ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ СОҒЛИҚНИ САҚЛАШ ВАЗИРЛИГИ
ТОШКЕНТ ПЕДИАТРИЯ ТИББИЕТ ИНСТИТУТИ
Қулёзма ҳуқуқида
УДК: 616.053.3+616.8+616.001-6/618.3+617.5
Атахажиев Миркомил Сотқинбоевич
ЧАНОҚ БИЛАН ТУҒИЛГАН ЧАҚАЛОҚЛАРНИНГ САЛОМАТЛИК
ҲОЛАТИ ВА УЛАРНИНГ ЭРТА АДАПТАЦИЯСИ
14.00.09 - педиатрия
тиббиѐт фанлари номзоди илмий даражасини
олиш учун тақдим этилган диссертация
АВТОРЕФЕРАТИ
Тошкент - 2010
2
Илмий иш Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги
Андижон Давлат тиббиѐт институтида бажарилди.
Илмий раҳбар:
Тиббиѐт фанлари доктори, профессор
Ташбаев Олим Сохибович
Расмий оппонентлар:
Тиббиѐт фанлари доктори, профессор
Дилмурадова Клара Равшановна
Тиббиѐт фанлари доктори, профессор
Мухамедова Хадича Тулкуновна
Етакчи ташкилот:
Республика ихтисослашган илмий-амалий
тиббиѐт Педиатрия маркази
Диссертация ҳимояси 2010 йил «____» ________ соат _______да
Тошкент педиатрия тиббиѐт институти қошидаги Д.087.10.01 раканли
Ихтисослашган Кенгаш йиғилишида ўтказилади (100140, Тошкент ш.,
Боғишамол кўч., 223 уй).
Диссертация
билан
Тошкент
педиатрия
тиббиѐт
институти
кутубхонасида танишиш мумкин.
Автореферат 2010 й. «_____»_________________ да тарқатилди
Ихтисослашган Кенгаш
илмий котиби, тиббиѐт фанлари доктори
М.К. ШАРИПОВА
3
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ УМУМИЙ ТАВСИФИ
Мавзунинг долзарблиги.
Маълумки, перинатал ўлим сабаблари
орасида ҳомила гипоксияси (56,7%), чақалоқлар асфиксияси (31,4%), нафас
бузилиш синдроми (20,4%) ва туғруқ жароҳатлари (14,9%) етакчи ўрин
тутади (Абдуллаходжаева М.С. ва ҳаммуал., 1992, 1996). Юқори ҳавф
гуруҳига ҳомиланинг чаноқ билан келган ҳолдаги туғруқлар ҳам
тааллуқлидир (Зарубина Е.Н. ва ҳаммуал., 1996, Игамбердиев Н.Б. ва
ҳаммуал., 2004, Hanigan W.S., Powell F.C., 1998) Аниқландики, ҳомиланинг
чаноқ билан келган ҳолатидаги ҳомиладорлик ва туғруқнинг кечиши
патологик жараѐн бўлиб, бу перинатал ўлим ва жарохатланиш даражасининг
юқори (ҳомиланинг боши билан келган ҳолатдагига қараганда 5-6 марта
ортиқ) эканлигида ўз аксини топади (Алимов А.В. ва ҳаммуал., 1999, Howdon
J.M., Word Piaff M.L., 1992). Шунга қарамай, чаноқ билан туғилган
чақалоқларда туғруқ жарохатлари ва касалланиш структураси охиригача
аниқланмаган. Тадқиқотчилар чаноқ билан туғилган чақалоқларда бош
миянинг жарохатланиш даражаси юқори эканлигини таъкидласалар-да, орқа
миянинг зарарланиш эҳтимоли ҳам борлигига етарли эътибор бермаганлар.
Перинатолог ва неонатолог шифокорлар спинал патология симптомларини
кўпинча церебрал патология фойдасига ҳал қилганлар. Бироқ, ҳомиланинг
чаноқ билан келган ҳолдаги туғруқларда орқа миянинг (бўйин, кўкрак, бел ва
сакрал бўлимлар) ҳам кўпинча жароҳатланишига интрнатал шарт-шароитлар
мавжуддир (туғруқнинг иккинчи муддатидаги тўртинчи ва бешинчи даврлар)
(Барашнев Ю.И., 1997, 2000, Маликова Р.А., 2001, Морозов В.И., 1998,
Шомансуров Ш.Ш. ва ҳаммуал., 2000, Gurtis G.G. et. al., 1994).
Неонатологияда спинал жароҳатларнинг аҳамиятлилиги шу билан
белгиланадики, юқори бўйин структураларининг бош мия ўзагига яқин
тургунлиги туфайли унинг кўп белгилари неврологик (агипоксик-ишемик
энцефалопатия, калла ичи гипертензияси), соматик (асфисия ва нафас
бузилишлари синдроми, қусиш синдроми) ва ортопедик (туғруқ плексити,
конгенитал қийшиқ бўйинлик) патологиялар каби ниқобланади. (Петрухин
А.С. 1997, Ратнер А.Ю., 1995, Panaroff A.A., 2002). Шундан келиб чиққан
ҳолда чаноқ билан келган ҳолатдаги ҳомиладорлик ва туғруқларда онанинг
саломатлигини инобатга олган ҳолда ҳомила ҳолатини тавсифлаш,
шунингдек, чақалоқларнинг саломатлиги ва эрта мослашув даврини ўрганиш
церебро спинал ҳамда спинал туғруқ жароҳатларини эрта ва узоқ
муддатларда юз беришини олдини олган бўлар эди, ўз вақтида уларни
фарқлаш, кузатиш ва даволашда қатор чора-тадбирларни амалга ошириш
имконини бериши мумкин.
Муаммонинг ўрганилганлик даражаси.
Тадқиқотчилар аосратланган
туғруқлардаги, айниқса ҳомиланинг чаноқ билан келгандаги туғруқларда
орқа мия ва умуртқа поғонасининг алоҳида ва биргаликдаги (церебрал ва
спинал) жароҳатларига кам эътибор берганлар (Береснев В.П., Марполин
Э.Г., 1995, Хасанов А.К., 1992, Van Golder-Hasker M.R. et.al., 2001). Ушбу
4
жароҳатларга умуртқанинг натал жароҳати, умуртқа ва орқа миянинг
биргаликдаги жароҳатлари орқа мияни таъминловчи қон томирларнинг
жароҳатланиши ҳамда бунинг оқибатида иккиламчи мия устунидаги ва
спинал бузилишлар киради. (Джубаева Н.К. ва ҳаммуал., 2004, Козлова Л.В.
Кораид О.А., 1999, Vike T. et al., 1997). Адабиѐтлардаги маълумотларга кўра,
ҳомиланинг чаноқ билан келишидаги туғруқлар онанинг ҳам боланинг ҳам
саломатлиги жиҳатидан юқори ҳавф гуруҳига киради. Кўпгина хорижий
муаллифларнинг тадқиқотларида ҳомиланинг чаноқ билан жойлашишига
олиб келувчи омилларининг кам ўрганилганлиги ҳақидаги қонуният
кузатилади. Чаноқ билан туғилган чақалоқлар ўлими ва касалланиш
сабаблари таҳлил қилинганда, тадқиқотчилар кўпинча марказий асаб
тизимининг (МАТ) жароҳатланишига диққатини жалб қилганлар,
чақалоқларнинг оғирлик даражаси орқа мия шикастланишига ҳам
боғлиқлигига эса кам эътибор берадилар.
Диссертация ишининг илмий-тадқиқот ишлари режалари билан
боғлиқлиги.
Диссертация Ўзбекистон Республикаси соғлиқни сақлаш
вазирлиги, Андижон Давлат тиббиѐт институти ва педиатрия, неонатология,
шошилинч педиатрия кафедрасининг “Болаларда юрак қон томир ва бош мия
қон
томирларининг
касалликлари
диагностикаси,
даволаш
ва
профилактикаси (давлат қайд рақами 0196000404)” илмий муаммоси бўйича
ИТИ режаси доирасида бажарилган.
Тадқиқот мақсади:
Бош ва орқа миянинг натал шикастланишларига
боғлиқ ҳолда чаноқ билан туғилган чақалоқларнинг саломатлиги ва эрта
мослашув даври хусусиятларини ўрганиш.
Қўйилган мақсадга эришиш учун тадқиқотнинг қуйидаги
вазифалари
белгилаб олинди:
1.
Ҳомила ва онанинг ўзаро муносабатларига боғлиқ ҳолда
ҳомиланинг чаноқ билан туғилишига мойиллик туғдирувчи ва имкон берувчи
омилларни шунингдек, чақалоқлар бош ва орқа миясининг жарохатланишига
олиб келувчи интранатал механизмларини аниқлаш.
2.
Чаноқ билан туғилган чақалоқлар саломатлиги ва мослашув
даврини тавсифлаш, бош ва орқа миянинг туғруқдаги жароҳатларининг
учраш даражасини белгилаш.
3.
Визуализация
усуларининг
диагностик
имкониятларини,
шунингдек чаноқ билан туғилган чақалоқларда бош ва орқа мия
жароҳатларининг клиник неврологик белгилари билан ушбу усуллар
кўрсаткичларининг коррелятив боғлиқлигини баҳолаш.
Тадқиқот объекти ва предмети.
Тадқиқот объекти сифатида янги
кўзи ориқлган 176 нафар аѐлларнинг текширув ва кузатув натижалари,
туғруқ тарихлари қабул қилинган. Уларда 96 нафарида ҳомиланинг чаноқ
билан туғилиши (асосий гуруҳ), 80 нафарида боши билан туғилиши (назорат
гуруҳи) кузатилган. Тадқиқот мазмуни сифатида ҳомиладор ва туғувчи
аѐлнинг саломатлиги туғруқнинг кечиши, шунингдек, чаноқ билан туғилган
5
чақалоқларнинг саломатлик ҳолати ва мослашув дарининг клиник
инструментал белгилари, бош ва орқа миянинг жароҳатланиш даражаси
олинган.
Тадқиқот усуллари.
Туғувчи аѐллар ва чақалоқларда клиник –
анамнезтик, умумклиник, антропометрик, ультратовуш (фетометрия,
нейросонография)
текшириш
усуллари,
шунингдек,
ҳомила
кардиотокографияси ва чақалоқларда рентгенологик текширувлар, математик
статистика усуллари.
Химояга олиб чиқилаѐтган асосий ҳолатлар:
1.
Ҳомила ва онанинг ўзаро муносабатларига боғлиқ ҳолда
ҳомиланинг чаноқ билан туғилишига мойиллик туғдирувчи ва имкон берувчи
омиллар бош ва орқа миянинг интранатал жароҳатланиши билан ҳавфли
бўлган туғруқларнинг оғрлик даражасини белгилаб беради.
2.
Чаноқ билан туғилган чақалоқлар саломатлиги ва мослашув
даврининг хусусиялари бўлиб цереброспинал, соматик ва ортопедик
бузилишлар кўринишидаги бош ва орқа мия натал шикастланишларининг
клиник “ниқоблари” хизмат қилади. Бу бузилишларнинг асл манзараси
чақалоқларда комплекс равишда клиник – неврологик текширишлар
ўтказилгандагина намоѐн бўлади.
3.
Церебрал ва спинал тузилмалар жароҳатларининг таққослама
ташхисида визуализация усулларининг (краниография, спондилография,
нейросонография) юқори ҳал қилувчи имкониятларга эга эканлиги
тасдиқланди. Бу эса ушбу усулларни неонотологлар амалиѐтида ҳомиланинг
чаноқ билан келишидаги туғруқларда кенг кўламда қўллашни талаб қилади.
Илмий янгилиги.
Ҳомиланинг боши билан туғилишига мойиллик
туғдирувчи ҳамда имкон берувчи ҳомиладаги, онадаги ва ҳомила-она
омиллари аниқланди. Бир томондан ҳомиланинг фетометрик ўлчамлари,
иккинчи томондан эса уларнинг оналаридаги антропометрик ва акушерлик
параметрлари билан коррелятив боғлиқлиги белгиланди. Бу эса бош ва орқа
миянинг перинатал жароҳатланишига мойил қилувчи интранатал омилларга
эга бўлган кам вазнли болаларнинг туғилиши, ҳомиланинг чаноқ билан
келгандаги туғруқларнинг оғирлик даражасини белгилайди. Илк бор
ҳомиланинг чаноқ билан келгандаги туғруқлар механзмида бўйин, кўкрак ва
бел умуртқалари ҳамда орқа миянинг шикастланишига олиб келувчи
сезиларли даражада тўпланган омиллар аниқланди. Ҳомиланинг интрнатал
давридаги жабрланишини баҳолаш, эпизео-, перинеотомия ва кесарча кесиш
муолажаларини ўтказишга кўрсатмаларни белгилашда фетоплацентар тизим
қон томирларини допполерографияси ҳамда кардиотокографиянинг роли ва
аҳамияти аниқланди.
Аниқландики, чаноқ билан туғилган чақалоқларнинг эрта неонатал
даври бош ва орқа мия жароҳатланишининг юқори даражада учраши сабабли
улар саломатлигининг ѐмонлашуви ва перинатал касалланиши билан
асоратланади. Бош ва орқа мия жароҳатланишининг асосий, нисбий
6
рентгенологик ҳамда нейросонографик белгиларининг церебрал ва спинал
ўзгаришларнинг клиник - неврологик белгилари билан юқори коррелятив
боғлиқлиги аниқланди.
Тадқиқот натижаларнинг илмий ва амалий аҳамияти.
Анте- ва
интранатал даврда ҳомиланинг фунционал ҳолатини баҳолашда фетометрия
ва кардиотокографиянинг диагностик имкониятлари кўрсатилади. Ушбу
ўзгаришларга кўра ҳомиланинг чаноқ билан келгандаги туғруқларда
неонатологлар (акушер-гинекологлар билан бирга) эпизео-, перинеотомия ва
кесарча кесиш каби муолажаларни ўз вақтида ўтказишга кўрсатмаларни
белгилай оладилар, бу эса чақалоқларда жароҳатланиш ҳолатларининг
камайишини таъминлайди.
Ҳомиланинг чаноқ билан келгандаги туғруқларда эрта неонатал
даврида энцефалопатия, асфекция, нафас бузилишлари (НБС), қусиш, талваса
синдроми клиник белгиларига ўхшаш белгиларни берувчи чақалоқлар
саломатлигининг ѐмонлашувига олиб келадиган ҳавфли гуруҳлар
шаклланади. Неврология қонунларининг амалий жиҳатдан қўлланилиши
(БМН функцияси, шартсиз, проприорецептор рефлексларни аниқлаш,
чақалоқларнинг ҳаракат ва сезувчанлигини баҳолаш) неонатологлар,
педиатрлар учун марказий ва периферик фалажларни ўз вақтида аниқлаш ва
фарқлаш, олиб бориш тактикасини, жойлашиши жиҳатидан церебрал ва
спинал тузилмалар жароҳатланишини баҳолашда визуализация усулларининг
(рентгенография, МРТ, нейросонография) ҳажмини белгилаш имконини
беради.
Натижаларнинг жорий қилиниши.
Ўтказилган тадқиқот натижалари
Андижон, Наманган Фарғона шаҳри туғруқ комплексларининг чақалоқлар
бўлими, чақалоқлар патологияси ва чала туғилган чақалоқларни
парваришлаш бўлимларининг амалий фаолиятига тадбиқ этилган.
Ишнинг синовдан ўтиши (апробацияси).
Диссертация ишининг
асосий ҳолатлари Андижон Давлат тиббиѐт институти педиатрия, акушерлик
ва гинекология кафедралариаро йиғилишида (Андижон, 2000), Андижон
Давлат тиббиѐт институти, Муаммолар ҳайъати мажлисида (Андижон, 2000),
Ўзбекистон Республикаси акушер-гинекологларнинг VI съездида (Тошкент,
2003), “Меҳр-мурувват” йилига бағишланган талаблар ва ѐш олимларнинг
XXXXI илмий-амалий анжуманида (Андижон, 2004), “Ҳавфсиз оналик ва
чақалоқларни интенсив даволаш асослари” Республика илмий-амалий
анжуманида (Андижон, 2004), Ўзбекистон педиатрларининг V съездида
(Тошкент, 2004) «Соғлиқни сақлашнинг долзарб муаммолари” илмий-амалий
анжуманида (2009) намойиш этилган ва муҳокама қилинган.
Натижаларнинг эълон қилинганлиги.
Диссертация мавзуси бўйича
12 та илмий нашрлар, шу жумладан 5 та журнал мақолалари, 4 та тезис, 1 та
услубий қўлланма ва 2 та ахборот хати чоп этилган.
Диссертациянинг тузилиши ва хажми.
Диссертация компьютерда
босилган 170 бетда баѐн этилган ва кириш қисми, адабиѐтлар шархи,
7
материаллар таърифи ва тадқиқот усуллари, учта шахсий изланиш
натижалари хақидаги боблар, хотима, хулосалар ҳамда амалий тавсиялардан
иборат. Диссертация ишида 26 та жадвал, 16 та расм ўз ифодасини топган.
Адабиѐтлар рўйхати 236 манбаларни, шу жумладан инглиз тилида 92 ишни
ўз ичига олади.
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ
Кириш қисмида
муаммони долзаблиги, тадқиқот мақсад ва
вазифалари, ҳимояга олиб чиқиладиган асосий ҳолатлар, ишнинг илмий
янгилиги, амалий аҳамияти, олинган натижаларнинг амалиѐтга тадбиқ
этилиши, диссертация апробацияси, чоп этилган нашрлар, диссертация
ҳажми ва таркиби баѐн этилган.
Биринчи бобда
(адабиѐтлар шархи) ҳомиланинг чаноқ билан олдинда
жойлашишидаги ҳомиладорликнинг кечиши ва туғруқ асоратлари, чаноқ
билан ѐтган ҳомилани саломатлигини мажмаули текшируви ва чақалоқларни
эрта адаптацион даврини баҳолаш ѐритилган.
Иккинча бобда
тадқиқот материали ва усуллари келтириган
.
Ушбу
ишнинг мақсад ва вазифаларини ечиш учун Андижон шахар тиббиѐт
бирламаси 2-туғруқ комплексига ѐтқизилган 176 нафар аѐлларнинг текширув
ва кузатув натижалари, туғруқ тариҳлари ўрганилди. Улардан 96 нафарида
ҳомиланинг чаноқ билан туғилиши (асосий гуруҳ), 80 нафарида бош билан
туғилиши (назорат гуруҳи) кузатилди.
Клиник анамнестик усул
кафедрада ишлаб чиқилган туғувчи
аѐлларни комплекс текшириш картаси асосида олиб борилди. Чақалоқларни
текшириш перинатал даврининг кечиши, пре ва перинатал ҳавф омилларини
аниқлашга бағишланган.
Умумкилиник текшириш усуллари.
Туғувчи аѐлларда объектив
текшириш усуллари, нафас (НС), юрак қисқаришлари частотаси (ЮҚЧ),
артериал
босим
(САБ,
ДАБ,
ПБ),
антропометрия,
акушерлик
пельвиометрияси, шунингдек чақалоқлар ва уларнинг оналарида умумий
(қон, нажас, пешоб) ва биохимик текшириш усуллари ўтказилди. Шунингдек,
чақалоқлар етуклиги ва улар ҳолати (етук, чала, муддатидан ўтиб туғилган,
ҳомила ичи гипотрафияси), Дубович-Баллард шкаласи бўйича аниқланди.
Ультратовуш текшириш усуллари.
Туғувчи аѐлларда фетометрик
текширишлар Phillips HD-3 ультратовуш комплексида амалга оширилди.
Ушбу усул бачадон тонуси, ҳомиланинг юрак уриши, ҳаракатланиш
активлиги, қоғаноқ суви хажми, йўлдош ўлчами, унинг ҳолати ва етуклигини
текширишни ўз ичига олди. Шунингдек, ҳомиланинг бипариетал ўлчами
(БПЎ), кўкрак айланаси (ККА), қорин айланаси (ҚА), БПЎ/КА, БПЎ/ҚА,
ҳомиланинг тахминий ва аниқ вазни ўлчанди. Бундан ташқари
фетоплацентар қон айланиши (ФПКА) допплерометрияси, бачадон
плацентараро қон айланиши (БПКА), киндик тизимчасида қон айланиши
8
(КТКА), ҳомиланинг жойлашувчи ва олдиндан турган тана қисми (бош,
чаноқ, оѐқ, аралаш) аниқланди.
Чақалоқлар бош мияси нейросоногорафияси (Алоқа-SSD-3500 SV)
эгатчалар, эгриликлар, субарахноидал бўшлиқ, олдинги шохчалар чуқурлиги,
III-IV қоринчалар танаси, уларнинг кенглиги, катта энса цистернасининг
чуқурлиги, пўстлоқ олди ва перивентикуляр соҳалар эхогенлигини
текширишни ўз ичига олди.
Ҳомила кардиотокографияси.
US БХТ-ТОСО аппаратида EtCp-
стабил ртмнинг умумий вақти (%), MhMa – секин акселерацияларнинг ўртача
амплитудаси (зарб/дак), MhMo – лахзали акселерацияларнинг ўртача
амплетудаси (зарб/дак), EtMa – секин акселерацияларнинг умумий
давомийлиги секин (hMo) ва лахзали (hMа) акселерацияларнинг миқдорини
ҳисоблаш билан амалга оширилди.
Чақалоқлар ҳолатини баҳолаш
учун
1-
ва
5 – дақиқаларда Апгар
шкаласи, чала ва кам вазнли чақалоқлар учун Андерсен – Сильверман, нафас
бузилишлари белгилари бўлган чақалоқларда Доуэнс шклаларидан
фойдаланилди.
Чақалоқлар асаб тизими ҳолатини баҳолаш
учун умумий мия
симптомлари, асаб-мушак қўзғалувчанлиги БМН фукцияси, харакат ва
сезувчанлик ҳолати, шартсиз ва пай рефлекслари, фалажлар тўпикаси
ўрганилди.
Рентгенографиси
(краниография, бўйин, кўкрак ва бел умуртқалари
спондилограммаси) “Рентген-1” (кучланиш 50 kv, экспозиция 0,04 сек.)
аппарати ѐрдамида ўтказилди.
Статистик тадқиқот усуллари.
Олинган натижаларнинг статистик
таҳлили Pentium IV компьютерида Windows нинг операцион мухитларида,
MS Excel дастурида бажарилиб, параметрик (М, σ, ± m, Стьюдентнинг t-
мезонлари) ва нопараметрик (Фишернинг аниқ усули) статистика усуллари
қўлланилди. Шунингдек, ҳомила ва оналар кўрсаткичларининг коррелляцион,
дисперсион ва регрессион таҳлиллари бажарилди.
Учинчи бобда
тадқиқот натижалари ва уларни муҳокама қилинган.
Биз
томонимиздан ҳомиладорларда она қорнида ҳомиланинг чаноқ билан
жойлашувига олиб келувчи омилларнинг шаклланишига имкон яратувчи
юқори асоратли акушерлик анамнези мавжудлиги аниқланди. Бу аѐллар
анамнезида таъсир доирасига кўра юқори “репродуктив” йўқотиш ва
муддатидан эрта туғруқлар, сийдик – таносил, хазм тракти ва гинекологик
касалликлар каби омиллар ахамиятли бўлиб ҳисобланди (n
2
=0,025–0,045,
р<0,05-0,001).
Изланиш давомида чаноқ билан олдинда ѐтувчи ҳомиласи бўлган
аѐлларда ҳомиланинг чаноқ билан келишига олиб келиши мумкин бўлган
ҳомилага боғлиқ омилларни шакллантириувчи асл ва ҳисоблаб
чиқариладиган фетометрик кўрсаткичларнинг анча пастлиги маълум бўлди.
Онанинг қорин айланаси билан ҳомиланинг тахминий вазни ўртасида мусбат
9
корреятив боғлиқлик аниқланди. (r=+0,319±0,09, p<0,01). Бу эса ҳомила
вазнининг камлиги ҳисобига қоғоноқ суви ҳажмининг нисбатан ортиши
туфайли ҳомиланинг чаноқ билан келиши ва бачадон ҳажми ўртасидаги
корреятив боғлиқликни кўрсатди. Ҳомиланинг чаноқ билан келишидаги
туғруқлар ҳомила гипоксияси ва чақалоқлар асфекциясининг кўп учрашига
олиб келувчи бош ва орқа миянинг жароҳатланиши билан ҳавфли эканлигини
кўрсатилди. Бу туғруқ фаолиятининг анамал кечиши (27,1% ва 15,0%,
р<0,023), қоғоноқ сувининг эрта кетиши (19,8% ва 6,3%, р<0,003), тщ-ри
жойлашган йщлдошнинг олдинда ѐтиши ва кщчиши (18,8% ва 10,0%,
р<0,047), плацента (11,5% ва 3,75%, р<0,024) ва киндик тизими (21,9% ва
12,5%, р<0,048) патологиялари билан намоѐн бўлди.
Ҳомиланинг чаноқ билан келишидаги туғруқларда бел ва кўкрак
умуртқаларнинг, туғруқнинг бешинчи (ҳомиланинг бошини чиқариш)
даврида эса орқа мия бўйин қисмининг шикастланишига олиб келувчи
интранатал шарт-шароитлар мавжуд эканлиги аниқланган. Ушбу асоратлар
туғруқ фаолиятининг сустлиги, функционал тор чаноқли аѐлларда ҳомила
думбаси ва оѐқларнинг нотўғри келиши, нисбатан катта ҳомилада (ТВ≥3500
гр.) қоғаноқ сувининг эрта кетиши, йўлдошнинг олдинда келиши ва кўчиши,
киндик тизимининг тушиб қолиши ҳолатлари билан янада оғирлашган. Бу
эса чақалоқ гипоксияси ва асфекциясининг учраш даражасини яна ҳам
орттирган. Интранатал даврида ҳомила ҳолатининг оғирлашганлигини
билдирувчи асосий индикаторлар КТГ баллар жамланмаси (≤30 балл) базал
тахикардия (29,9%) ва брадикардия (30,8%), р<0,01, стабил ритм (13,56%,
р<0,05), спонтан дицелерация (34,6%, р<0,01) каби КТГнинг патологик
турларини аниқлаш билангина ташхисланувчи плацента ҳамда киндик
тизими аро қон айланишининг бузилиши хисобланган. Ҳомиладаги ушбу
белгилар кўпинча ҳомиланинг чаноқ билан келиши (r=+0,873), ҳомила ичи
гипоксияси ва чақалоқлар асфекцияси (rA=+0,625) билан ассоциацияланган.
Ушбу жиҳатлар бир томондан кардиотокография (КТГ) усулининг юқори
маълумотли эканлигини билдирса, иккинчи томондан туғруқнинг оғир
кечиши туфайли ҳомиланинг интранатал жабрланишини кўрсатган.
Чаноқ билан келган ҳомиласи бор туғувчи аѐлларда туғруқ пайтида
кўпинча акушерлик қўлланмаларидан фойдаланилган. Асосий қўл билан
бажариладиган қўллманмалардан Цовьянов усули, эпизео ва перинеотомия
бажарилган. Ушбу усулларни қўллашга кўрсатма сифатида энг аввало
ҳомила гипоксиясининг кучайиб бориши ва оралиқнинг йиртилиш ҳавфи
олинган. Маълум бўлишича, акушер-гинекологлар томонидан кўп ҳолларда
ўрта – латерал (хусусан эпизеотомия) (40,6%, р<0,01), баъзан ўрта
перинеотомия (17,7%) бажарилган. Бироқ, туғруққа олиб боришида
эхтиѐткорлик тартибига риоя қилинсада, 25 (26,0%, р<0,01) нафар туғувчи
аѐлларда оралиқнинг йиртилиши кузатилган, бу эса бош билан келган
ҳомиласи бор аѐлларга нисбатан (6,25%) бир мунча юқоридир. Ушбу
маъхлумотлар перинео-, эпизетомия ва кесарча кесиш бўйича акушерлар
10
томонидан кутиб туриш тартибига амал қилинмаѐтганлигидан далолат
берган.
Тўртинчи бобда
чаноқ билан туғилган чақалоқларнинг саломатлик
холати, эрта адаптацияси ва уларнинг клиник-функцонал таснифи баѐн
этилган. Ҳомиланинг чаноқ билан келишидаги туғруқлар асоратининг асосий
оқибатлари ҳомила гипоксияси ва чақалоқлар асфиксияси хисоблади. Ушбу
оқибатларнинг учраши (48,9% ва 65,5%, р<0,001) боши билан туғилган
чақалоқларга нисбатан икки марта кўп бўлди (22,5% ва 30,0%).
Чаноқ билан туғилган чақалоқлар хаѐтининг биринчи хафтасида
саломатлик ҳолати ва антропаметрик кўрсаткичлари томонидан ўзига хос
хусусиятлар борлиги аниқланди. Яъни, ушбу чақалоқлар паст гестацион ѐш -
≤ 3000 гр. (64,5% ва 35,0% р<0,01), тана узунлиги ≤ 56 см (67,7% ва 7,5%,
р<0,01), вазн – бўй кўрсаткич (ВБК) ≤55 нисб бирлик (28,1% ва 7,5% р<0,01)
билан туғилган. Бундан ташқари, уларда субапоневротик қон қуйилиш
ҳолатлари кўп учради (7,89% ва 1,25 р<0,017). Чаноқ билан чақалоқлар
орасида бош мия нервларининг (БМН) жарохатланиши бўйича қуйидагича
тақсимланди: кўз нерви – II жуфт (19,8% ва 8,8%, р<0,05) окуломотор нерв –
III, IV ва VI (16,7% ва 10,0%, р>0,05), уч бошли нерв – V (14,6% ва 5,0%
p>0,01), юз нерви VII (20,8% ва 8,8%, p<0,01), вестибулокохлеар нерв – VIII
(9,34% ва 2,5%, p<0,05) ва каудал гуруҳ нервлари (17,7% ва 8,8%,
р<0,01)нинг жароҳатланиши. Улар клиник жиҳатдан псевдобульбар (13,5%
ва 8,8%, р>0,05) ва бульбар синдром (9,4% ва 2,5%, р<0,022), нафас
бузилишлари синдроми (НБС) (33,3% ва 13,8%, р<0,001), рентгенологик
тасдиқланган диафрагма фалажи (Кофферат синдроми) (14,6% ва 6,3%,
р<0,034), қусиш синдроми (29,2% ва 21,3%, р>0,005) сифатида намоѐн бўлди.
Тадқиқотларимиз шуни кўрсатдики (жадвал), чаноқ билан туғилган
чақалоқларда кўп ҳолларда сипастик тетра- (рφ<0,001) ва монопарез
(рφ<0,022) кўринишидаги бош миянинг жароҳатланиши учради. Улар
орасида ўнг томонлама жароҳатланиш кўпчиликни ташкил қилди (рφ<0,017),
шунингдек спастик монопарез (гемипарез) (рφ<0,001) кўринишидаги
цереброспинал зарарланиш бўлгилари ҳам кузатилди. Чаноқ билан туғилган
чақалоқлар орасида Эрба-Дюшен турдаги (рφ<0,017) суст парапарез билан
намоѐн бўладиган орқа мия бўйин кенгаймасининг (С
5
-D
1
) зарарланиш
ҳолатлари кузатилди (рφ<0,013). Бош билан туғилган чақалоқлар орасида эса
Эрба-Дюшен (рφ>0,05) турдаги юқори суст монопарез (рφ>0,05) ҳолатлари
кўпроқ учрайди.
Чаноқ билан туғилган чақалоқларда клиник жиҳатдан қуйи спастик
парапарез кўринишидаги орқа мия кўкрак қисмининг (D
5
-D
12
) (рφ>0,004)
қуйи суст парапарез кўринишидаги бел кенгаймасининг (L
1
-S
2
) (рφ<0,001) ва
чаноқ аъзолари фаолиятларининг бузилишлари кўринишидаги орқа мия
конусининг (S
3
-S
5
) (рφ<0,009) зарарланиш белгилари ҳам учрайди. Бош ва
чаноқ билан туғилган чақалоқларда бош ва орқа мия жароҳатларининг
умумий учраш даражаси мос равишда 28,8% ва 85,4%ни ташкил қилди, яъни
11
орқа мия жароҳатлари бош мия жароҳатларига қараганда 3 марта кўпроқ
учради (жадв.).
жадвал
Бош ва чаноқ билан туғилган чақалоқларнинг бош ҳамда орқа мия
шикастланиш структураси (%)
№
Шикаст-
ланиш
даражаси
Клиник-неврологик
тавсифи
Бош билан Чаноқ билан
Up
p
n=80
n=96
абс
%
абс
%
1 Церебрал
Спастик тетрапарез
-
-
8
8,33
3,85
<0,001
Спастик монопарез
(гемипарез)
2
2,5
9
9,38
2,01
<0,022
Ўнг томонлама
1
1,25
7
7,29
2,1
<0,017
Чап томонлама
1
1,25
2
2,08
0,41
и.э.
2
Церебро-
спинал
Спастик тетрапарез
1
1,25
-
-
1,51
и.э.
Спастик монопарез
(гемипарез)
-
-
7
7,29
3,61
<0,04
Ўнг томонлама
-
-
3
3,13
2,34
<0,09
Чап томонлама
-
-
4
4,17
2,73
<0,03
Орка мия
С
5
-D
1
Юқори ланж парапарез
5
6,3
16
16,7
2,21
<0,013
C
5
-C
6
- Эрба Дюшен варианти
1
1,25
7
7,29
2,1
<0,017
С
7
-D
1
- Дежерин-Клюмпке
1
1,25
1
1,04
0,19
и.э.
С
5
-D
1
- Керер варианти
3
3,75
8
8,33
1,27
и.э.
С
5
-С
6
Юкори ланж монопарез
12
15,0
8
8,33
1,39
и.э.
- Эрба Дюшен варианти
7
8,75
3
3,13
1,64
<0,051
- ўнг томонлама
2
2,5
1
1,04
0,78
и.э.
- чап томонлама
5
6,3
2
2.08
1,43
и.э.
С
7
-D
1
Дежерин-Клюмпке варианти
2
2,5
1
1,04
0,78
и.э.
- ўнг томонлама
1
1,25
1
1,04
0,19
и.э.
- чап томонлама
1
1,25
-
-
1,51
и.э.
С
5
-D
1
Керер варианти
3
3,75
4
4,17
0,14
и.э.
- ўнг томонлама
2
2,5
1
1,04
0,78
и.э.
- чап томонлама
1
1,25
3
3,13
0,83
и.э.
4
орка мия D
1
-
D
12
Пастки спастик парапарез
2
2,5
12
12,5
2,66
<0,004
5
орка мия L
1
-
L
2
Пастки ланж парапарез
1
1,25
19
19,8
9,58
<0,001
6
орка мия S
3
-
S
5
Чаноқ дисфункциялари
-
-
3
3,13
2,34
<0,009
Жами:
23
28,8
82
85,4
8,08
<0,001
Изоҳ: и.э. –
ТМФ бир томонлама критериялари бўйича статистик ишончли эмас
(p>0,05) (Фишшернинг аниқ усули бўйича бир ѐқлама мезон).
Кузатувларимиз шуни кўрсатдики, кўп ҳолларда бош билан туғилган
чақалоқларга нисбатан (1;1,25%, р<0,001) чаноқ билан туғилган чақалоқларда
(19; 19,8%) орқа мия бел кенгаймасининг (L
1
-S
2
) зарарланиши учраган. Ушбу
соҳа зарарланишининг клиник кўринишлари сифатида “қўғирчоқ оѐғи”
12
(85,0%), сон терисидаги бурмалар ассиметрияси (80,0%), чаноқ-сон бўғимида
шиқирлаш симптоми (65,0%), товонларнинг пронация ҳолати, товон кафти
симптоми (75,0%), ѐйилган оѐқлар симптоми (“бақа” позаси) (55,0%),
“тешилган коптокча” сипмтоми (30,0%), яъни чақалоқлар думбаси
дуркунлигининг йўқолиши каби белгилар намоѐн бўлган.
Чаноқ билан туғилган чақалоқларда бундан ташқари пешоб ва нажас
тута олмаслик (3,13%), аноснинг очиқ туриши (3,13%) ва приапизм (2,1%)
кўринишидаги орқа мия конусининг (S
3
-S
5
) зарарланиш белгилари ҳам
учраган. Бош билан туғилган чақалоқларда эса ушбу симптомлар учрамаган.
Чаноқ билан туғилган чақалоқларда жароҳатланишнинг нуфузли
қисмини церебрал тузулмалар (20,7%, рφ<0,05), бел кенгаймаси (23,2%,
рφ<0,001) ва орқа мия конусининг (3,66%, рφ<0,003) зарарланишлари ташкил
қилган (расм).
8,7
78,3
8,7
4,4
0
20,7
37,8
14,6
23,2
3,66
-5
5
15
25
35
45
55
65
75
85
Бош билан ётиш
Чаноқ билан ётиш
Церебрал
C1-D1
D2-D12
L1-S2
S3-S5
Расм. Бош ва чаноқ билан туғилган чақалоқларда церебрал ва спинал
структуралар шикастланишининг солиштирма тавсифи
Шу билан бирга чақалоқларнинг ушбу контингентида орқа миянинг
бўйин кенгаймасининг (C
1
- D
1
) зарарланиш ҳолатлари (37,8%) ҳам учраган.
Фикримизча, ушбу Цовьянов 1 акушерлик усулининг ўзига ҳос ҳусусиятлари,
яъни чақалоқ бошини онанинг кичик чаноқ бўшлиғидан чиқарилмаган ҳолда
унинг танасини она қорнига ѐтқизиш билан боғлиқ. Биргаликда келган
цереброспинал (юқори бўйин) зарарланиш ҳолларининг кўп учраши
юқоридаги вазият билан боғлиқ бўлиши мумкин.
Спастикликни (марказий, периферик), шунингдек унинг генезини
(церебрал, спинал юқори бўйин) тасдиқлаш мақсадида бир қатор шартсиз
рефлекслар ўрганиб чиқилди. Шундай қилиб, орал автоматизм гуруҳидаги
13
шартсиз рефлексларнинг (сўриш, ҳартумча, ахтариш, кафт-оғиз) тушиб
қолиш даражасига кўра церебрал ва спинал генезга эга бўлган спастик геми
ва тетрапарез белгилари бўлган чақалоқлар статистик жихатдан фарқ
қилмади (р>0,05).
Церебрал ва спинал спастик фалажлар топик диагностикасида сигмент
усти позотоник автоматизм гуруҳидаги, яъни асимметрик ва симметрик
бўйин тонусли (АБТР, СБТР) ва тоник лаберинт (ТЛР) рефлекслар бир мунча
маълумотли бўлиб ҳисобланди. АБТР (р<0,001), СБТР (рφ<0,008), ТЛР
(рφ<0,004) нинг тушиб қолиши спинал генезга эга бўлган геми ва тетрапарез
белгилари кузатилган чақалоқларда кўп учраши аниқланган бўлса (75%дан
87,5% гача), марказий генезга эга бўлган спастик фалажлар клиникаси
мавжуд бўлган чақалоқларда эса ушбу рефлексларнинг тушиб қолиши кам
учраган (26,3%дан 36,8% гача). Гемипарез кузатилган чақалоқларда ушбу
рефлексларнинг асимметрик равишда тушиб қолиши кузатилган.
Бешинчи бобда
чаноқ билан тугилган чакалокларда бош ва орка мия
шикастланишлар хусусиятлари, визуализация, ташхислаш умсуллари
имкониятлари
баенг
этилган.
Бош
билан
туғилган
чақалоқлар
краниограммаларини ўрганиш бўйича изланишларимиз таҳлили шуни
кўрсатадики, уларнинг 17 нафари (36,2%, р<0,01), чаноқ билан туғилган
чақалоқларнинг 6 нафари (23,1%) кескин фарқланувчи зарарланишнинг
билвосита рентгенологик белгилари кузатилган.
Чаноқ билан туғилган чақалоқларда эса билвосита рентгенологик
белгилардан кўра асосий (бевосита) белгиларнинг кўпроқ учраши аниқланга
(11,5% га қарши 4,26% бош билан туғилганларга нисбатан, р<0,05).
Бош юмшоқ тўқималари зарарланишининг билвосита клиник
белгилари мос равишда бош (rA=0,165, xφ
2
=4,32, р<0,05) ва чаноқ билан
туғилган (rA=0,186, xφ
2
=6,64, р<0,01) чақалоқлардаги шикастланишларнинг
билвосита рентгенологик белгиларига кўра статистик жиҳатдан ишонарли
равишда ассоциацияланиши биз томонимиздан аниқланди. Церебрал
бузилишларнинг неврологик белгилари юмшоқ тўқималар зарарланишининг
клиник белгилари билан таққосланганда, ушбу кўрсаткичларнинг чаноқ
билан туғилган чақалоқларда (34,3%, р<0,001), бош билан туғилган
чақалоқларга нисбатан (11,3%) кўп учраши кузатилди. Шуни таъкидлаш
лозимки, бош билан туғилган чақалоқларда ҳам (rA=0,358, x
2
=10,64,
р<0,001), чаноқ билан туғилган чақалоқларда ҳам (rA=0,532, x
2
=32,5,
р<0,005) церебрал жароҳатланишнинг клиник-неврологик белгилари бош
суяги жароҳатланишининг бевосита рентгенологик белгилари билан юқори
даражада ассоциацияланган.
Аниқлашимизча, мия ичига қон қуйилишларнинг билвосита
нейросонографик белгиларининг умумий учраш кўрсаткичи чаноқ билан
туғилган чақалоқларда бош билан туғилган чақалоқларга нисбатан сезиларли
даражада ортган (77,8% ва 10,5%, р<0,001). Чаноқ билан туғилган
чақалоқлардаги
алоҳида
келган
нейросонографик
белгилардан
14
перивентрикуляр лейкомаляция мавжудлигидан далолат берувчи ўчоқли
гиперэхоген зоналар (11,1%, р<0,047), ѐн қоринчалар атрофидаги
гиперэхогенлик (22,2%, р<0,07) белгилари кўпроқ кузатилган. Ушбу гуруҳда
билвосита белгиларидан вентрикулит мавжудлигидан далолат берувчи ѐн
қоринчаларининг зичлашиши ва қалинлашиши (22,2%, р<0,007), шунингдек
субдурал генезли конвекситал қон қуйилишлари билан тавсифланувчи ярим
шарлар оралиғининг кенгайиш (11,1%, р<0,047) белгилари кўп кузатилган.
Бош ва чаноқ билан туғилган чақалоқларда билвосита нейросонографик
ўзгаришлар ҳамда бош суяги жароҳатланишининг рентгенологик белгилари
ўртасидаги нисбат мос равишда 28,6% ва 87,9% (р<0,001)ни ташкил қилган.
Бош миядаги ўзгаришларнинг билвосита рентгенологик белгилари ва
билвосита нейросонографик белгилари орсидаги ассоциация коеффициенти
бош билан туғилган чақалоқлар учун rA=0,04, x
2
=0,17, (р<0,05), чаноқ билан
туғилган чақалоқлар учун эса rA=0,241, x
2
=7,95, (р<0,01) бўлиб ҳисобланди.
Цереброспинал клиник белгиларнинг билвосита ренгенологик
белгиларга таққосланиши шуни кўрсатдики, бош билан туғилган
чақалоқларга (12,5%) нисбатан чаноқ билан туғилган чақалоқларда (31,8%,
р<0,001) ушбу белгиларнинг кўпроқ кузатилиши аниқланган. Мос равишда
бош (8 нафар, 47,1%) ва чаноқ билан туғилган чақалоқларда (22 нафар, 91,7%,
р<0,001) аниқланган юқори суст, пара- ҳамда монопарезлар бўйин умуртқаси
жароҳатланишининг билвосита белгилари билан бирга учраган.
Чаноқ билан туғилган чақалоқларда (18 нафар, 58,1%, р<0,045) бош
билан туғилган чақалоқларга (6, 33,3%) нисбатан бўйин умуртқалари
шикастланишининг асосий рентгенологик белгилари (дислокация, синишлар)
кўпроқ учрашини аниқладик. Бош билан туғилган чақалоқларда ҳам, чаноқ
билан туғилган чақалоқларда ҳам бевосита рентгенологк белгиларни
ўрганиш мобайнида шу нарса маълум бўлдики, бўйин умуртқаларининг
синишида (умуртқа танаси деформацияси, ўсиқларнинг узилиб кетиши
(16,7%, р<0,001ва 11,1%, р<0,001) кўра уларнинг дислокацин ўзгаришлари
(83,3% ва 88,9%) кўпроқ учради. Чаноқ билан туғилган чақалоқлардаги
дислокацион ўзгаришларнинг ўзига ҳос томонлари сифатида ѐн
проекциядаги тасвирда тишсимон ўсиқнинг олдинги бўғим юзаси ва
атлантнинг олдинги ѐйи орқа юзаси орасидаги тирқишнинг 2,5-3 см дан
ортиқ (16,1%, р>0,05) кенгайишини мисол қилиш мумкин. Бу эса ҳомиланинг
чаноқ билан келишидаги туғруқлардаги гиперэкстензия ҳолати кўп
бўлганлигидан далолат беради. Чаноқ билан туғилган чақалоқларда кўп
учрайдиган бўйин умуртқасидаги ўзгаришлардан яна бири 3 нафар (9,67%,
р>0,05) чақалоқда кузатилган C
3
-C
6
умуртқа таналарининг дислокацияси
(“зинапоя” сипмтоми) ҳисобланди. Чақалоқлардаги бўйин умуртқасининг
шикастланиш белгиларидан яна бири С
3
-С
5
умуртқалари орасидаги
тирқишнинг кенгайиши билан тавсифланувчи чўзилиш смптомидир (12,9%).
Чаноқ билан туғилган чақалоқлар кўкрак ва бел умуртқаларидаги дислокацон
ўзгаришлар орасида кўп ҳолларда D
5
-D
7
умуртқа бўғимлари орасидаги
15
тирқишнинг кенгайиши (17,6%), кўкрак (8,82%) ва бел умуртқалари ѐн
ўсиқларининг номуттаносиблиги (11,8%) кўпроқ учради. Ушбу маълумотлар
ҳомиланинг чаноқ билан келишидаги туғруқларда қўпол тракцон куч
ишлатилганлигидан далолат беради.
Биз томонимиздан кўкрак ва бел умуртқалари дислокацияси белгилари
чаноқ билан туғилган болаларда туғруқ мобайнидаги қўлланма ва
муолажалар билан юқори даражада асоциацияланиши кўрсатиб берилди
(rA=0,249, x
2
=8,1, (р<0,02). Аниқландики, чаноқ билан туғилган чақалоқларда
кўкрак ва бел умуртқалари синишининг кўп учрайдиган сабаблари сифатида
умуртқа таналари компрессияси (4 нафар, 12,9%), сегментлараро қон
томирлар тирқиши ассиметрияси (5 нафар, 16,1%), биринчи ва иккинчи
кўкрак умуртқаси қамали (2 нафар, 6,45%) ва кўкрак умуртқалари ѐн ва
ўсиқларининг синиши (1 нафар, 3,23%) қайд этилди.
Қуйи спастик ва суст фалажлар клиник – неврологик белгиларининг
кўкрак ва бел умуртқалари синишининг рентгенологик белгилари билан
асоциацияланиши фақатгина чаноқ билан туғилган чақалоқларда кузатилди
(rA=0,300, x
2
=11,7, (р<0,01). Демак, чаноқ билан туғилган чақалоқларда бош
билан туғилган чақалоқларга нисбатан кўкрак ва бел умуртқаларининг
синиши ва дислокациясининг рентгенологик белгилари муҳум ўрин тутади.
Тадқиқотларимизга кўра қуйи спастик ва суст фалажларнинг клиник-
неврологик манзараси била кўкрак ҳамда бел умуртқаларининг синиши,
шунингдек уларнинг дислокацияси кўринишидаги рентгенологик белгилар
юқори ассоциатив боғлиқликга эга бўлиб чиқди.
ХОТИМА
Тадқиқот натижалари қуйидаги
хулосаларни
ифодалаш имконини
берди:
1.
Чаноқ билан келган ҳомиласи бор ҳомиладор аѐллар онага,
шунингдек ҳомилага боғлиқ бўлган ҳомиланинг чаноқ келишига имкон
яратувчи акушерлик анамнезига эга бўладилар. Онага боғлиқ омиллар
сифатида репродуктив бола йўқотиш, сурункали сийдик-таносил аъзолари,
ошқозон-ичак, гинекологик касалликлар ва эрта туғруқлар саналса ҳомилага
боғлиқ омиллар эса ҳомила гестацион ѐши ва фетометрик кўрсаткичларидаги
номутаносибликлар ҳисобланади.
2.
Ҳомиланинг чаноқ билан туғилиши туғруқлар эрта неонатал
даврда ҳомила гипоксияси ва чақалоқлар асфиксияси “ниқоби” остидаги
клиник кўринишларга эга бўлган бош ҳамда орқа мия шикасланишларнинг
ривожланиши билан ҳавфлидир. Ушбу асоратларнинг ривожланишига
ҳомиланинг бош билан келишдаги туғруқларга нисбатан, чаноқ билан
келишидаги туғруқларда акушерлик қўлланмалари 6-7 марта ортиқроқ
таъсир кўрсатади.
3.
Чаноқ билан туғилган чақалоқлар орасида туғилган чақалоқларга
(2,5% ва 1,25%) нисбатан церебрал (17,7%, р<0,001) ва цереброспинал генези
16
(17,29%, р<0,01) эароҳатланишларнинг клиник-неврологик белгиларига эга
бўлган болалар кўпчиликни ташкил қилади. Чаноқ билан туғилган
чақалоқларда
бўйин
умуртқалари
шикастланишининг
бевосита
рентгенологик белгилри спастик тетра- ва гемипарезлар неврологик
белгилари билан юқори даражада ассоцияланади (88,1%).
4.
Чақалоқларнинг
чаноқ
билан
туғилишида
бош
мия
жароҳатланишининг
билвосита
(77,8%)
ва
бевосита
(55,5%)
нейросонографик белгиларнинг учраш даражасида юқоридир. Бевосита
белгилар 75% ҳолларда бош суяги шикастланишининг рентгенологик
белгилари
билан
бирга
учрамайди,
бу
эса
уларнинг
ишемик
(вертебробазиляр ) генезга эга эканлигидан далолат беради.
5.
Чаноқ билан туғилган чақалоқларда қуйи спастик ва суст
фалажлар каби клиник кўринишларга эга бўлган орқа мия кўкрак (12,5%,
р<0,0004) ва бел (19,8%, р<0,001) кенгаймаларининг шикастланиши кўп
учрайди. Бош билан туғилган чақалоқларга нисбатан (3,75%) ушбу болаларда
умуртқанинг кўкрак ва бел соҳаларнинг шикастланиши ўн марта ортиқлиги
аниқланди (38,3%, р<0,001).
Амалий тавсиялар:
1.
Ҳомиладорларни динамик кузатиш давомида ҳомиланинг чаноқ
билан келишини башоратлаш учун она организми ва ҳомиланинг она
қорнида ривожланиши билан боғлиқ бўлган ҳавф омилларини ўрганиш
лозим.
2.
Интранатал даврда ҳомила ҳолатини ўз вақтида баҳолаш учун
фетоплацентлар тизимда қон айланиши мониторинги ва кардиотография
ўтказиш, кардиотокографиянинг патологик турларида (базал тахи-, ва
брадикардия, стабил ритм ва ≤30 баллга эга бўлган спонтан децелерадия) эса
эпизио-, перинеотомия ва кесарча кесиш муолажаларини ўтказиш
масаласини ҳал қилиш тавсия қилинади.
3.
Чаноқ билан туғилган чақалоқларни олиб боришда педиатрлар
томонидан турли фалажларнинг генези (церебрал, спинал) ва турини
(спастик, суст) аниқлаш имконини берувчи, шатсиз ва проприорецептор
рефлексларни текширишни ўз ичига олган неврологик шкалалардан
комплекс равишда фойдаланиш тавсия қилинади.
4.
Чаноқ билан туғилган, спастик тетра- ва гемипарезлар
кўринишидаги клиник-неврологик белгиларга эга бўлган чақалоқларда
бўлган чақалоқларда бўйин умуртқалари (спондилография) ва калла суяги
(краниография)
рентгенографиси,
бош
миянинг
ультатовуш
текширишларини (нейросанография) ўтказиш мақсадга мувофиқ.
5.
Қуйи спастик ва суст фалажлар мавжуд бўлган чақалоқлар кўкрак
ҳамда бел умуртқалари соҳаси рентгенографиясини ўтказиш тавсия этилади.
17
ДИССЕРТАЦИЯ МАВЗУСИ БЎЙИЧА НАШР ЭТИЛГАН ИШЛАР РЎЙХАТИ
1.
Мухиддинова Т.К., Мамажонова Б.С., Ташбоев О.С., Отахожиев М.С.,
Влияние тазового предлежания плода на течение беременности, исходы
родов и состояния новорожденных. //Вестник врача общей практики. –
2003. - №4. – С.18–19.
2.
Жумабоева Н.К., Мухиддинова Т.К., Отахожиев М.С. ультразувуковое
исследование нижнего сегмента матки при тазовом предлежании плада.
//Ўзбекистон акушер-гинекологларининг VI съезд материаллари. –
Тошкент, 2003. – С.215-217.
3.
Отахожиев М.С., Ташбаев О.С., Особенности раннего адаптационного
периода новорожденних родившихся в тазовом и головном предлежании.
//“Меҳр – мурувват” йилига бағишланган талабалар ва ѐш олимларнинг
ХХХ1 илмий – амалий анжумани материаллари. - Андижон, 2004. – С.68.
4.
Отахожиев М.С., Абдуллаева М.Э., Ибрагимова Р.С. Структура и
клинические особенности повреждения головного и спиного мозга у
новорожденных родившихся в тазовых предлежаниях. - Услубий
тасиянома. – Тошкент, 2006. – 32 с.
5.
Ташбаев О.С., Отахожиев М.С., Абдуллаева М.А., Антропометрические
показатели новорожденных родившихса в тазовом предлежании //Вятский
медицинский вестник. – 2008. - №3-4. – С.57-59.
6.
Ташбаев О.С., Отахожиев М.С., Халилова Д.О., Мамадалиева Г.А. К
дифференциальой диагностике спастических парезов центрального и
спинального генеза у новорожденных детей. - Ахборот хати. – Тошкент,
2008. – 7 с.
7.
Ташбаев О.С., Отахожиев М.С., Халилова Д.О., Мамадалиева Г.А. Частота
повреждения головного и спинного мозга у новорожденных родившихся в
тазовом предлежании. - Ахборот хати. – Тошкент, 2008. – 6 с.
8.
Ташбаев О.С., Отахожиев М.С., Эргашбаева Д.А., К изучению факторов
риска тазового продлежание плада. //Врач – аспирант. - 2009. - №3 (30). –
С.258–261.
9.
Эргашбоева
Д.А.,
Ташбаев
О.С., Отахожиев
М.С. Значение
кардиотокографии в оценке состояния плода с тазовым предлежанием.
//“Тиббиѐтнинг долзарб муаммолари” талабалар ва ѐш олимларнинг ХVI
илмий-амалий анжемани материаллари. – Урганч, 2009. – С.157.
10.
Тошбоев О.С., Атахожиев М.С. Перинатальный исход родов с тазовым
предлежанием для плода и новорожденных. //Сборник материалов и
тезисов
республиканской
научно-практической
конференции
«Актуальные проблемы педиатрии». - Ташкент, 2010. – С.17-19.
11.
Атахажиев М.С., Нуриддинова Г.Т., Мадаминова М.М., Салиева К.И.
Оценка состояния плода с тазовым предлежанием. // Сборник материалов
и
тезисов
республиканской
научно-практической
конференции
«Актуальные проблемы педиатрии». - Ташкент, 2010. – С.17-67.
18
12.
Ташбаев О.С., Эргашбаева Д.А., Атахажиев М.С. Применение
кардиотокографии в оценке состояния плода при тазовом и головном
предлежании //Сборник материалов и тезисов республиканской научно-
практической конференции «Актуальные проблемы педиатрии». -
Ташкент, 2010. – С.17-91.
19
Тиббиѐт фанлари номзоди илмий даражасига талабгор Атахажиев М.С. нинг
14.00.09 – педиатрия ихтисослиги бўйича “Чаноқ билан туғилган
чақалоқларнинг саломатлик ҳолати ва уларнинг эрта адаптацияси”
мавзусидаги диссертациясининг
РЕЗЮМЕСИ
Таянч (энг муҳим) сўзлар:
Чақалоқлар, саломатлик ва эрта адаптацияси,
чаноқ билан туғилиш.
Тадқиқот объектлари:
Тадқиқот объекти сифатида 96 нафар чаноқ билан
туғилишда она, ҳомила ва чақалоқлар қабул қилинган.
Ишнинг мақсади:
Бош ва орқа миянинг туғруқ вақтида зарарланиши,
чақалоқлар соғлиги ва эрта адаптация ҳолати билан узвийлигини ўрганиш.
Тадқиқот усуллари:
Клиник – анамнестик, умумклиник, инструментал
(ҳомила УТТ, томирлар допплерометрияси, кордиотокография), рентгенологик,
нейросонографик ва статистик усуллар.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги.
Чаноқ билан туғилишга олиб
келувчи омиллар бош билан туғилишга қиѐсланган ҳолда ўрганилди. Чаноқ билан
ѐтишда кечаѐтган туғруқ механизмларида умуртқа ва орқа миянинг бўйин, кўкрак
ҳамда бел соҳалари шикастланишига олиб келувчи мезонлари уюшганлиги
биринчи марта аниқланди. Чаноқ билан туғилган чақалоқларнинг эрта неонатал
даври тез-тез учрайдиган бош ва орқа мия шикастланиши билан боғлиқ бўлган
перинатал касалликлар ва саломатлигининг ѐмонлашиши билан асоратли
кузатилган.
А
малий аҳамияти:
Тадқиқотда УТТ нинг кенг имкониятлари кўрсатилган
–
ҳомила текшируви (фетометрия) ва ҳомиланинг анте- ҳамда интранатал даврида
функционал ҳолатини аниқлаш учун кардиотокография (КТГ), унинг
параметрларининг ҳисобга олиниши, ўз вақтида акушерлик манипуляциялари
ўтказилиши неонатологларга ѐрдам беради ва чақалоқларнинг чаноқ билан келган
туғруқларида шикастланиш ҳолатларининг камайишида кўмак беради.
Чаноқ билан туғилишда она, ҳомила ва чақалоқлар ҳолатини комплекс (клиник,
неврологик, инструментал) текшириш усуллари ҳомила ҳамда чақалоқ ҳолатининг
бузилишини эрта ташхислаш ва унинг олдини олишга олиб келади.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги.
Диссертацион
ишнинг натижалари Андижан, Наманган шаҳарлари туғруқ мажмуаларининг
чақалоқлар бўлими ва Фарғона, Андижон Наманган вилоятларининг чала
туғилган чақалоқлар бўлими амалиѐтига тадбиқ этилган.
Олинган натижаларнинг Андижон шахар туғруқ комплекслари ва кўп
тармоқли болалар шифохоналари чақалоқлар бўлимларида тадбиқ этилиши,
амалиѐтда қўлланилиши чаноқ билан туғилган чақалоқлар ўртасида бош ва орқа
мия зарарланишини эрта ташхислаш, перинатал, ўлим ҳамда касалликлар
кўрсаткичлари, шунингдек болалар ногиронлигини пасайтиришга олиб келади.
Қўлланиш (фойдаланиш) соҳаси:
Педиатрия, неонотология, болалар
неврологияси, акушерлик ва гинекология.
20
РЕЗЮМЕ
диссертации Отахожиева М.С. на тему: «Состояние здоровья и ранняя
адаптация
новорожденных
родившихся
тазовом
предлежании»
представленной на соискание учѐной степени кандидата медицинских наук по
специальности 14.00.09 – педиатрия
Ключевые слова:
новорожденные, здоровье и ранняя адаптация, тазовое
предлежание.
Обьекты исследования:
Обьектом исследования явились 96 рожениц с
тазовом предлежанием плода и их новорожденные.
Цель работы:
Изучить особенности раннего адаптационного периода и
здоровья новорожденных родившихся в тазовом предлежании во взаимосвязи с
натальными травмами головного и спинного мозга.
Методы
исследования:
клинико-анамнестические,
общеклинические,
инструментальные, рентгенологические, нейросонографические, статистические.
Полученные результаты и их новизна:
В сравнительном аспекте с родами
при головном предлежании плода установлены плодовые и материнские факторы,
способствующие и предрасполагающие к родам в тазовом предлежании. Впервые
установлено, что в механизмах родов с тазовым предлежанием плода значительно
концентрированы факторы, приводящие к частой травматизации шейного,
грудного и поясничного отдела спинного мозга и позвоночника новорожденных.
Установлено, что ранний неонатальный период новорожденных, родившихся в
тазовом предлежании, значительно отягощен перинатальной заболеваемостью и
ухудшением их здоровья в связи с высокой частотой случаев поражения головного
и спинного мозга.
Научная и практическая значимость результатов исследования.
В работе
показаны возможности УЗИ-фетометрии, доплерометрии сосудов маточно-
плацентной системы, а также кардиотокографии, для определения
функционального состояния плода в анте- и интранатальном периоде, учѐт
параметров которых неонатологам позволяет определить своевременность
акушерских
манипуляций.
Комплексные
клинико-неврологические
и
инструментальные методы исследования позволяют врачам педиатрам
своевременно
установить поражения
головного и спинного
мозга,
отдифференцировать их структуру.
Степень внедрения и экономическая эффективность.
Полученные
результаты работы внедрены в практитескую деятельность родильных отделений
и новорожденных родильных комплексов г.Андижана, а также отделении
паталогии новорожденных и выхаживании недоношенных многопрофильных
больниц Андижанской, Ферганской и Наманганской областей, что улучшил
диагностики родовых повреждений головного и спинного мозга в родах с тазовым
предлежением плода, способствовало снижение пренитальной заболеваемости и
смертности, а также ранней инвалидизации детей.
Область применения:
Педиатрия, неонатология, детская невролгия,
акушерство и гинекология.
21
RESUME
Thesis of Otahodjiev M.S. on the scientific degree competition of the candidate of
medical sciences on specialty 14.00.09 – pediatrics subject: “State of helth and early
adaptation of newborns with breech presentation”
Key words:
newborns, health and early adaptation, breech presentation.
Subjects of the inquiry:
96 pregnants with fetuses with breech presentation and
their newborns.
Aim of the inquiry
: To study the features of the early adaptable period and
health of newborns with breech presentation in interrelation with natal traumas of
brain and spinal cord.
Methods of inquiry:
clinical-anamnestic, general clinical methods of
investigation, USE-fetometry, dopplerography of vessels of uterus and umibilical
cord, X-ray examination, neurosonography and statistics.
The results achieved and their novelty.
In comparative aspect with sorts at head
presentation and maternal factors promoting and expeting to sorts in breech
presentation are established. In the first it was established that in mechanisms of
sorts with breech presentation fetal factors resulting to often traumas of cervical,
chest and lumbar parts of spinal cord and backbone of newborn are considtrably
concentrated. It is established that early neonatal period of newborn with breech
presentation is considerably burdened with perinatal disease ahd deterioration of
their health in connection with high frequency of cases of defeat of brain and
spinal cord.
Practical value.
In the work,
opportunities of using US-fetrometry,
dopplerometry of vessels o utero-placentral system and cardiotocography are
shown, for definition the functional condition of tetus in anti- and intranatal period,
parameters which allow pediatricians (together with obstetricians) to determine
timeliness obstetric manipulations were taken into account.
Degree of embed and economic effectivity.
The results obtained have been
introduced in the practical activity of delivery rooms and newborn maternity
complexes of Andizhan city. Besides, they have been introduced in the working
process of newborn pathological and caring departments of hospitals of Andizhan,
Fergana
and
Namangan
regions.
Those
introductions
improved
the
diagnosticprocesses of defeats of brain and spinal cord of newborn with breech
presentation, allowed to decrease perinatal illnesses and infant morlatity and
invalidity.
Sphere of usage:
Pediatrics, neonatology, pediatric neurology, obstetrics and
ginecology.
Изланувчи:
22
ШАРТЛИ ҚИСҚАРТМАЛАР РЎЙХАТИ
АБТР
- асимметрик бўйин-тоник рефлексии
БВК
- бўй-вазн кўрсаткичи
БМН
- бош мия нервлари
БПҚА
- бачадон плацентараро қон айланиши
БПУ
- бипариетал ўлчови
ДАБ
- диастолик артериал босим
ҚА
- қорин айланаси
ККА
- кўкрак кафаси айланаси
КТГ
- кардиотокография
КТКА
- киндик тизимчасида қон айланиши
МАТ
- марказ асаб тизими
НБС
- нафас бузилиши синдроми
САБ
- систолик артериал босим
УТТ
- ультратовуш текшируви
ФПҚА
- фетоплацентар қон айланиши
ЭКГ
- электрокардиография
ЮКЧ
- юрак қисқаралиш частотаси
