдиради
33
.
XVII асрда ѐзилган “Шажарайи турк” асарининг муаллифи Хива хони
Абулғози Баҳодирхон ҳам Хоразмнинг ўрта асрлар даври тарихидан хабар
берувчи муаллифлар сирасига киради
34
. Кўҳна Урганчда 1558 йилда бўлган
“Москва–Лондон” савдо компанияси вакили А.Женкинсон келтирган
маълумотлар ҳам қимматли ҳисобланади
35
. Ёзма манбаларнинг бу гуруҳини
йирик қомусий олим Маҳмуд ибн Валининг “Баҳр ул-асрор фи маноқиб ул-
ахѐр” асари тўлдиради
36
.
XIX асрда ҳам Хоразмнинг ўрта асрлар даври тарихига оид кўплаб
асарлар юзага келди. Г.Базинер
37
, Г.И.Данилевский
38
, В.В.Григорьев
39
,
26
Тизенгаузен В.Г. Сборник материалов... – С. 307–314; Ибн Баттута. Саѐҳатнома (Туҳфат ан-нуззар фи
ғаройиб ал-амсар ва ажойиб ал-афсар) / Муқаддима, араб тилидан таржима Н.Иброҳимов. – Тошкент: Шарқ
баѐзи, 1993. – 104 б.
27
Ал Бакуви. Талхис ал асар ва аджаиб ал-малик ал-каххар. – М.: Наука, 1971. – С. 91.
28
Тизенгаузен В.Г. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды... – С. 460–472; Уватов У.
Сведения Ибн Арабшаха о Мавераннахре//Вопросы истории, экономики и культуры народов Средней Азии
и стран зарубежного Востока. – Ташкент, 1975. – Вып. 2. – С. 98–102.
29
МИТТ. Т. I. – С. 514–523, – С. 104–126.
30
МИТТ… Т. II. – С. 155–168; Тизенгаузен В.Г. Кўрсатилган асар. Т. II. – С. 144–190.
31
МИТТ… Т. I. –С. 531–535; Тизенгаузен В.Г. Кўрсатилган асар. Т. II. – С. 190–202.
32
Тизенгаузен В.Г. Кўрсатилган асар. Т. II. – С. 126–139.
33
Заҳириддин Бобур. Бобурнома. – Тошкент: Фан, 1993. – 171 б.
34
Абулғози Баҳодирхон. Шажараи турк. – Тошкент: Чўлпон, 1992. – 192 б.
35
Дженкинсон А. Путешествие в Среднюю Азию 1558-1560 гг//Английские путешественники в Московском
государстве в XVI в. – Л., 1938. – С. 178.
36
Махмуд ибн Вали. Море тайн относительно доблестей благородных (география) / Пер. Б.А. Ахмедова. –
Ташкент: Фан, 1977. – С. 19, 35, 43–44.
37
Савельев З.П. Путешествие Г. Базинера через киргизскую степь в Хиву//ГИ. – СПб., 1849. Кн. IV. – С.
206–211.
38
Данилевский Г.И. Описание Хивинского ханства // ЗРГО. – СПб. 1861. Кн. V. – С. 62–153.
39
Григорьев В.В. Описание Хивинского ханства и дорога туда из Сарайчиковой крепости // ЗРГО. – СПб.
1861. – №2. – С.105–138.
12
Н.Веселовский
40
ларнинг асарлари шулар жумласидандир. Ўрганилаѐтган
давр муаммолари А.Л.Кун
41
, А.Н.Самойлович
42
, М.И.Иванин
43
ларнинг
асарларида ҳам анча батафсил баѐн қилинган.
Хоразмнинг ўрта аср шаҳарларини изчил ўрганишнинг бошланиши ХХ
асрнинг 20–30-йилларига тўғри келади. Тадқиқотлар натижалари
А.Ю.Якубовскийнинг асарларида ўз аксини топган
44
.
Хоразмнинг ривожланган ўрта асрлар даври тарихий ѐдгорликларини
ўрганишнинг иккинчи босқичи 1937 йилда С.П.Толстов раҳбарлигидаги
Хоразм археологик-этнографик экспедициясининг ташкил этилиши билан
боғлиқ
45
. Узоқ йиллар мобайнида экспедиция аъзолари томонидан кўплаб
ўрта аср ѐдгорликлари топиб текширилди.
Ўрта асрлар Хоразм ҳунармандчилиги тарихининг тадқиқ қилиниши
А.Ю.Якубовский, С.П.Толстов, Н.Н.Вактурская, Е.Е.Неразик, Г.А.Федоров-
Давыдов, О.Г.Большаков, В.Н.Ягодин ва бошқаларнинг илмий изланишлари
билан
боғлиқ
46
.
А.Ю.Якубовскийнинг
таъкидлашича,
Хоразмда
ҳунармандчилик саноати ривожланган, у, асосан, кўчманчи дашт аҳолисига
хизмат қилган. Даштликлар учун пахта газламалари, ўтроқ ва кўчманчи
аҳоли учун эса кулолчилик маҳсулотлари етказиб берилган
47
.
Воҳанинг ўрта аср ҳунармандчилик маҳсулотларининг ноѐб нусхалари
ҳақидаги маълумотлар ва шулар билан боғлиқ ҳунармандчилик тарихига оид
фикрлар Хоразм цивилизациясини очган буюк қадимшунос С.П.Толстовнинг
фундаментал асарларида ҳам ўз аксини топди
48
.
1948 йили Н.Н.Вактурская Шемахақалъанинг марказий қисмида
қазишмалар олиб боради ва асосан XIII–XIV асрларга оид буюмларни қўлга
киритади
49
. Хоразмнинг ўрта асрлар кулолчилиги тарихига оид энг муҳим
асар Н.Н.Вактурскаянинг асари ҳисобланади. Муаллиф ўз тадқиқотларида
илк бор Хоразмнинг ўрта асрлар давридаги сопол тайѐрлаш технологияси,
буюм турлари, кулолчилик саноатининг ютуқларини кашф этишга уринди
50
.
40
Веселовский Н. Очерк историко-географичесих сведений о Хивинском ханстве от древнейших времен до
настоящего. – СПб., 1877. –364 с.
41
Кун А.Л. Культура оазиса низовьев Амударьи // МСТК. – СПб., 1886. – Вып. IV. – С. 203–254
.
42
Самойлович Н.А. Краткий очерк о поездке в Ташкент и в Бухару и в Хивинское ханство
прикомандированного СПб. университетом и русским комитетом приват-доцента Самойловича в 1908 г.//
ИРКСА. – СПб., 1909. – № 19. – С. 15–29.
43
Иванин М.И. Хива и река Амударья. – СПб., 1873. – С. 314.
44
Якубовский А.Ю. Развалины Ургенча//ИГАИМК,– Л., 1930. Т. VI. – Вып. 2. – С. 5-68; Ўша муаллиф.
Городище Миздахкана//ЗКВ. Т. V. –Л., 1930. – С. 551–581
45
Толстов С.П. Древний Хорезм. – М.: МГУ, 1948. – 352 с.
46
Абдуллаев Т.П. История изучения ремесла в средневековом Хорезме // Вестник ККО АН РУз. – Нукус,
2009. – № 3. – С. 97–100.
47
Якубовский А.Ю. Феодальное общество Средней Азии и его торговля с Восточной Европой в Х–ХV вв. //
МИУТТ. – Л.: АН СССР, 1933. – С. 3–5.
48
Толстов С.П. Древний Хорезм … Табл. 2, 56, 57; Ўша муаллиф. По древним дельтам Окса и Яксарта. – М.:
Вост. лит, 1962. – С. 183–185.
49
Вактурская Н.Н. О раскопках 1948 г. на средневековом городище Шемаха кала ... – С. 173–192.
50
Вактурская Н.Н. Хронологическая классификация средневековой керамики Хорезма (IX–XVII вв.) //
Керамика Хорезма / ТХАЭЭ. – М.: АН СССР, 1959. Т. IV. – С. 261–342.
13
Г.А.Тургенев-Амитиров томонидан Кўҳна Урганч ҳудудидаги
Тошқалъанинг ҳунармандлар маҳаллалари очиб ўрганилди
51
. Шехрликда
1961 йили олиб борилган археологик тадқиқотлар натижасида шаҳар
ҳудудидан кулолчилик, шишасозлик металлсозлик ва бошқа ҳунармандчилик
маҳсулотлари ишлаб чиқарувчи устахоналар қолдиқлари топилди
52
. 1962,
1964–1965 йилларда Миздаҳкондаги тадқиқотлар жараѐнида В.Н.Ягодин
томонидан шаҳарнинг III асрдан XIV асрга қадар бўлган даврни қамраб
олувчи йирик қабристон қазиб ўрганилди
53
.
1965 йилдан бошлаб, Ю.П.Манылов бошчилигидаги экспедиция
томонидан
олиб
борилган
археологик
қазишмалар
натижасида
Хоразмшоҳлар ва Олтин Ўрда даврига оид материаллар қўлга киритилди.
Топилган сопол буюмлар сирасига ривожланган ўрта асрлар даврига оид
хумлар, кўзалар, сирланган коса ва идиш-товоқлар киради
54
.
Хоразмнинг темирчилик, шишасозлик ва кулолчилик буюмлари
намуналари ҳақидаги маълумотлар О.А.Вишневская ва Е.Е.Неразик
ҳисоботларида келтирилган
55
. О.А.Вишневская 1963 йилда чоп этилган
мақоласида ўрта асрларга оид жез безаклар, темир пичоқ, шунингдек, айрим
номаълум буюмларнинг расмларини келтирган
56
.
Хоразм археологик экспедициясининг тадқиқотчиси Е.Е.Неразик 1966–
1971 йилларда олиб борган изланишлари натижасида Акча Гелин, Шоҳсанам,
Кўҳна Уваз, Ёрбакирқалъа, Қизилчақалъа ва Қаватқалъа ҳудудларида ўзига
хос тарихий-маданий ѐдгорликларни кашф этди
57
.
Хоразмнинг ривожланган ўрта асрлар даври моддий маданияти тарихи
тўғрисида тадқиқотчи Г.А.Федоров-Давыдов асарларида ҳам диққатга
сазовор маълумотлар мавжуд
58
.
1985 йилдан бошлаб, Миздаҳконда олиб борилган тадқиқотлар
натижасида XIII–XIV асрларга оид бадавлат аҳоли ва ҳунармандлар
маҳаллалари ўрганилиб, турли материаллар қўлга киритилди
59
. В.Н.Ягодин
60
,
М.М.Мамбетуллаев
61
,
Ю.П.Манылов
62
,
Г.Х.Хўжаниѐзов
63
,
М.-
51
Тургенев-Амитиров Г.А. Раскопки комплекса Южных ворот и крепостной стены Таш-калы // ТХАЭЭ. –
М.: АН СССР, 1958.Т. II. – С. 494–504.
52
Вактурская Н.Н. О средневековых городах Хорезма. // МХЭ. –М., 1963. – Вып. 7. – С. 50–51.
53
Ягодин В.Н., Ходжайов Т.К. Некрополь древнего Миздахкана ... – С. 7.
54
Манылов Ю.П., Кдырниязов М.-Ш. Городище Джанпык-кала … – С. 76–77.
55
Неразик Е.Е. Сельское жилище Хорезма (I–XIV вв.). – М.: Наука, 1976. – 256 с.
56
Вишневская О.А. Археологические разведки на средневековых поселениях левобережнего Хорезма //
МХЭ. – М., 1963. – Вып. 7. – С. 60.
57
Неразик Е.Е. Сельское жилище Хорезма ... – С. 3–117; 151–152.
58
Федоров-Давыдов Г.А. Раскопки квартала XV–XVII вв. на городище Таш кала//ТХЭЭ. – М.: АН СССР,
1958. Т. II. – С. 505–528.
59
Кдырниязов М.-Ш. Городище Миздахкан в золотоордынское время ... – С. 105–106; Туребеков М.
Раскопки в золотоордынском квартале городища Миздахкан в 1986 г. ... – С. 107.
60
Ягодин В.М, Ходжайов Т.К. Некрополь древнего Миздахкана. – Ташкент: Фан, 1970. – С. 104–106;
Ягодин В.М. Стреловидные планировки Устюрта//Археология Приаралья. – Ташкент: Фан, 1991. – Вып. V. –
С. 134, 135, 137, 139, 143.
61
Мамбетуллев М.М.
Кухонная посуда Кердера (Северный Хорезм) IX–XII вв.//Вестник ККО АН РУз.
2006. – №5. – С. 78–94; Мамбетуллаев М.М., Турманов Ж.Т., Юсупов О.Ж. Поливная керамика Кердера//
14
Ш.Қдирниѐзовларнинг
64
тадқиқотларини шундай тадқиқотлар жумласига
киритиш мумкин.
О.Т.Доспанов, А.Алиакберованинг мақолаларида Жампиққалъа ва
Гулдурсун ѐдгорликларида XII–XIV асрларда маҳаллий усталар томонидан
ҳунармандчилик маҳсулотлари қайтарзда ишлаб чиқарилганлиги, ишлаб
чиқариш жараѐнлари қандай ташкил этилганлиги масалалари ўз аксини
топган
65
.
Археологик тадқиқотлар натижасида ҳунармандчилик устахоналари,
уларда ишлаб чиқарилган маҳсулотлар ўрганилиб, буюмлар ва қуролларнинг
шакллари, уларнинг рўзғор учун ѐки иқтисодий ва ҳарбий соҳаларга
мўлжалланиши таҳлил қилинди. Аммо ҳунармандчиликдаги ташкилий
ишлар
муаммолари
етарли
даражада
ўрганилмади,
шунингдек,
ҳунармандчиликда технологик янгиликларни яратиш ва уларни амалиѐтга
жорий этиш, ўрта асрларнинг турли даврларига хос эҳтиѐж ва ижтимоий-
иқтисодий талаблардан келиб чиқиб, янги маҳсулотларни ишлаб чиқариш,
хусусий устахоналарда меҳнатни ташкил қилиш каби масалалар айрим
мақолалар ва монографияларнинг бобларида қисқача ѐритилди, холос.
Диссертациянинг иккинчи боби
“Ҳунармандчилик тармоқлари ва
маҳсулот турлари”
деб номланиб, унда ўрта асрлар Хоразм
ҳунармандчилигининг хом ашѐ манбалари, ҳунармандчилик маҳсулотлари
турлари ва уларнинг таснифи ҳамда ҳунармандчиликдаги ташкилий ишлар
масалалари таҳлил этилди.
Ўрганилаѐтган даврда воҳа ҳунармандчилигининг асосий хом ашѐ
манбаларини маҳаллий конлардан олинган металл рудалари ҳамда
Вестник ККО АН РУз. – Нукус, 2006. – №1–2. – С. 109; Мамбетуллаев М.М., Ходжайов Т.К.
Раннеседневековый некрополь Куюккала. – М., 2008. – С. 117–189.
62
Манылов Ю.П. Железные орудия труда VIII в. с городища Ток кала // Вестник КК ФАН УзССР – Нукус,
1962. – № 3. – С. 80–83; Манылов Ю.П. Бронзовая накладка со сценой охоты из Хорезма//Этнография и
археология Средней Азии. – М.: Наука, 1979. – С.86–89; Манылов Ю.П. Археологические исследования
караван-сараев Центрального Устюрта // Археология Приаралья. – Ташкент: Фан, 1982. – Вып. 1. – С. 98–
121; Манылов Ю.П., Кдырниязов М.-Ш. Городище Джанпык кала // Археология Приаралья
.
– Ташкент:
Фан, 1984. – Вып. II. – С. 67–80.
63
Ходжаниязов Г. Вильчатый наконечник стрелы XIV в. из Миздахкана // История и материальная культура
Каракалпакстана. – Нукус, 2006. – Вып. 1. – С. 68–72.
64
Кдырниязов М.-Ш. История материальной культуры городов Хорезма XIII-XIV вв. – Нукус:
Каракалпакстан, 1989. –С.111; Кдырниязов М.-Ш., Кдырниязов О.-Ш. Металлические изделия из
средневекового Миздахкана // Древняя и средневековая урбанизация Евразии и возраст города Шымкент. //
Материалы Международной научно-теоретической конференции. –Шымкент, 2008. –С.211–227;
Кдырниязов М.-Ш. Ремесло Хорезма в эпоху Амира Тимура и Тимуридов // Вестник ККО АН РУз. Нукус,
2008. – № 1. – С. 67–70.
65
Доспанов О.Т. О некоторых результатах раскопок Джанпык кала в 1987-1989 гг. // Новые открытия в
Приаралье. – М., 1991. – Вып. 2. – С.70–75; Ўша муаллиф. Жампық қала-орта әсир естелиги. – Нөкис, 1992.
– Б. 85–96; Доспанов О.Т, Торежанова Н.Ж. К изучению металлических изделий из городища Джанпык кала
// ИМКУ. –Самарканд, 1999. – Вып. 30. – С.291–297; Алиакберова А. Ремесленный комплекс Джампык-
калы // Вестник КК ФАН РУз. – Нукус, 1988. – №4. – С. 89–93.
15
қимматбаҳо ва ярим қимматбаҳо тошлар ташкил қилган. Кулолчиликда ҳам
маҳаллий тупроқдан фойдаланилган.
Хоразмнинг ривожланган ўрта асрлар кулолчилик маҳсулотлари
турлари ХХ асрнинг 50–60-йилларида Е.Е.Неразик ва Н.Н.Вактурскаялар
томонидан тўлароқ ўрганилган
66
.
XII–XV асрлар сопол буюмлари, асосан, хўжалик ва ошхона
идишларидан иборат. Ошхона идишларига хум, кўза, ғулча, тоғора, коса,
пиѐла, ликобча, қозон каби буюмлар тааллуқли. XIV–XV асрларда Хоразмда
янги шаклдаги хумлар
ишлаб чиқарилган.
Хоразмнинг сирланмаган сопол маҳсулотлари мажмуасини, дигир-
чиғир кўзалари, қозон ва кўзалар қопқоғи, чироқлар ва бошқа
стандартланмаган, лекин асосан дастгоҳда ишланган буюмлар тўлдиради.
Диссертацияда мазкур буюмлар ҳамда юқорида қайд қилинган хўжалик ва
ошхона идишларининг шакли, тузилиши, улар сиртига чизилган нақшлар,
ишланиш технологиясидаги фарқли ва ўхшаш жиҳатлари атрофлича таҳлил
қилинди.
XII–XV асрлар кулолчилик маҳсулотларининг иккинчи туркумини
сирланган буюмлар ташкил қилади. Бу даврда воҳа кулоллари ўз
маҳсулотларини сариқ, кўк, яшил (феруза) қўрғошиндан тайѐрланган рангсиз
қоришма (глазурь), кобальт туридаги сирлар билан сирлаганлар.
XII–XIII асрларда Марказий Осиѐнинг шаҳарсозлик марказларида
қандил деб номланган ҳамда юксак бадиий санъат даражасида тайѐрланган
идишлар кенг тарқалади. Эрон, Ироқ, Жанубий Туркманистон (Марв, XII
аср), Самарқанд ва Бухоро (XII–XIII аср бошлари) қандил маҳсулотлари
маркази бўлиб, XII–XV асрларда қандилларни Хоразмда ҳам учратиш
мумкин эди
67
.
Ёзма манбаларда мўғуллар босқинига қадар Хоразмдан қулф, эгар-
жабдуқ, сувлиқ, от тақалари, камонлар ташқи савдога чиқарилиши
айтилган
68
. Хусусан, ан-Нувайрий ва Ибн Абдузуҳрлар бундай маҳсулотлар
Хоразмдан Олтин Ўрда даврида ҳам ташқи савдога кўплаб чиқарилганлиги
ва уларнинг юқори баҳоланишини таъкидлайдилар
69
.
Ал-Қурайший маълумоти бўйича ўз даврида Хоразмда 50 га яқин
ихтисослашган ҳунармандчилик соҳалари мавжуд бўлган. Закариѐ ал
Қазвиний Гурганж аҳолиси моҳир ҳунармандлар бўлганлиги, айниқса,
66
Неразик Е.Е. Керамика Хорезма афригидского периода//ТХАЭЭ. – М.: АН СССР, 1959. Т. IV. – С. 221–
260; Вактурская Н.Н. Хронологическая классификация средневековой керамики Хорезма (IX-XVII вв.) ... –
C. 261–342.
67
Пугаченкова Г.А. К открытию люстровой керамики в Мерве в XII в. //Известия АН Туркменской ССР.
Серия общ. наук. – Ашхабад, 1960. – № 5. – С. 84–86; Шишкина Г.В. Глазурованная керамика Согда. –
Ташкент: Фан, 1979. – С.23, 36; Мирзахмедов Ж.К. Новые находки люстровой керамики из Бухары// ИМКУ.
– Самарканд, 1999. – Вып. 30. –С.301–306
.
68
Якубовский А.Ю. Феодальное общество Средней Азий и его торговля с Восточной Европой ... – С.3.
69
Тизенгаузен В.Г. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды ... – С. 60, 100, 152.
16
темирчилик, дурадгорлик ва бошқа ҳунармандчилик соҳалари замонасида
юксак ривожланган эканлиги хусусида ѐзади
70
.
Хоразмнинг XII–XIV асрлардаги Шехрлик
71
, Жампиққалъа
72
,
Миздаҳкон
73
,
Кўҳна
Урганч
74
каби
ѐдгорликларидан
темирчилик
ҳунармандчилигининг таянч кўрсаткичи ҳисобланувчи “тигел”лар (ўтга
чидамли гил, тош, темир қозон) жуда кўплаб топилган. Тигеллардан
мисгарлик, заргарлик соҳаларида рангли металлар ва темир эритишда
фойдаланилган.
Хоразм ѐдгорликларидан аниқланган темирчилик ҳунармандчилиги
излари бу ҳудудда металлсозлик тармоғининг жадал ривожланганини
кўрсатади
75
. Хоразм темирчи усталари тайѐрлаган маҳсулотларни қўлланиш
соҳасига кўра меҳнат қуроллари, уй-рўзғор буюмлари, чорва анжомлари ва
ҳарбий қурол-аслаҳалар сингари алоҳида гуруҳларга ажратиш мумкин.
Меҳнат қуроллари тадқиқотларда энг кўп учрайдиган буюмлар
сирасига киради. Хоразмда қадимдан шаклланган ўтроқ ва суғорма
деҳқончилик хўжалигида меҳнат самарадорлигини оширишга интилиш
металлдан ишланган қуролларнинг такомиллашувига олиб келган
76
. Меҳнат
қуроллари
ичида
ўроқлардан,
даставвал,
универсал
мақсадларда
фойдаланилиб, кейинчалик улар трансформацион ўзгаришларга учраганини
кузатиш мумкин.
Хоразмнинг ўрта аср шаҳарларида кўп учрайдиган пичоқларни
функционал белгиларига кўра, икки гуруҳга: универсал-хўжалик пичоқлари
ва махсус ихтисослашган фаолиятга мўлжалланган пичоқларга ажратиш
мумкин. Бундай пичоқлар Хоразмнинг Тўққалъа, Куюкқалъа, Бургутқалъа,
Якка Порсон
77
, Қаватқалъа, Гулдурсин ѐдгорликлари, шунингдек, Олтин
Ўрда даври ѐдгорликларидан (Кўҳна Урганч, Шемаха, Шехрлик, Пулжой,
Миздаҳкон, Жампикқалъа ва карвонсаройлар – Талайхон ота, Ажигелди,
70
Буниятов З.М. Государство Хорезмшахов-Ануштегинидов… – С. 102.
71
Вактурская Н.Н. О средневековых городах Хорезма ... – С. 51. Рис.
72
Алиакбарова А. Ремесленный комплекс Джампык-калы ... – С. 89–93.
73
Кдырниязов М.-Ш, Кдырниязов О.-Ш. Металлические изделия из средневекового Миздахкана... – С. 211–
227.
74
Кдырниязов М.-Ш. Ремесло Хорезма в
XIII–XIV вв. // Археологические исследования в Каракалпакии. –
Ташкент: Фан, 1981. – С. 126.
75
Турганов Б.К. Металлообрабатывающее ремесло средневекового Хорезма (по археологическим
материалам VIII–XIV вв.): Автореф. дисс. ... канд. истор. наук. – Самарканд, 2009. – С.27
76
Вишневская О.А. Культура сакских племен низовьев Сырдарьи в VII–V вв. до н.э. По материалам
Уйгарака // ТХАЭЭ. – М.: Наука, 1973. Т. VIII. Табл. XXI; Кабиров Ж., Сагдуллаев А. Ўрта Осиѐ
археологияси. – Тошкент, Ўқитувчи, 1990. – Б. 140–141.
77
Неразик Е.Е. Раскопки Якка Парсана ... – С. 29. Рис. 13, 7.
17
Қўшбулоқ) топилган
78
. Улар ўрта аср қишлоқ масканларида ҳам
кузатилади
79
.
Меҳнат қуроллари турини Хоразмнинг ўрта аср ѐдгорликларидан
маълум бўлган
бел
(белкурак)лар тўлдиради. Акча Гелин ва Талайхон ота
карвонсаройидан квадрат шаклидаги белкураклар топилган
80
.
Қадим замонлардан бошлаб инсониятнинг меҳнат фаолияти билан
узвий боғлиқ меҳнат қуролларидан яна бири
болталардир. Болталардан
дурадгорлик ва хўжалик ишларида фойдаланилган. Ўрта аср болталари
Хоразмнинг Тўққалъа
81
, Дарѐлиқкўл, Гулдурсин
82
, Миздаҳкон ва
Жампиққалъа
83
ѐдгорликларидан аниқланган.
Дурадгорлик ишларида болталардан кейинги ўринда турувчи
тешалар
Жампиққалъа ва Устюртдаги Ажигелди карвонсаройларида қайд қилинган
84
.
Тадқиқотлар жараѐнида қайд қилинган арра ва рандалар
ҳам темирчи
усталар томонидан тайѐрланган. Қаватқалъадан топилган арра Хоразмшоҳлар
даври билан саналади.
85
Ҳунармандчиликда ва хўжалик ишларида кенг фойдаланилган
қайчилар икки таснифий турга: пружинали ва ошиқ-мошиқли қайчиларга
бўлинади. Қайчилар ўрта аср Хоразм ѐдгорликларидан Жигарбанд
86
,
Миздаҳкон, Талайхон ота карвонсаройида қайд қилинган
87
. Темирчилик
асбобларидан икки жағли
омбурлар металлни қисиш, эгиш, суғуриш
ишларида қўл келган.
Хоразмнинг ўрта асрлар даври ноѐб топилмалардан ҳисобланмиш
тарози паллалари ва қадоқ тошлари уй-рўзғор ва хўжалик буюмлари сирасига
киради. Улар Кўҳна Урганч, Миздаҳкон, Жампиққалъа ва Қаватқалъа
ѐдгорликларидан маълум. Кўҳна Урганчдан доира шаклидаги мис
пластиналардан ясалган иккита тарози палласи топилган. Улар XV–XVII
асрлар билан саналанади
88
. Хоразмнинг ўрта аср ѐдгорликларида тарози
78
Вактурская Н.Н. О раскопках 1948 г. на средневековом городище Шемаха кала... – С. 180. Рис. 5, 3; Ўша
муаллиф. О средневековых городах Хорезма... – С. 51. Рис. 6, 9-10; Федоров-Давыдов Г.А. Раскопки
торгово- ремесленного квартала XV–XVII вв. на городище Таш кала... – С. 526; Кдырниязов М.-Ш.,
Кдырниязов О.-Ш. Металлические изделия из средневекового Миздахкана... – С. 212. Рис.1, 2; Вишневская
О.А. Раскопки караван-сараев Ак Яйла и Талайхан ата … – С. 460; Манылов Ю.П. Археологические
исследования караван-сараев Устюрта // Археология Приаралья. – Ташкент: Фан, 1982. – Вып. 1. – С. 116.
79
Неразик Е.Е. Сельское жилище Хорезма (I–XIV вв.) ... – С. 110–111.
80
Вишневская О.А. Раскопки караван-сараев Ак Яйла и Талайхан ата ... – С. 460.
81
Гудкова А.В. Ток кала ... – С. 53–55.
82
Неразик Е.Е. Сельское жилище Хорезма ... – С. 110.
83
Кдырниязов М.-Ш., Кдырниязов О.-Ш. Металлические изделия ... – С. 214.
84
Гудкова А.В. Ток кала... – С.54. Рис. 12,3; И.В.Савицкий номидаги Қорақалпоғистон Республикаси Санъат
музейи заҳиралари. Шифр. Жанпиккала. Кп. 40028/5, инв. 320; Манылов Ю.П.Археологичесекие
исследования караван-сараев Центрального Устюрта ... – С. 115.
85
И.В.Савицкий номидаги Қорақалпоғистон Республикаси Санъат музейи заҳиралари. Шифр. Кават кала.
Кп. 3772/698, инв. 1588.
86
Вишневская Н.Ю. Ремесленные изделия Джигербента ... – С. 89.
87
Вишневская О.А. Раскопки караван-сараев Ак Яйла и Талайхан ата...– С. 461. Кдырниязов М.-Ш.,
Кдырниязов О.-Ш. Металлические изделия .... – С. 215.
88
Федоров-Давыдов Г.А. Раскопки торгово-ремесленного квартала XV–XVII вв. на городище Таш-кала ... – С.
526.
18
паллалари билан бир қаторда мис ва жездан тайѐрланган қадоқ тошлари
учрайди. Улар кубик ҳамда цилиндрсимон кўринишда бўлиб, сирти
геометрик чизиқлар ѐки зооморф шаклда безалган
89
.
Темир, тош, сопол чироқлар ҳам Хоразмнинг ўрта аср ѐдгорликларида
кўплаб учрайди. И.В.Савицкий номидаги Қорақалпоғистон Республикаси
Санъат музейида сақланаѐтган уч оѐқли нодир чироқнинг сиртқи қисми
геометрик ва ўсимлик барглари нақшлари билан безатилган
90
.
Темирдан ясалган цилиндрсимон қулф ва калитлар,
дастлаб,
Жигарбанд маданий қатламларида қайд қилинган бўлиб, улар бронза
қоплама билан қопланган. Бошқа бир цилиндрсимон пружинали қулф
Миздаҳконда топилган
91
. Қорақалпоғистон Санъат музейи фондида тўғри
бурчакли темир қулф ва тухумсимон, безатилган, учи эгри мис калит
мавжуд
92
.
Шу даврга оид топилмалар орасида занжир ва михлар, бронзадан
тайѐрланган пардоз-андоз буюми – ойналар ҳам кўпчиликни ташкил қилади.
Бронза, мис қозонлар воҳанинг Жигарбанд, Шоҳсанам ва Пулжой
ѐдгорликларидан маълум. Хоразм ҳунармандлари темир ва мисдан товалар
ҳам тайѐрлаганлар. Чўмичсимон шаклдаги мис товалар Шоҳсанам,
Қаватқалъа ѐдгорликларида қайд қилинган.
Қадимги даврлардагидек, ўрта асрларларда ҳам қурол-аслаҳанинг
асосини ўқ-ѐйлар (камон), найза, ханжар, қилич, қалқон ва совут ташкил
қилган.
93
Хоразмнинг ўрта асрларларга оид камон ўқи учлари Куюкқалъа,
Якка Порсон, Бургутқалъа, Тўкқалъа, Филқалъа, Устюрт ѐдгорликлари –
Қалъалиқ–2, Қазған–2, –5 (қўрғонлар), Дарѐлиқкўл, Жампиққалъа,
Миздаҳкондан топилган. Улар ўқ учининг тузилиши, кесими ва дастасига
кўра таснифланади
94
.
Хоразмнинг ўрта аср қуролсоз ҳунармандлари томонидан тайѐрлаган
найзалар отлиқ аскарларга мослаб ишланган ва яқин масофадан зарба
беришга мўлжалланган. Хоразм ҳунармандчилиги маҳсулотларидан бўлмиш
қилич, шамшир ва ханжарлар ўрта асрларда воҳа аҳолисининг ҳарбий
фаолиятида кенг қўлланган.
89
И.В.Савицкий номидаги Қорақалпоғистон Республикаси Санъат музейи заҳиралари. Шифр. Қават қалъа.
Кп. 39169, инв. 196, кп. 41095/65, инв. 1344: Жанпык қалъа. Кп. 3772/102, инв. 89, кп. 3772/33, инв. 88; кп.
3772/94, инв. 80; Неразик Е.Е. Сельское жилище ... – С. 110; Доспанов О.Т. Жампық қала-орта әсир
естелиги... – Б. 69–70.
90
Альбом. Государственный музей Искусства КАССР. – М., 1978. С. 12–13.
91
Туребеков М.Т. Раскопки жилого массива гончаров средневекового Миздахкана // Археология Приаралья.
– Нукус, 2003. –Вып. VI. – С. 77.
92
И.В.Савицкий номидаги Қорақалпоғистан Санъат музейи заҳираси. Шифр. Кп. 40927, инв. 1463; Кп.
22889, инв. 247.
93
Алламберганов М. История военного дела в низовьях Окса и Яксарта. – Ташкент: Национальная
бибилиотека, 2008. – С.188.
94
Хожаниязов Г.Х. Вильчатый наконечник стрел XIV в.из Миздахкана ... – С. 68–73; Кдырниязов М.-Ш.,
Кдырниязов О.-Ш. Металлические изделия из средневекового Миздахкана ... – С. 218.
19
Н.Н.Вактурская, С.А.Трудновская, Е.А.Армарчук, Н.Ю.Вишневская,
М.-Ш.Кдырниязовлар Шемахақалъа, Шехрлик
95
, Шоҳсанам, Қуйисой
96
,
Садвар
97
ва Миздаҳкон
98
ѐдгорликларида шишасозлар устахоналари мавжуд
бўлганлигини аниқлаганлар.
Юқорида қайд қилинган барча турдаги ҳунармандчилик маҳсулотлари
диссертацияда атрофлича таснифланди ҳамда уларнинг функционал
вазифалари ва трансформацион ўзгарувчанлик хусусиятлари очиб берилди.
Ёзма манбалар маълумотлари
ва археологик тадқиқотлар ўрта асрлар
шароитида воҳада меҳнатни ташкил қилиш жараѐни нисбатан мукаммал
йўлга қўйилганлигини таъкидлайди. Миздаҳкон ѐдгорлигида якка
ҳунармандлар устахоналари билан бир қаторда цех шаклида фаолият
кўрсатган устахоналар ҳам топиб ўрганилган. М.Т.Тўрабековнинг фикрича,
бу ихтисослашган цехда бош устадан ташқари 7 та кулол, 7 та шогирд, 4 та
ѐрдамчи ишчилар ҳунармандчилик фаолияти билан банд бўлишган
99
.
Закариѐ ал-Қазвиний, Ибн Баттута ва Рашидиддин ўз асарларида
“корхона”, “цех” туридаги устахоналарнинг, махсус ихтисослашган
ҳунармандлар гуруҳининг мавжудлиги тўғрисида маълумот беришган.
“Корхона” шаклидаги ҳунармандлар ташкилоти Мовароуннаҳрда XIII асрдан
маълум
100
.
Ўрта аср шароитида натурал хўжаликнинг устунлиги сабабли якка
ҳунармандлар мавқеи баланд бўлган. Шу билан бирга, давлат миқѐсидаги
корхоналар (цехлар) ҳам мавжуд бўлган.
Сўнгги йилларда тадқиқотчилар ўрта асрлар ҳунармандчилиги
соҳаларида режалаштириш ва ишлаб чиқаришни ташкиллаштириш, тартибга
солиш ва назорат қилиш, замон эҳтиѐжи ва талабларидан келиб чиқиб, янги
маҳсулотларни ишлаб чиқариш билан боғлиқ бир қатор ташкилий
масалаларга ўз эътиборларини қаратмоқдалар
101
.
Марказий Осиѐнинг ўрта аср шаҳарларида, жумладан, Хоразмда ҳам
ҳунармандлар ва савдогарлар уюшган гуруҳ ѐки қатлам тарзида алоҳида
даҳаларда жойлашиб, шаҳардаги ҳар қайси маҳалла ҳунармандчиликнинг
алоҳида бир тури билан машғул бўлган. Даҳалар, кўпинча, уларда истиқомат
қилувчи аҳолининг касби билан аталган
102
.
95
Вактурская Н.Н. О раскопках 1948 г. на средневековом городище Шемаха кала ... – С. 174, 181; Ўша
муаллиф. О средневековых городах Хорезма ... – С. 50–51.
96
Трудновская С.А. Стекло с городища Шах-Санем ... – С. 428–430.
97
Армарчук Е.А.Садвар-средневековый город на юге-востоке Хорезма (к изучению хорезмийской городской
культуры IX–XI вв.): Автореф. дисс. ... канд. истор. наук. – М., 1992. – С. 22.
98
Кдырниязов М.-Ш.Ремесло Хорезма в эпоху Амира Тимура и Тимуридов // Вестник ККО АН РУз. 2008. –
№1. – С. 68.
99
Туребеков М.Т. Раскопки жилого массива гончаров средневекового Миздахкана ... – С.78–79.
100
История Узбекской ССР. – Ташкент, 1950. Т. 1. – С. 303.
101
Сагдуллаев А. Инновацион менежмент асосларининг шаклланиши тарихидан // Инновацион менежмент.
– Тошкент: Akademiya, 2005. – Б. 21.
102
Беленицкий А.М., Бентович И.Б., Большаков О.Г. Средневековый город Средней Азии. – Л.: Наука, 1973.
– С. 299.
20
Майда устахоналарнинг молиявий ва ишлаб чиқариш имкониятлари
чекланган бўлиб, уста, хўжайин ва 2–3 шогирлардан иборат жамоа энг кенг
тарқалган ишлаб чиқариш жамоаси бўлган
103
. Бир турдаги маҳсулот ишлаб
чиқарувчи бир неча устахонани ўзига бирлаштирган цехлар анча мураккаб
иқтисодий вазифаларни бажарган.
Маҳсулотларни сотиш учун янги бозорлар изланиши ички савдо-сотиқ
ва халқаро карвон савдосининг кенг ривожланишига олиб келди. XII асрга
келиб, Марв, Самарқанд, Бухоро, Термиз шаҳарлари сингари Хоразм
шаҳарларида ҳам тўқимачилик ҳунармандчиликнинг анча кенг тарқалган
турига айланди. Хоразмдан халқаро савдога қимматбаҳо гиламлар ва пахта
газламаси – “арзанж” олиб чиқилган
104
.
Марказий Осиѐнинг турли вилоятларида ҳунармандчиликнинг
ривожланиши даражаси турлича бўлиб, бу мураккаб ва серқирра жараѐн
саналади
105
. Ўрта асрларда Хоразмда ҳунармандлар меҳнати, маҳсулот ишлаб
чиқариш даражаси шаҳар ва қишлоқларда бир текисда бўлмаган.
Фикримизча, ҳунармандчилик устахоналарида ишлаб чиқаришни
ташкил этишнинг алоҳида ўзига хос тури сифатида, шаҳарни белгилашнинг
муҳим омили эса муайян тарихий шароитдаги ижтимоий-иқтисодий ҳодиса
сифатида қараладиган бўлса, бунда ташкил этиш билан боғлиқ жараѐнлар,
ҳунамандчилик турларининг ихтисослашув даражаси, маҳсулотларни
тақсимлаш шароитлари, техник имкониятлар ва технология жараѐнларини
ташкил этиш шароитлари ва бошқалар инобатга олинмоғи лозим.
Ҳунармандчиликнинг роли фақатгина тайѐрланган маҳсулотлар
миқдори ҳамда уларнинг тақсимоти билан ўлчанмайди. Унинг асосий роли
ҳунармандчиликнинг ижтимоий меҳнатни тақсимлашдаги махсус ва ўзига
хос ишлаб чиқариш шакли эканлигидан далолат берувчи илғор йўналишлари
билан белгиланади. Ҳунармандчиликнинг ўрта аср шаҳарлари тараққиѐтига
фаол таъсири унинг ички ўсиш имкониятларига эгалигига ҳам боғлиқ
106
.
Фикримизча, ишлаб чиқариш кучлари фаолиятининг самарадорлигини
ошириш, ялпи техникавий тараққиѐтнинг муҳим омили ҳисобланган
технологияларни такомиллаштириш, меҳнатнинг ишлаб чиқариш қуввати
умумий ҳажмини кўпайтириш эвазига ҳунармандчиликнинг ички тараққий
этиш имконияти сақланиб қолади.
107
.
Ҳунармандчиликнинг ўрта аср шаҳарлари тараққиѐтига фаол таъсири
унинг ўсиш кўрсаткичларида, аниқ бир маҳсулот ишлаб чиқариш соҳасига
ихтисослашувида, иқтисодий имкониятларининг ўсишида, ишлаб чиқариш
103
Сагдуллаев А. Бошқарув тизимига янгиликларни жорий этиш тарихидан//Жамият ва бошқарув. –
Тошкент, 2004. – №4. – Б. 17.
104
Беленицкий А.М., Бентович И.Б., Большаков О.Г. Средневековый город ... – С. 273; Мусакаева А. Қадим
Хоразмда нарх-наво // Фан ва турмуш. – Тошкент, 2006. – №1–3. – Б. 58.
105
Беленицкий А.М., Бентович И.Б., Большаков О.Г. Средневековый город Средней Азии … – С. 269.
106
Кўрсатилган асар. – С. 269–270.
107
Сайко Э.В. Ремесленный труд в развитии средневекового города Средней Азии//Средневековая городская
культура Казахстана и Средней Азии. – Алма-Ата: Наука, 1983. – С. 187.
21
қувватларининг марказлашувида намоѐн бўлади. Бундай ўзгаришлар,
жумладан, маҳсулот ишлаб чиқаришни ташкил этишда, ишлаб чиқариш
ҳажмининг характери ва қўлланадиган усуллар даражасида, меҳнат
воситаларининг ихтисослашувида, технологик инновацияларни яратиш ва
уларни амалиѐтга татбиқ қилиш, маҳсулот ишлаб чиқаришни зарурий ашѐ ва
ускуналар билан таъминлаш ҳамда асосий ишлаб чиқариш бирлиги –
устахонанинг амал қилишида намоѐн бўлади
108
.
“Марказий Осиѐ маданияти тарихида Хоразм ҳунарманд-
чилигининг ўрни ва унга таъсир этувчи омиллар”
деб номланувчи
учинчи бобда Хоразм ҳунармандчилигининг ўрта асрлар иқтисодий алоқалар
тизимидаги ўрни ҳамда воҳада ҳунармандчилик ривожига таъсир этувчи
ички ва ташқи омиллар очиб берилди.
Хоразмлик ҳунармандлар ва савдогарлар Шарқий Европа (Хазария,
Волга бўйи Булғорияси, Олтин Ўрда), Яқин (Миср, Хуросон) ва Узоқ Шарқ
(Хитой) мамлакатларидаги иқтисодий муҳитга ҳам ўз таъсирларини
ўтказганлар. Хоразмликлар айрим хорижий шаҳарларда доимий равишда
ишлаб чиқариш ва тижорат билан шуғулланганлар. Нисо шаҳридаги
(Шимолий Хуросон) ер мулкларнинг катта қисми хоразмликлар қўлида
бўлган. Шунингдек, Ироқдаги хоразмлик савдогарларга ғамхўрлик
кўрсатилганлиги тўғрисидаги ѐзма манбалар маълумотлари ҳам фикримизни
тасдиқлайди
109
.
Ёзма ва археологик маълумотларга кўра ўрта аср савдо ва маданий
алоқалари таъсирида Хоразмдан тайѐр маҳсулотлар билан бир қаторда,
тажрибали, моҳир ҳунармандлар ѐки ҳунармандлар гуруҳи чет элларга
чиқиб, маҳаллий тажрибаларни янги шароитда қўллай бошлаганлар
110
. Бунга
хоразмликларга хос ҳунармандчилик салоҳияти, шунингдек, қўшни
этномаданий ҳудудларда воҳанинг бозорбоп молларига бўлган талабнинг
катталиги асосий сабаб бўлган.
Ривожланган ўрта асрларда Хоразмга хос урбанизация ва
ҳунармандчилик маданиятининг таъсири анча кенг ҳудудларга, жумладан,
жануб ва шимолда – Жанубий Туркманистон, Волга бўйи (Булғория, Олтин
Ўрда), Шимолий Кавказ, Қрим, Молдовага қадар кириб борганлигини
кўрамиз. Турли ҳунармандчилик буюмларнинг ишлаб чиқарилиши,
савдонинг ташкил қилиниши, маҳсулотларни сотиш учун янги бозорларнинг
изланиши халқаро карвон савдосининг кенг ривожланишига олиб келди.
108
Сагдуллаев А. Инновацион менежмент асосларининг шаклланиши тарихидан ... – Б. 22.
109
Бунѐдов З.М. Ануштагин-Хоразмшоҳлар давлати – Тошкент: Санъат ва адабиѐт, 1997. – Б. 136.
110
Вактурская Н.Н. К вопросу о культурных связях средневекового Хорезма с Китаем // Материалы второго
совещания археологов и этнографов Средней Азии. – М.–Л., 1959. – С. 26–32; Кдырниязов М.-Ш. Зеркала с
изображением драконов из Миздахкана // Вестник ККО АН РУз. – 2000. – №3. – С. 70–71; Ўша муаллиф.
Культурные связи средневековых городов Хорезма // Археология Приаралья. – Ташкент: Фан, 1984. – Вып.
II. – С. 97.
22
XII асрдан бошлаб, Мовароуннаҳрда карвон савдоси муҳим аҳамиятга
эга эди.
111
Савдо йўллари Марказий Осиѐнинг йирик шаҳарларини, алоҳида
туманлар ва вилоят марказларини ўзаро боғлаб турар эди. Айнан шу даврда
Хоразмдан Волга бўйи, Шимолий Кавказ ва Шарқий Европага олиб борувчи
савдо йўлларнинг аҳамияти ошиб борди
112
.
Кўҳна
Урганчдан
Амударѐнинг
чап
қирғоғи
бўйлаб
Ҳазорасп орқали Марв–Амул йўналишда ўтган йўллар Эрон, Афғонистон ва
Ҳиндистон шаҳарларига олиб борган
113
. Хоразм воҳаси Мовароуннаҳрнинг
шимолдаги юртлар ва Шарқий Европа билан бўлган иқтисодий, маданий
алоқаларида муҳим аҳамият касб этган.
Амир Темур ва темурийлар даврида Олтин Ўрда ва Русь шаҳарлари
билан савдо-сотиқ муносабатлари мавжуд бўлиб, XIV асрга оид рус
йилномаларида Қуйи Новгород шаҳрида яшовчи хоразмлик савдогарлар
ҳақида маълумотлар мавжуд
114
.
Демак, халқаро карвон савдосининг ривожланиши натижасида,
Хоразмда ишлаб чиқарилган ҳунармандчилик маҳсулотлари узоқ юртларга
олиб борилган. Ушбу жараѐн ўрта асрларда бошланган. Тадқиқотчилар
фикрига кўра, Япония императори антиқа буюмлар хазинаси – Шосоинда
сақланаѐтган VII–VIII асрларга оид қизил чармдан тикилган пойабзал
Хоразмда ишлаб чиқарилган
115
.
Ўрта асрларда Хоразмнинг ҳунармандчилик салоҳиятининг шаклланиб
ривожланиши учун бир неча ички ва ташқи омиллар таъсир этган. Тарихий-
сиѐсий омил
шуларнинг энг муҳимларидан саналади.
Хоразмда ўрта асрлар даври тарихий шароитида ҳунармандчиликка
таъсир этган омиллардан яна бири–бу воҳада қадимдан шаклланган маданий-
хўжалик марказларининг жойлашиши ва улардаги ижтимоий-иқтисодий
жараѐнлар ҳисобланади. Бунга хўжалик асослари, аҳолининг жойлашиш
ҳудуди, зичлиги хусусиятлари киради. Воҳадаги маданий-хўжалик
марказларининг жойлашиши бевосита табиий-географик омилларга боғлиқ
бўлган.
Этномаданий ва савдо алоқалари омили
Марказий Осиѐнинг бошқа
ҳудудларида
бўлгани
сингари
Хоразмда
моддий
маданиятнинг
шаклланишига, жумладан, ҳунармандчилик тармоқларининг ривожига
миграция жараѐнлари ҳамда бошқа минтақалар халқлари ва қўшнилар билан
олиб борилган маданий-хўжалик алоқаларининг таъсири бўлган. Буни савдо
111
Мавлонов Ў., Маҳкамова Д. Маданий алоқалар ва савдо йўллари. – Тошкент: Академия, 2004. – Б. 21.
112
Манылов Ю.П., Юсупов Н. Караван-сарай Центрального Устюрта // СА.–1982. – №2. – С. 180–184;
Ходжаниязов Г. Караванные пути северной переферии Хорезма // Великий шелковый путь. Культура и
традиции. Прошлое и настоящее: Материалы научно-теоретической конференции. – Ташкент, 2006. – С. 36–
40; Ртвеладзе Э.В. К истории города Маджар // СА .– 1973. – №4. – С. 271–276.
113
Мавлонов Ў. Марказий Осиѐнинг қадимги йўллари. – Тошкент: Akademiya, 2008. – Б. 155.
114
Мавлонов Ў. Марказий Осиѐнинг қадимги йўллари... – Б. 185.
115
Беленицкий А.М., Бентович И.Б., Большаков О.Г. Средневековый город ... – С. 101.
23
ва
айирбошлашнинг
бош
воситаси
бўлмиш
ҳунармандчилик
маҳсулотларидаги ўзгаришлардан ҳам кўриш мумкин.
ХУЛОСА
Археологик, манбашунослик ва тарихшунослик маълумотларини
ўрганиш асосида тўпланган ноѐб маълумотларни изчил ва мунтазам илмий
таҳлил қилиш ва умумлаштириш йўли билан мазкур мавзуга оид қуйидагича
тегишли илмий хулосаларга келинди:
1. Хоразм ҳунармандчилиги соҳалари тарихи ҳамда уларнинг Марказий
Осиѐ моддий маданияти тарихидаги ўрни турли ѐзма манбаларда ва
тарихшуносликка оид тадқиқотларда ўз аксини топган. Аммо ҳалига қадар
мазкур муаммонинг барча қирраларини тўлиқ очиб берувчи асарлар ва
тадқиқотлар яратилмаган эди.
2. Хоразмнинг ўрта асрлар даври ҳунармандчилиги тарихи масаласини
ўрганиш борасида С.П.Толстов раҳбарлигидаги Хоразм археологик-
этнографик экспедицияси ходимлари жуда катта ишларни амалга оширдилар.
Кейинчалик эса бу муаммони ўрганишга қорақалпоғистонлик археолог,
тарихчи ва этнографлар катта ҳисса қўшдилар. Натижада ҳунармандчилик
тарихини даврлаштириш, ривожланиш қонуниятларига хос
хусусиятларини
таҳлил қилиш ва умумлаштириш имкони яратилди.
3. XII–XIII аср бошларида Марказий Осиѐ тарихида кечган сиѐсий
жараѐнлар–марказлашган
Хоразмшоҳлар-Ануштегинийлар
давлатининг
вужудга келиши, сулола вакиллари томонидан Мовароуннаҳр, Манғишлоқ,
Жанубий Қозоғистон, Эрон, Озарбайжон, Ироқ каби бой ҳудудларнинг
мамлакат таркибига қўшиб олиниши ҳунармандчилик ва савдо-сотиқнинг
ривожига катта таъсир кўрсатган жараѐн бўлган.
Хоразмда рўй берган ўрта асрларга хос босқинчилик урушлари,
сулолалар алмашинуви, экологик вазиятлар натижасида инқирозли ҳолатлар
бўлиб
туришига
қарамасдан,
XIII–XV
асрларда
ҳунармандчилик
тармоқларининг ривожи тўхтаб қолмаган.
4. Урбанизация жараѐнларининг ўсиши туфайли аҳоли зич жойлашган
ҳудудларда ҳунармандчиликнинг янги ўчоқлари шаклланди. Шаҳарсозлик
маданияти янги ҳудудларга – Устюрт қирлари бўйлаб ғарбий чекка туманлар
Шимолий Давдон, Дарѐлиқкўл бўйларига тарқалди. Асрлар давомида ортда
қолган Бургутқалъа, Қаватқалъа каби ҳудудлар XIII асрнинг иккинчи ярмида
қайтадан гуллаб яшнади.
5.
Шаҳарлар сингари қишлоқ масканлари ҳудудларида ҳам
ҳунармандчилик фаолияти билан боғлиқ манзаралар–темирчилик, мисгарлик,
шишасозлик, кулолчилик устахоналари излари, тошқол уюмлари кўплаб
учрайди. Ёдгорликлардан меҳнат қуроллари, қурол-аслаҳалар, заргарлик ва
зеб-зийнат буюмлари, темирдан тайѐрланган от-улов анжомлари ва бошқа
кўплаб металл буюмлар топилган.
24
6. Ёзма манбалар маълумотлари
ва археологик тадқиқотлар натижалари
ўрта асрлар шароитида меҳнатни ташкил қилиш жараѐни йўлга
қўйилганлигини тасдиқлайди.
Якка ҳунармандлар устахоналари Хоразм ѐдгорликларида кўплаб қайд
этилган. Аммо индивидуал меҳнат билан шуғулланувчи уста тор ихтисослик
йўналишига асосланган бўлиб, бозор шароитидаги ўзгарувчанлик
талабларига ўз вақтида жавоб бера олмаган. Якка ҳунармандлар билан бирга
цех характерида фаолият кўрсатган қатор устахоналар кашф этилди.
Муқоясавий таҳлиллар цех шаклидаги корхоналар Хоразм билан яқин
маданий алоқада бўлган Волга бўйи Булғорияси, Олтин Ўрта шаҳарларида
ҳам бўлганлигини кўрсатади.
7. Ихтисослашган ҳунармандчилик соҳасини ички ўзгартириш
имконияти XII–XV асрлар Марказий Осиѐ шаҳарлари иқтисодий базаси
истиқболда фаол тараққий этиши ва кенгайишининг муҳим омили бўлиб
келган. Ҳунармандчилик маҳсулотларини тайѐрлаш бўйича ижтимоий
меҳнатни ташкил қилишнинг тарихан таркиб топган илғор тараққийси,
ҳунармандчиликни техник жиҳатдан ташкил қилишнинг такомиллашуви ва
мураккаблашувининг яна-да яққолроқ ифодаланиши, янги ҳунармандчилик
фаолиятини амалда ташкил этишнинг серқирра шакллари ва шароитлари
орқали кечган.
8. Хоразмда ўрта аср ҳунармандчилик маданиятининг шаклланиши ва
ривожига ички ва ташқи омиллар сабаб бўлган. Ички омилларга вилоятда
қадимдан таркиб топган деҳқончилик ва урбанизация жараѐнларининг
узлуксиз давом этиши, ҳунармандчиликнинг хом ашѐ захиралари воҳанинг
ўзида мавжудлиги, сув манбаи ҳисобидан ўрта асрларда ўзлаштирилган янги
ҳудудларда аҳолининг ўсиши; ташқи омилларга сиѐсий вазият–қўшни
этномаданий ҳудудларни бириктирган кучли марказлашган давлатларнинг
ташкил топиши, Каспий–Орол бўйи атрофидаги кўчманчилар ва
Мовароуннаҳр воҳалари ҳунармандчилик маданияти, жануб, шимол
ҳудудларидаги давлатлар билан ўзаро алоқалар ва бошқаларни кўрсатиш
мумкин.
Ўрта асрлар Хоразм ҳунармандчилиги тарихи мавзусининг таҳлили
натижасида мазкур масалага тегишли қуйидаги амалий тавсиялар илгари
сурилади:
– ХХ асрнинг 30-йилларидан 90-йилларига қадар ҳамда мустақиллик
йилларида Хоразм вилояти ва Қорақалпоғистон ҳудудларида жуда кенг
миқѐсда археологик тадқиқотлар олиб борилди. Аммо шунга қарамасдан, кам
ўрганилган ѐки умуман ўрганилмаган археологик материаллар ҳам
мавжудки, мазкур мавзу бўйича тадқиқотларни давом эттириш ва музейларда
янги экспозицияларни ташкил этиш мақсадга мувофиқ бўларди;
– Хоразм ҳунармандчилиги тарихига оид хориж давлатлари
фондларида сақланаѐтган кўплаб манбаларни ҳам ўрганиш ва улардаги
маълумотларни илмий муомалага киритиш лозим;
25
– юқоридаги муаммоларни ижобий ҳал қилиш мақсадида қўшни ва
узоқ хорижий давлатларнинг тегишли илмий муассасалари билан кенг
миқѐсдаги илмий-амалий ҳамкорликни йўлга қўйиш мақсадга мувофиқ;
– энг муҳими, маҳаллий археолог, этнограф ва тарихчи
мутахассисларнинг янги авлодини етиштириб чиқаришга асосий эътиборни
қаратиш Ўрта Осиѐ, хусусан, Хоразм тарихи билан боғлиқ илмий
муаммоларни муваффақиятли ҳал этишнинг гарови ҳисобланади;
– бадиий ҳунармандчилик ва амалий санъатни ривожлантириш
мақсадида воҳа мутахассислари, хусусан, Ўзбекистон Фанлар академияси
Қорақалпоқистон бўлими археолог, тарихчи ва этнограф олимлари
Республика илмий муассасалари (университет ва музейлар) билан ўзаро
ҳамкорликни яна-да кучайтиришлари мавжуд муаммоларни ҳал қилишда
жуда катта аҳамиятга эга.
26
ЭЪЛОН ҚИЛИНГАН ИШЛАР РЎЙХАТИ
1. Абдуллаев Т., Машарипов Қ., Юсупов Ш.
Хоразм савдо
марказларининг IX–XIII асрлар манбаларида ѐритилиши//Илм сарчашмалари.
– Урганч, 2003. – № 1. – Б. 32–35.
2. Абдуллаев Т.П. Водные пути и транспорт в древнем и
средневековом Хорезме (письменные источники)//Приаралье на перекрестке
культур: Тезисы докладов международного симпозиума. – Нукус–Бустон–
Беруни, 2007. – С. 10–11.
3.
Абдуллаев Т.П. Ўрта аср Хоразм алоқалар тизимида
ҳунармандчиликнинг аҳамияти //Илм сарчашмалари. – Урганч, 2009. – № 3. –
Б. 20–23.
4. Абдуллаев Т.П. Хоразм хунармандчилиги ѐзма манбаларда//
Жамият ва бошқарув. – Тошкент: Академия, 2009. – № 3. – Б. 72–73.
5. Абдуллаев Т.П. История изучения ремесла в средневековом
Хорезме// Вестник ККО АН РУз. – Нукус, 2009. – № 3. – С. 97–100.
6. Абдуллаев Т.П. Хоразмнинг шишасозлик ҳунармандчилиги//Илм
сарчашмалари. – Урганч, 2009. – № 5. – Б. 6–11.
7. Абдуллаев Т.П. Хоразмда талькохлорит тошидан ишланган
маҳсулотлар (XII–XIV аср)
//
«Археологические исследование Республике
Каракалпакистан, и их роль в развития современной исторической науки»
Республиканское научно-теоретическая конференция (18–19 декабря 2009) –
Нукус, 2009. – С. 1–4.
8. Абдуллаев Т.П.
Ўрта аср Хоразм ҳунармандчилиги ривожига
таъсир этувчи омиллар//Ижтимоий фанларнинг долзарб муаммолари (Хоразм
Маъмун академияси илмий мақолалар тўплами) – Хива, 2010
.
-№ 1.- Б. 6–9.
9. Абдуллаев Т.П. Ремесло средневекового Хорезма и его связи с
восточной Европой//Материалы II Международной научно-практической
конференции «Историко-культурное наследия Каспий-Аральского региона»
(26–28 августа 2010) – Актау, 2010. – С. 93–96
27
07.00.01 – Ўзбекистон тарихи ихтисослиги бўйича тарих фанлари
номзоди илмий даражасига талабгор Абдуллаев Тимур Пулатовичнинг
“XII–XV асрларда Хоразм ҳунармандчилиги” мавзусидаги
диссертациясининг
РЕЗЮМЕСИ
Таянч (энг муҳим) сўзлар:
манбалар, археологик тадқиқотлар,
тарихшунослик, ўрта асрлар, ҳунармандчилик буюмлари, маданият,
тўқимачилик, кулолчилик, шишасозлик, заргарлик, ишлаб чиқариш,
шаҳарлар, савдо-сотиқ, карвон йўллари, иқтисодий муносабатлар.
Тадқиқот
объектлари:
Хоразмнинг
ўрта
асрлар
даври
ҳунармандчилиги тарихига оид ѐзма манбалар, археология ва тарихшунослик
маълумотлари, музейлар фондлари, ҳунармандчилик турлари ва буюмлари,
ҳунармандчиликдаги анъанавийлик ва ўзгарувчанлик жараѐнлари.
Ишнинг мақсади:
Хоразмнинг XII–XV асрга оид ҳунармандчилик
тармоқлари, ишлаб чиқаришни ташкиллаштириш, технологик янгиликларни
яратиш ва амалиѐтга жорий этиш, маҳаллий ҳунармандчиликнинг
ривожланиш хусусиятлари ва тарихий қонуниятлари, Марказий Осиѐ
маданияти тарихида Хоразм ҳунармадчилигининг ўрни ва аҳамиятини
таҳлил қилишдан иборат.
Тадқиқот усуллари:
тарихий маълумотларни тизимлаштириш, таҳлил
қилиш ва умумлаштириш, хронологик, қиѐсий-тарихий ѐндашув усуллари.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: з
амонавий концептуал
қарашлар асосида ривожланган ўрта асрлар Хоразм ҳунармандчилиги
тарихининг долзарб муаммолари биринчи бор комплекс таҳлил қилиниб,
ѐзма ва археологик манбаларини қиѐсий таққослаш ва умумлаштириш орқали
янги маълумотлар илмий муомалага жорий этилди, шунингдек, ташқи
маданий-иқтисодий алоқаларда маҳаллий ҳунармандчиликнинг ўрни
кўрсатиб берилди ва жамлаб ўрганилди.
Амалий аҳамияти:
тадқиқот натижалари Хоразмда ўрта асрлар
ҳунармандчилигига хос хусусиятлар ва тарихий ривожланиш қонуният-
ларининг кам ўрганилган жиҳатларини тўлдиришга ва маҳаллий
ҳунармадчилик тарихини янги асосларда ўрганишга хизмат қилади.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги:
тадқиқот
мавзуси бўйича 9 та мақола чоп этилган, натижалардан ўқув жараѐнида
фойдаланилмоқда.
Қўлланиш (фойдаланиш) соҳаси:
тадқиқот натижаларидан ўқув
жараѐнида, ўқув қўлланма ва дарсликлар яратишда, музейларда янги
экспозициялар ташкиллаштиришда ҳамда тарихий-маданий меросни
ўрганиш ва тарғиб қилиш жараѐнида фойдаланиш мумкин.
28
РЕЗЮМЕ
диссертации Абдуллаева Тимура Пулатовича на тему: «Ремесло
Хорезма XII–XV вв.» на соискание ученой степени кандидата
исторических наук по специальности 07.00.01 – История Узбекистана
Ключевые слова:
источники, археологические исследования,
историография, средние века, ремесленные изделия, культура, ткачество,
гончарство, стеклоделие, ювелирное дело, производство, города, торговля,
караванные пути, экономические отношения.
Объекты исследования:
письменные и археологические источники по
истории ремесла средневекового Хорезма, фонды музеев, виды ремесла и
типы ремесленных изделий, традиции и инновации в процессе развития
ремесла.
Цель работы:
анализ ремесла Хорезма XII–XV вв., организации
ремесленного производства и внедрения технологических новшеств,
изучение особенностей и исторических закономерностей развития ремесла
Хорезма, его роли и места в истории культуры Центральной Азии.
Методы исследования:
систематизация, анализ и обобщение
исторических данных, хронологический, сравнительно-исторический метод.
Полученные результаты и их новизна:
на основе обобщения
письменных источников и археологических материалов, современных
концептуально-методологических
подходов
предпринята
попытка
комплексного анализа и интерпретации актуальных проблем истории
ремесла Хорезма эпохи развитого средневековья. В научный оборот введены
новые данные по истории ремесла Хорезма, показано значение местного
ремесленного производства в развитии экономических и культурных связей.
Практическая значимость:
результаты исследования значительно
восполняют существующие лакуны в истории изучения характерных
особенностей и закономерностей генезиса ремесла средневекового Хорезма и
позволяют на новой основе изучать динамики его развития.
Степень внедрения и экономическая эффективность:
по теме
диссертации опубликовано 9 статей, результаты исследования используются
в учебном процессе.
Область применения:
результаты исследования могут быть
использованы в учебном процессе, при написании учебников и учебных
пособий, в процессе создания новых экспозиций музеев, а также изучения и
пропаганды историко-культурного наследия народа.
29
RESUME
Thesis of Timur Abdullaev on the scientific degree competition of the
candidate of historical Sciences, on Specialty 07.00.01- “The history of
Uzbekistan”. On the Subject: “Handicraftsman of Khoresm in the XII-XV
centuries”.
Key words:
sources, archeological research, history-studying, medieval,
handicrafts goods, culture, weaving, ceramics, glassware, jewellery, production,
cities, trade, caravan roads, economic relations.
Subjects of the inquiry:
Written and archeological sources on the history of
handicrafts
of medieval Khoresm, funds of museums, of handicrafts and types of
handicrafts goods traditions and innovation in the processes of the development of
handicrafts.
Aim of the inquiry:
Analysis of handicrafts of
Khoresm in the XII–XV
centuries the organization of the handicrafts production and implementation of
technological novelty. Investigation of peculiarities and historical legislation
development of the handicrafts of Khoresm its role and place in the history of
culture of Central Asia
Methods of inquiry:
Systematization, analysis and summarizing of the
historical dates, chronological, comparative historical, method.
The results achieved and their novelty:
On the backgrounds of
summarizing of written sources and archeological materials, modern conceptual –
methodical approach the attempt was made by complex analyses and interpretation
of actual problems of the history of handicrafts on the epoch of development
medieval Khoresm. New dates were introduced by the history of handicrafts of
Khoresm, the importance handicrafts production in the development of economic
and cultural ties were shown.
Practical value:
The results of the thesis can be saved to fill a gap in our
knowledge some peculiarities and legislation development of medieval handicrafts
of Khoresm which is more important and characteristic for studying of the history
and gives a possibility to research its history in a new basic.
Degree of embed and economic effectivity:
by theme of dissertation were
applied in published in nine articles and the results of the research are used in a
teaching process.
Sphere of usage:
The approaches in the dissertation may be useful in
lecturing, in completing textbooks and school books, in the process of a new
exposition of the museums, and also in agitating of the historic-cultural heritage of
people.
