Вопросы формирования гармонии национальных и общечеловеческих ценностей в духовном обновлении общества

ЎЗБЕКИСТОН

РЕСПУБЛИКАСИ

ОЛИЙ

ВА

ЎРТА

МАХСУС

ТАЪЛИМ

ВАЗИРЛИГИ

МИРЗО

УЛУҒБЕК

НОМИДАГИ

ЎЗБЕКИСТОН

МИЛЛИЙ

УНИВЕРСИТЕТИ

ЎЗБЕКИСТОН

РЕСПУБЛИКАСИ

ФАНЛАР

АКАДЕМИЯСИ

И

.

МЎМИНОВ

НОМИДАГИ

ФАЛСАФА

ВА

ҲУҚУҚ

ИНСТИТУТИ

Қўлёзма

ҳуқуқида

УДК

: 1:316 (575.1.)

РУЗИЕВА

РУХСОРА

ХОДИЕВНА

ЖАМИЯТНИНГ

МАЪНАВИЙ

ЯНГИЛАНИШИДА

МИЛЛИЙ

ВА

УМУМИНСОНИЙ

ҚАДРИЯТЛАР

УЙҒУНЛИГИНИ

ШАКЛЛАНТИРИШ

МАСАЛАЛАРИ

09. 00.11–

Ижтимоий

фалсафа

Фалсафа

фанлари

доктори

илмий

даражасини

олиш

учун

тақдим

этилган

диссертация

АВТОРЕФЕРАТИ

Тошкент

– 2012

2

Тадқиқот

Ўзбекистон

Республикаси

Фанлар

академияси

И

.

Мўминов

номидаги

Фалсафа

ва

ҳуқуқ

институтининг

«

Ижтимоий

фалсафа

ва

этика

»

бўлимида

бажарилган

.

Илмий

маслаҳатчи

академик

,

фалсафа

фанлари

доктори

,

профессор

Саид

Шермуҳамедов

Расмий

оппонентлар

:

фалсафа

фанлари

доктори

,

профессор

Соифназаров

Исмоил

Соифназарович

фалсафа

фанлари

доктори

,

профессор

Абилов

Ўрол

Муродович

фалсафа

фанлари

доктори

,

профессор

Хўжамуродов

Иброхим

Рўзиевич

Етакчи

ташкилот

:

Алишер

Навоий

номидаги

Самарқанд

давлат

университети

Диссертация

ҳимояси

2012

йил

июнь

ойининг

_____

куни

соат

____

да

Мирзо

Улуғбек

номидаги

Ўзбекистон

Миллий

университети

ва

Ўзбекистон

Республикаси

Фанлар

академияси

И

.

Мўминов

номидаги

Фалсафа

ва

ҳуқуқ

институти

ҳузуридаги

фалсафа

фанлари

доктори

(

номзоди

)

илмий

даражасини

олиш

учун

диссертациялар

ҳимояси

бўйича

Д

067.02.01

рақамли

Бирлашган

ихтисослашган

кенгаш

йиғилишида

ўтказилади

.

Манзил

:

Тошкент

шаҳри

, 100174,

Талабалар

шаҳарчаси

,

Форобий

кўчаси

,

16,

Мирзо

Улуғбек

номидаги

Ўзбекистон

Миллий

университети

,

Маданият

саройининг

кичик

мажлислар

зали

.

Диссертация

билан

Мирзо

Улуғбек

номидаги

Ўзбекистон

Миллий

университетининг

Ахборот

-

ресурс

марказида

танишиш

мумкин

.

Манзил

:

Тошкент

шаҳри

, 100174,

Талабалар

шаҳарчаси

,

ЎзМУ

маъмурий

биноси

,

2-

қават

, 4-

хона

.

Автореферат

2012

йил

«____»_______

да

тарқатилди

.

Тамғали

муҳр

билан

тасдиқланган

тақризларингизни

Бирлашган

ихтисослашган

кенгаш

илмий

котиби

(

Тошкент

шаҳри

, 100174,

Талабалар

шаҳарчаси

,

Мирзо

Улуғбек

номидаги

Ўзбекистон

Миллий

университети

,

Фалсафа

факультети

, 308-

хона

)

га

юборишингизни

сўраймиз

.

Бирлашган

ихтисослашган

кенгаш

илмий

котиби

фалсафа

фанлари

доктори

,

профессор

Д

.

Т

.

Норқулов

3

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ

УМУМИЙ

ТАВСИФИ

Мавзунинг

долзарблиги

.

Ўзбекистон

мустақилликка

эришган

биринчи

кунларданоқ

миллий

қадриятларни

қайта

тиклаши

билан

бирга

умуминсоний

қадриятларга

содиқлигини

,

ҳуқуқий

давлат

ва

демократик

фуқаролик

жамияти

қуришда

,

баркамол

авлодни

шакллантиришда

миллий

ва

умуминсоний

қадриятларга

таянишини

эълон

қилди

. «

Мустақил

Ўзбекистоннинг

куч

-

қудрат

манбаи

, -

деган

эди

ўша

йиллари

Президентимиз

И

.

А

.

Каримов

, -

халқимизнинг

умуминсоний

қадриятларга

содиқлигидир

.

Халқимиз

адолат

,

тенглик

,

аҳил

қўшничилик

ва

инсонпарварликнинг

нозик

куртакларини

асрлар

оша

авайлаб

-

асраб

келмоқда

.

Ўзбекистонни

янгилашнинг

олий

мақсади

ана

шу

анъаналарни

қайта

тиклаш

,

уларга

янги

мазмун

бағишлаш

,

заминимизда

тинчлик

ва

демократия

,

фаровонлик

,

маданият

,

виждон

эркинлиги

ва

ҳар

бир

кишини

камол

топтиришга

эришиш

учун

зарур

шарт

-

шароитлар

яратишдир

»

1

.

Юртбошимиз

Ўзбекистонни

янгилашдаги

асосий

вазифа

халқ

маънавиятини

юксалтириш

эканлигини

таъкидлайди

.

Чунки

«

Маънавий

ва

ахлоқий

-

руҳий

кўтарилиш

бўлган

вазиятдагина

олға

томон

силжиш

мумкин

»

2

.

Ўтган

йигирма

йил

ичида

республикамизда

ижтимоий

,

сиёсий

,

иқтисодий

ва

маънавий

соҳаларда

кенг

ислоҳотлар

ўтказилди

,

халқимиз

онги

ва

ҳаётида

туб

ўзгаришлар

рўй

берди

.

Бугун

«

юртимизда

эркин

,

адолатли

ва

фаровон

ҳаёт

қуриш

жараёнида

ижтимоий

-

сиёсий

муносабатлар

,

одамларнинг

онги

ва

тафаккури

ҳам

ўзига

хос

,

шу

билан

бирга

,

мутлақо

янгича

маъно

касб

этиб

бормоқда

.

Хусусан

,

шахс

ва

давлат

,

инсон

ва

жамият

ўртасидаги

муносабатлар

янгича

мазмун

ва

шакл

топиб

,

янги

хусусиятлар

,

янги

тамойиллар

асосида

такомиллашиб

бораётганини

сезиш

,

англаш

қийин

эмас

.

Бинобарин

,

буларнинг

барчаси

янгича

қадриятлар

ва

демократик

принциплар

моҳиятига

,

ўз

турмуш

ва

тафаккур

тарзимизга

мос

,

биз

барпо

этишга

интилаётган

эркин

фуқаролик

жамияти

талабларига

жавоб

берадиган

муносабатлар

сифатида

ижтимоий

фанларнинг

асосий

тадқиқот

мавзуларига

айланиши

даркор

»

3

.

Тадқиқот

мавзусининг

долзарблигини

қуйидаги

илмий

-

назарий

ва

ижтимоий

-

амалий

омиллар

билан

белгилаш

мумкин

:

Биринчидан

,

жамиятнинг

маънавий

янгиланиши

ижтимоий

,

сиёсий

,

иқтисодий

ва

маданий

омиллар

билан

боғлиқдир

.

Маънавий

ҳаётнинг

кўп

омилли

хусусияти

муаммога

комплекс

ёндашишни

тақозо

қилади

.

Иккинчидан

,

Ўзбекистон

жаҳон

ҳамжамияти

билан

кенг

интеграцияга

киришиш

йўлидан

бормоқда

.

Мазкур

мақсад

жаҳон

ҳамжамияти

шакллантирган

,

ўзининг

тараққиёт

моделига

айлантирган

умуминсоний

қадриятлардан

баҳраманд

бўлишга

,

улардан

миллий

ривожланишда

фойдаланишга

ундайди

.

1

Каримов

И

.

А

.

Ўзбекистон

:

миллий

истиқлол

,

иқтисод

,

сиёсат

,

мафкура

.

Т

.1. –

Т

.:

Ўзбекистон

, 1996. –

Б

. 77.

2

Каримов

И

.

А

.

Ўзбекистон

мустақилликка

эришиш

остонасида

. –

Т

.:

Ўзбекистон

, 2011. –

Б

. 270.

3

Каримов

И

.

А

.

Юксак

маънавият

–

енгилмас

куч

. –

Т

.:

Маънавият

, 2008. –

Б

. 125-126.

4

Учинчидан

,

ўзбек

халқининг

шўролар

даврида

унутилган

миллий

қадриятларида

шундай

позитив

,

ҳаёт

синовидан

ўтган

томонлар

борки

,

уларни

қайта

тиклаш

,

миллий

тараққиётда

улардан

фойдаланиш

халқимизнинг

,

миллатимизнинг

тарихий

-

маданий

парадигмасига

ҳам

,

азалий

орзу

-

тилаклари

–

озод

ва

обод

Ватан

,

эркин

ва

фаровон

ҳаёт

қуриш

мақсадига

ҳам

мувофиқ

келади

. «

Албатта

,

ҳар

қайси

халқ

ёки

миллатнинг

маънавиятини

унинг

тарихи

,

ўзига

хос

урф

-

одат

ва

анъаналари

,

ҳаётий

қадриятларидан

айри

ҳолда

тасаввур

этиб

бўлмайди

.

Бу

борада

,

табиийки

,

маънавий

мерос

,

маданий

бойликлар

,

кўҳна

тарихий

ёдгорликлар

энг

муҳим

омиллардан

бири

бўлиб

хизмат

қилади

»

1

.

Тўртинчидан

,

узоқ

тарихий

-

маданий

ривожланиш

жараёнида

шаклланган

ўзбек

халқининг

миллий

қадриятлари

ўзида

умуминсоний

қадриятларни

ҳам

ифода

этади

.

Бу

ўзбек

халқининг

бошқа

халқлар

,

миллатлар

билан

тенг

ва

кенг

интеграцияга

киришиб

яшаб

келганини

кўрсатади

,

айнан

ушбу

алоқалари

боис

у

жаҳон

цивилизациясига

муҳим

ҳисса

қўшган

.

Бешинчидан

,

кейинги

йилларда

миллий

ва

умуминсоний

қадриятлар

масаласига

оид

кўплаб

тадқиқотлар

ўтказилди

,

турли

адабиётлар

чоп

этилди

.

Уларда

асосан

эмпиризм

,

яъни

амалиётдаги

тажрибаларни

ўрганиш

,

уларни

таҳлил

қилиш

устун

туради

.

Энди

тўпланган

тажрибалар

ва

чоп

этилган

адабиётларни

Президентимиз

И

.

А

.

Каримовнинг

2010

йил

12

ноябрдаги

Ўзбекистон

Республикаси

Олий

Мажлиси

Қонунчилик

палатаси

ва

Сенатининг

қўшма

мажлисида

илгари

сурган

«

Мамлакатимизда

демократик

ислоҳотларни

янада

чуқурлаштириш

ва

фуқаролик

жамиятини

ривожлантириш

концепцияси

»

2

нуқтаи

назаридан

тадқиқ

этиш

лозим

.

Олтинчидан

,

бугунги

глобаллашув

шароитида

миллий

ва

умуминсоний

қадриятларнинг

уйғунлашуви

тез

кечмоқда

.

Глобаллашув

жараёнлари

инсоният

тараққиётининг

янги

моделини

яратишга

ҳамда

миллий

давлатларни

ўз

ривожланиш

йўлларини

аниқлаб

олишга

ундамоқда

.

Шу

билан

бирга

,

глобаллашувнинг

миллий

тараққиётга

хавф

солаётган

,

миллий

маданиятларнинг

ривожланишига

тўсиқ

бўлаётган

жиҳатлари

ҳам

намоён

бўлмоқда

.

Бу

ҳол

миллий

қадриятларни

асраш

,

ўрганиш

ва

келгуси

авлодларга

етказиш

масаласини

кун

тартибига

қўяди

.

Демак

,

глобал

тараққиётда

миллий

қадриятларнинг

ўрнини

ўрганиш

нафақат

илмий

-

назарий

,

шунингдек

,

ижтимоий

-

амалий

аҳамиятга

ҳам

эгадир

.

Еттинчидан

,

бугун

дунёда

мафкуравий

,

ғоявий

ва

маънавий

соҳаларда

инсон

қалби

,

онги

учун

кураш

кетмоқда

.

Шундай

экан

,

Ўзбекистоннинг

мустақиллигини

асраш

ва

жамиятимизнинг

тараққиётини

таъминлаш

ана

шу

курашда

ҳал

этилади

.

Бу

эса

миллий

ва

умуминсоний

қадриятлар

уйғунлигини

шакллантириш

масалаларини

ўрганишни

талаб

қилади

.

Муаммонинг

ўрганилганлик

даражаси

.

Қадриятларни

илмий

муаммо

сифатида

Ўзбекистонда

Т

.

У

.

Абдуллаев

,

А

.

Р

.

Азизкариев

,

Н

.

Артиков

,

Д

.

А

.

Гулямова

,

Р

.

Ш

.

Исақова

,

М

.

А

.

Каримова

,

А

.

Ж

.

Муратбаева

,

1

Каримов

И

.

А

.

Юксак

маънавият

–

енгилмас

куч

. –

Т

.:

Маънавият

, 2008. –

Б

. 29-30.

2

Каримов

И

.

А

.

Демократик

ислоҳотларни

янада

чуқурлаштириш

ва

фуқаролик

жамиятини

шакллантириш

–

мамлакатимиз

тараққиётининг

асосий

мезонидир

. –

Т

.: O’zbekiston, 2011.

Т

. 19. –

Б

. 35-107.

5

О

.

М

.

Муҳаммадиева

,

Қ

.

Н

.

Назаров

,

М

.

А

.

Нурматова

,

А

.

Нуров

,

Н

.

Э

.

Темирова

,

Т

.

Т

.

Тўйчиева

,

О

.

Т

.

Шарипова

,

Ф

.

Х

.

Юлдашева

,

А

.

А

.

Қамбаров

каби

тадқиқотчилар

махсус

ўрганган

1

.

Мазкур

тадқиқотчиларнинг

диссертация

ва

асарларида

икки

ёндашув

кўзга

ташланади

.

Биринчиси

–

қадриятларга

позитив

воқелик

сифатида

қараш

ва

улардан

миллий

-

маънавий

меросни

қайта

тиклаш

,

баркамол

авлодни

тарбиялаш

воситаси

сифатида

фойдаланиш

;

иккинчиси

,

миллий

ва

умуминсоний

қадриятлар

уйғунлиги

масаласига

Ўзбекистоннинг

жаҳон

ҳамжамияти

билан

интеграциясини

мустаҳкамлаш

омили

сифатида

ёндашишдир

.

Қадриятларнинг

ижтимоий

-

фалсафий

масалалари

М

.

Абдуллаев

,

Ў

.

Абилов

,

В

.

Алимасов

,

Ҳ

.

Алиқулов

,

З

.

Давронов

,

И

.

Каримов

,

М

.

Муродов

,

С

.

Мамашокиров

,

Т

.

Маҳмудов

,

Х

.

Одилқориев

,

С

.

Отамуродов

,

Б

.

Очилова

,

И

.

Соифназаров

,

Ф

.

Соифназарова

,

Ж

.

Туленов

,

Б

.

Тўйчиев

,

Х

.

Шайхова

,

М

.

Шарифхўжаев

,

С

.

Шермуҳамедов

,

Қ

.

Хоназаров

,

И

.

Хўжамуродов

,

З

.

Қодирова

,

М

.

Қодиров

,

Э

.

Юсупов

,

Н

.

Ҳакимов

каби

тадқиқотчиларнинг

асарларида

у

ёки

бу

йўналишда

ўрганилган

2

.

Агар

Ў

.

Абилов

,

В

.

Алимасов

,

1

Абдуллаев

Т

.

У

.

Диалектика

национальных

и

общечеловеческих

ценностей

в

сфере

быта

.

Дисс

…

д

-

ра

философ

.

наук

. –

Т

.: 1992;

Азизкариев

А

.

Р

.

Социокультурные

аспекты

экологического

дизайна

в

системе

духовно

-

эстетических

ценностей

.

Автореф

.

дисс

…

канд

.

филос

.

наук

. –

Т

.: 2000;

Артыков

Н

.

Формирование

нравственной

личности

учащихся

на

основе

национальных

и

общечеловеческих

ценностей

.

Автореф

.

дисс

.

докт

.

пед

.

наук

. –

Т

.: 2000;

Гулямова

Д

.

А

.

История

формирования

нравственных

ценностей

студенческой

молодежи

Узбекистана

в

период

независимости

.

Дисс

…

канд

.

ист

.

наук

. –

Т

.: 2008;

Исакова

Р

.

Ш

.

Урбанизация

жараёнларида

миллий

қадриятларнинг

трансформацияси

.

Социология

фан

.

номзоди

…

дисс

.

автореферати

. –

Т

.: 2006;

Каримова

М

.

А

.

Ўзбекистонда

хотин

-

қизларни

ижтимоий

муҳофазалашда

исломий

қадриятларнинг

ўрни

.

Фалсафа

фан

…

номзоди

дисс

.

автореферати

. –

Т

.: 2008;

Муратбаева

А

.

Ж

.

Нравственные

ценности

народа

и

их

значение

в

духовном

возрождении

Узбекистана

(

на

примере

моральных

категорий

«

инсоф

»

и

«

қаноат

».

Автореф

.

дисс

…

канд

.

филос

.

наук

. –

Т

.: 2000;

Мухаммадиева

О

.

М

.

Мирзо

Абдулқодир

Бедил

фалсафасида

ахлоқий

қадриятлар

масаласи

.

Фалсафа

фан

.

номзоди

…

дисс

.

автореферати

.

–

Т

.: 2008;

Назаров

К

.

Н

.

Система

ценностей

:

диалектика

устойчивости

и

изменчивости

.

Автореф

.

дисс

…

докт

.

филос

.

наук

. –

Т

.: 1997;

Нурматова

М

.

А

.

Шахс

маънавий

камолотида

эстетик

ва

ахлоқий

қадриятлар

уйғунлиги

муаммоси

.

Фалсафа

фан

.

доктори

…

дисс

.

автореферати

. –

Т

.: 2011;

Нуров

А

.

Национальные

и

общечеловеческие

ценности

и

их

роль

в

нравственном

воспитании

подрастающего

поколения

.

Автореф

.

дисс

…

докт

.

пед

.

наук

. –

Т

.: 2004;

Темирова

Н

.

Э

.

Талаба

ёшларнинг

маънавий

шаклланишида

миллий

ва

умуминсоний

қадриятлар

диалектикаси

.

Фалсафа

фан

.

номзоди

…

дисс

.

автореферати

. –

Т

.: 2006;

Тўйчиева

Т

.

Т

.

Ўзбек

маънавий

қадриятлари

тизимида

урф

-

одат

,

анъаналарнинг

ўрни

.

Фалсафа

фан

.

номзоди

…

дисс

.

автореферати

. –

Т

.: 2000;

Шарипова

О

.

Т

.

Хўжа

Абдухолиқ

Ғиждувоний

тасаввуфий

таълимотида

ахлоқий

қадриятлар

.

Фалсафа

фан

.

номзоди

…

дисс

.

автореферати

. –

Т

.: 2002;

Юлдашева

Ф

.

Х

.

Роль

ценностей

ислама

в

процессе

духовного

обновления

общества

.

Автореф

.

дисс

…

канд

.

филос

.

наук

. –

Т

.: 2006;

Қамбаров

А

.

А

.

Жамиятнинг

маънавий

янгиланиши

жараёнида

илмий

қадриятларнинг

роли

.

Фалсафа

фан

.

номзоди

дисс

…

автореферати

. –

Т

.: 2006.

2

Абдуллаев

М

.

Эстетик

қадриятлар

ва

шахс

маънавияти

. –

Фарғона

, 1998;

Абилов

Ў

.

Независимость

и

оптимизм

. –

Т

.:

Фан

, 1997;

Алимасов

В

.

Фалсафа

ёхуд

фикрлаш

лаззати

. –

Т

.:

Маънавият

, 2001;

Алиқулов

Ҳ

.

Буюк

донишмандлар

адолат

ҳақида

. –

Т

.:

Фалсафа

ва

ҳуқуқ

, 2010;

Каримов

Иброҳим

.

Имон

ва

маслак

тарихи

.

–

Т

.: Y

а

ngi nashr, 2010;

Муродов

М

.,

Ҳакимов

Н

.,

Эргашев

А

.

Қадриятнома

. –

Т

.:

Адабиёт

ва

санъат

, 2001;

Мамашокиров

С

.,

Тоғаев

Ш

.

Эркин

ва

фаровон

ҳаёт

қурилишининг

ғоявий

-

мафкуравий

масалалари

. –

Т

.:

Маънавият

, 2007;

Махмудов

Т

.

Авесто

ҳақида

. –

Т

.:

Шарқ

, 2000;

Комиллик

асрорлари

.

Ҳаётий

ҳикматлар

.

–

Т

.:

Адолат

, 2006;

Одилқориев

Х

.

Т

.,

Якубов

Ш

.

У

.

Миллий

ҳуқуқий

тизим

ва

ҳуқуқий

қадриятлар

. –

Т

.: SMI-

Asia, 2010;

Отамуродов

С

.

Глобаллашув

ва

миллат

. –

Т

.:

Янги

аср

авлоди

, 2008;

Отамуродов

С

.,

Отамуродов

С

.

Ўзбекистонда

маънавий

-

руҳий

тикланиш

. –

Т

.:

Янги

аср

авлоди

, 2003;

Очилова

Б

.

Миллий

-

маънавий

юксалишда

мерос

,

қадриятлар

ва

ворисийлик

. –

Т

.:

Истиқлол

, 2009;

Соифназаров

И

.,

Соифназарова

Ф

.

Маънавиятимизнинг

умрбоқий

сарчашмалари

. –

Т

.:

Меҳнат

, 1997;

Соифназарова

Ф

.

Ўзбек

оиласи

:

ижтимоий

ва

маънавий

қадриятлар

. –

Т

.: Yurisn-media markazi, 2007;

Туленов

Ж

.

Қадриятлар

фалсафаси

. –

Т

.:

Ўзбекистон

, 1998;

Тўйчиев

Б

.

Политическая

культура

и

демократизация

общества

. –

Т

.:

Национальный

университет

Узбекистана

, 2009;

Шайхова

Х

.

Баркамол

авлод

–

ахлоқий

қадриятлар

қуршовида

. –

Т

.:

Фалсафа

6

Ҳ

.

Алиқулов

ва

М

.

Қодировлар

қадриятларга

фалсафий

-

тарихий

ёндашиб

,

улардаги

ахлоқий

-

тарбиявий

жиҳатларга

эътиборини

қаратса

,

Ж

.

Туленов

,

С

.

Шермуҳамедов

,

Қ

.

Хоназаров

ва

Э

.

Юсуповлар

тоталитар

тузум

даврини

ва

ундаги

яратилган

қадриятларни

танқид

қилиб

,

мустақиллик

даврида

шаклланаётган

қадриятларни

позитив

воқелик

сифатида

баҳолашади

.

М

.

Абдуллаев

,

Т

.

Маҳмудов

ва

Н

.

Ҳакимовлар

қадриятларнинг

бадиий

-

эстетик

ва

ахлоқий

жиҳатларини

тадқиқ

этса

,

И

.

Каримов

,

Т

.

Тошланов

ва

И

.

Хўжамуродов

уларнинг

дин

билан

боғлиқ

масалаларини

ўрганади

.

Уларнинг

изланишлари

қадриятлар

ҳақидаги

ижтимоий

-

фалсафий

қарашлар

доирасини

кенгайтиради

ва

қадриятларга

комплекс

ёндашиш

зарурлигини

кўрсатади

.

Қадриятлар

муаммосини

педагоглар

,

адабиётшунослар

,

маданиятшунослар

ҳам

ўрганмоқдалар

.

Улар

қаторига

А

.

Абдуғафуров

,

Ф

.

Абдураҳимова

,

А

.

Алиев

,

Н

.

Комилов

,

О

.

Мусурмонова

,

Д

.

Қосимова

ва

А

.

Ҳайдаров

каби

тадқиқотчиларни

киритиш

мумкин

.

Улар

чоп

эттирган

асарлар

1

ёшларда

миллий

қадриятлар

ҳақида

маълум

бир

тушунчаларни

шакллантириш

ва

тарихий

-

маданий

анъаналарга

ҳурмат

уйғотиш

каби

ижтимоий

-

тарбиявий

мақсадга

қаратилгандир

.

Мустақиллик

йилларида

қадриятларнинг

илмий

-

назарий

ва

ижтимоий

-

амалий

масалаларига

бағишлаб

турли

конференциялар

ўтказилмоқда

,

маърузалар

илмий

тўплам

сифатида

чоп

этилмоқда

2

.

Тоталитар

тузумнинг

таназзули

туфайли

бошланган

миллий

уйғониш

мустақил

республикаларда

ўз

халқининг

тарихий

-

маданий

меросига

,

миллий

қадриятларига

бўлган

қизиқишни

оширди

.

Бу

борада

С

.

А

.

Бурцев

,

Х

.

С

.

Вильданов

,

Р

.

А

.

Кобилкин

,

И

.

В

.

Рибкина

,

Н

.

Н

.

Хомутова

,

З

.

А

.

Хубиева

каби

тадқиқотчиларнинг

илмий

изланишларини

3

мисол

қилиб

келтиришимиз

мумкин

.

ва

ҳуқуқ

, 2010;

Шарифхўжаев

М

.,

Давронов

З

.

Маънавият

асослари

. –

Т

.:

Молия

институти

, 2005;

Шермуҳамедов

С

.

Духовная

культура

и

социальный

прогресс

.

Философские

исследования

в

Узбекистане

.

Т

.1.

США

,

Вашингтон

. 2000

г

.;

Независимость

и

развитие

философии

в

республике

Узбекистан

. –

Т

.: “

Фан

”,

2006;

Хоназаров

Қ

.

Тил

фалсафаси

. –

Т

.:

Фалсафа

ва

ҳуқуқ

, 2009;

Хўжамуродов

И

.,

Абдураимова

М

.

Сиёсат

,

дин

ва

миллий

ўзликни

англаш

. –

Т

.:

Фалсафа

ва

ҳуқуқ

, 2010;

Қодирова

З

.

Р

.,

Каримова

Э

.

Г

.

Миллий

қадриятларни

таълим

тизимига

тадбиқ

этишнинг

психологик

асослари

. –

Т

.:

Тафаккур

, 2010;

Қодиров

М

.

Ўрта

Осиё

,

Яқин

ва

Ўрта

Шарқ

фалсафаси

тарихи

(

ўрта

асрлар

). –

Т

.:

ТошДШИ

, 2010;

Юсупов

Э

.

Маънавий

қадриятлар

ва

уларнинг

тарбиявий

аҳамияти

. –

Т

.:

Университет

, 2003.

1

Абдуғафуров

А

.

Қалб

қаъридаги

қадриятлар

. –

Т

.:

Ўқитувчи

, 1998;

Абдурахимова

Ф

.

Оила

–

маънавият

ва

қадрият

бешиги

. –

Т

.:

Истиқлол

, 2009;

Алиев

А

.

Маънавият

,

қадрият

ва

бадиият

. –

Т

.:

Академия

, 2000;

Комилов

Н

.

Тасаввуф

ёки

комил

инсон

ахлоқи

. –

Т

.:

Ёзувчи

, 1996;

Мусурмонова

О

.

Маънавий

қадриятлар

ва

ёшлар

тарбияси

. –

Т

.:

Ўқитувчи

, 1996;

Қосимова

Д

.

Ўқувчиларда

миллий

-

маънавий

қадриятларни

эгаллаш

эҳтиёжини

шакллантириш

. –

Т

.:

Фан

, 2009;

Ҳайдаров

А

.

Инсон

камолоти

ва

миллий

-

маънавий

қадриятлар

.

–

Т

.:

Муҳаррир

, 2008.

2

Истиқлол

йиллари

:

миллий

-

диний

қадриятларнинг

халққа

қайтиши

.

Илмий

-

амалий

анжуман

материаллари

.

–

Т

.: 2001;

Маънавий

қадриятлар

ва

уларнинг

тарбиявий

аҳамияти

.

Илмий

-

амалий

анжуман

материаллари

.

–

Т

.:

ИИВ

Академияси

, 2003;

Миллий

ғоя

ва

маънавий

қадриятлар

:

назария

,

методология

ва

амалиёт

.

Илмий

-

амалий

анжуман

материаллари

. –

Т

.:

Файласуфлар

миллий

жамияти

, 2004;

Исламские

ценности

Центральной

Азии

:

толерантность

и

гуманизм

.

Историко

-

философские

и

культурные

аспекты

.

Материалы

межд

.

науч

.

конференции

. –

Т

.: 2008;

Мустақиллик

шароитида

қадриятшуносликнинг

долзарб

муаммолари

.

Илмий

-

амалий

семинар

материаллари

. –

Т

.:

Фалсафа

ва

ҳуқуқ

, 2011.

3

Бурцев

С

.

А

.

Трансформация

систем

ценностей

в

переходном

обществе

:

Автореф

.

дисс

.

канд

.

философских

наук

. –

М

.: 2008;

Вильданов

Х

.

С

.

Ценность

как

предмет

философского

познания

.

Автореферат

дисс

…

докт

.

филос

.

наук

. –

Магнитогорск

: 2003;

Кобылкин

Р

.

А

.

Ценности

высшего

образования

в

7

Қадриятлар

муаммоси

Ғарб

фалсафасида

антик

даврдан

бери

тилга

олинади

ва

бу

борада

турли

концепциялар

илгари

сурилган

.

Масалан

,

Э

.

Гартман

,

А

.

Тойнби

,

Ф

.

Аквинский

,

Н

.

Кузанский

иррационалистик

,

Э

.

Гуссерль

,

М

.

Шелер

–

феноменологик

,

В

.

Дильтей

–

релятивистик

,

В

.

Виндельбанд

,

Г

.

Торо

–

неокантчилик

,

Д

.

Дьюи

,

А

.

Бентли

,

У

.

Жеймс

–

бихевиористик

,

А

.

Швейцар

,

А

.

Печчеи

,

Г

.

Риккерт

,

Ю

.

Хабермас

,

Э

.

Кассирер

–

антропологик

,

М

.

Фуко

,

Ф

.

Фукуяма

–

этатистик

концепцияларни

илгари

сурадилар

1

.

Юқоридагилардан

маълум

бўладики

,

қадриятлар

муаммоси

ҳар

доим

файласуфлар

ва

бошқа

тадқиқотчиларнинг

диққатини

ўзига

тортиб

келган

,

чунки

Г

.

Риккерт

ибораси

билан

айтганда

, «

Қадрият

инсон

борлиғи

ва

ҳаёти

моҳиятига

оид

воқеликдир

»

2

.

Аммо

бундан

қадриятларга

оид

муаммо

қолмади

,

улар

тадқиқ

этиб

бўлинди

,

деган

хулоса

келиб

чиқмайди

.

Ижтимоий

-

тарихий

тараққиёт

бетакрор

ҳодиса

экан

,

мазкур

қадриятларнинг

социодинамикасини

ўрганиш

ва

улардан

шахс

маънавиятини

юксалтиришда

фойдаланиш

ҳам

азалий

муаммолардан

бири

бўлиб

қолаверади

.

Диссертация

ишининг

илмий

-

тадқиқот

ишлари

режалари

билан

боғлиқлиги

.

Диссертация

мавзуси

Навоий

давлат

кончилик

институтининг

«

Ўзбекистонда

баркамол

авлод

ва

юқори

малакали

кадрлар

тайёрлаш

масалалари

»

ҳамда

Ўзбекистон

Республикаси

Фанлар

академияси

И

.

Мўминов

номидаги

Фалсафа

ва

ҳуқуқ

институтининг

комплекс

тадқиқотлар

режасига

киритилган

.

Шунингдек

,

диссертант

раҳбарлигида

2009-2011

йилларда

Навоий

давлат

кончилик

институтида

(

ГНТП

4-009

сонли

) «

Ёшлар

тарбиясида

миллий

ва

умуминсоний

маънавий

қадриятлар

уйғунлиги

»

мавзусидаги

илмий

лойиҳа

амалга

оширилган

.

Тадқиқотнинг

мақсади

:

жамиятнинг

маънавий

янгиланишида

миллий

ва

умуминсоний

қадриятлар

уйғунлигини

шакллантириш

муаммоларини

ижтимоий

-

фалсафий

тадқиқ

этиш

.

Тадқиқотнинг

вазифалари

мазкур

мақсаддан

келиб

чиқиб

,

қуйидагича

белгиланган

:

-

қадриятларнинг

илмий

-

методологик

ва

фундаментал

масалаларини

тадқиқ

этиш

;

-

қадриятларга

оид

илмий

-

назарий

ёндашувлар

ва

концепцияларни

ижтимоий

-

фалсафий

таҳлил

қилиш

;

-

жамиятнинг

маънавий

янгиланишида

миллий

ва

умуминсоний

қадриятларнинг

диалектик

боғлиқлигини

аниқлаш

;

культурной

динамике

общества

:

Автореф

.

дис

….

канд

.

филос

.

наук

. –

Волгоград

: 2006;

Рыбкина

И

.

В

.

Роль

ценностей

в

современном

обществе

:

Автореф

.

дис

….

канд

филос

.

наук

. –

М

.: 2006;

Хомутова

Н

.

Н

.

Ценность

личности

в

массовом

обществе

.

Автореф

.

дисс

…

канд

филос

.

наук

. –

Волгоград

: 2009;

Хубиева

З

.

А

.

Духовно

-

нравственные

ценности

и

их

влияние

на

формирование

современной

личности

:

Автореф

.

дис

….

канд

.

филос

.

наук

. –

ГОУ

ВПО

«

Северо

-

Кавказский

государственный

технический

университет

»: 2008

ва

бошқалар

.

1

Мазкур

тадқиқотчиларнинг

муаммога

бевосита

тааллуқли

асарлари

диссертация

охиридаги

«

Фойдаланилган

адабиётлар

рўйхати

»

да

келтирилган

.

2

Риккерт

Г

.

Науки

о

природе

и

науки

о

культуре

–

М

.:

Республика

, 1998. –

С

. 369.

8

-

қадриятлар

тизимида

ўзак

,

ядро

ва

устки

,

ўзгарувчан

қисмлар

мавжудлигини

асослаб

бериш

;

-

қадриятларни

Ўзбекистонни

янгилаш

ва

фуқаролик

жамиятини

ривожлантириш

концепциясига

мувофиқ

классификация

қилиш

;

-

ахлоқий

қадриятларнинг

шахс

маънавиятини

шакллантиришдаги

ўрнини

антропологик

таҳлил

қилиш

;

-

миллий

ва

умуминсоний

қадриятлар

уйғунлашувини

ахлоқий

қадриятлар

динамикаси

асосида

тадқиқ

этиш

;

-

жамиятнинг

маънавий

ҳаётини

янгилашда

трансцендентал

қадриятларнинг

ўрнини

аниқлаш

,

тегишли

тавсиялар

бериш

;

-

ижтимоий

-

иқтисодий

қадриятлар

динамикасини

таҳлил

қилиш

;

-

миллий

ва

умуминсоний

қадриятларнинг

бозор

иқтисодиёти

муносабатларида

намоён

бўлиши

хусусиятларини

тадқиқ

этиш

;

-

ижтимоий

-

сиёсий

қадриятларнинг

жамият

маънавий

ҳаётига

таъсирини

очиб

бериш

;

-

фуқаролик

жамиятини

ривожлантиришда

миллий

ва

умуминсоний

қадриятлар

уйғунлигидан

самарали

фойдаланиш

йўлларини

аниқлаш

ва

ижтимоий

-

педагогик

технологиясини

ишлаб

чиқиш

.

Тадқиқотнинг

объекти

ва

предмети

.

Тадқиқотнинг

объектини

жамиятнинг

маънавий

янгиланишида

миллий

ва

умуминсоний

қадриятларнинг

уйғунлиги

,

предмети

ни

эса

миллий

ва

умуминсоний

қадриятлар

уйғунлашуви

жараёнининг

маънавий

ҳаётда

акс

этиши

ташкил

қилади

.

Тадқиқотнинг

методлари

ни

анализ

ва

синтез

,

комплекс

ва

тизимли

ёндашув

,

диалектик

таҳлил

,

объективлик

,

аксиологик

ёндашув

,

социологик

сўровнома

,

савол

-

жавоб

,

интервью

,

контент

-

анализ

,

социодинамик

кузатув

,

ретроспектив

таҳлил

ташкил

этади

.

Социологик

сўровнома

2008-2011

йилларда

Навоий

,

Бухоро

ва

Самарқанд

вилоятларида

ўтказилган

.

Унда

2048

респондент

қатнашган

.

Респондентларнинг

22

фоизи

олий

, 46

фоизи

ўрта

махсус

, 24

фоизи

ўрта

, 8

фоизи

эса

тугалланмаган

ўрта

маълумотлидир

.

Уларнинг

64

фоизи

эркаклар

,

36

фоизи

эса

хотин

-

қизлардир

.

Ёши

нуқтаи

назаридан

: 20-30

ёшдагилар

41

фоизни

1

, 31-45

ёшдагилар

18

фоизни

, 45-60

ёшдагилар

32

фоизни

, 61

ёшдан

юқоридагилар

9

фоизни

ташкил

этади

.

Уларнинг

72

фоизи

оилали

, 28

фоизи

оила

қурмаган

.

Тадқиқотнинг

фарази

шундаки

,

агар

:

-

миллий

қадриятлардаги

позитив

тажрибалар

Ўзбекистоннинг

замонавий

,

ҳуқуқий

давлат

барпо

этиш

ва

фуқаролик

жамиятини

ривожлантириш

мақсади

билан

узвий

боғланса

;

-

миллий

қадриятлардан

фойдаланишда

умуминсоний

қадриятларга

таянилса

ва

уларнинг

моҳиятидаги

уйғунлик

сингдирилса

;

1

2011

йили

«

Фан

»

нашриётида

чоп

этилган

монографиямизда

фақат

ушбу

респондентларнинг

жавоблари

келтирилган

.

Қаранг

:

Рўзиева

Р

.

Ёшларда

миллий

ва

умуминсоний

қадриятлар

уйғунлигини

шакллантириш

.

–

Т

.:

Фан

, 2011. –

Б

. 128-135.

9

-

миллий

-

ахлоқий

қадриятлардаги

умуминсоний

ва

гуманистик

қарашлар

назарда

тутилса

;

-

трансцендентал

қадриятлар

негизидаги

шахс

маънавий

-

руҳий

оламини

бойитувчи

тажрибаларга

таянилса

;

-

ижтимоий

-

иқтисодий

қадриятлар

маънавий

юксалишга

йўналтирилса

;

-

ижтимоий

-

сиёсий

қадриятларга

миллий

тараққиётнинг

динамик

қисми

сифатида

қаралса

ва

улар

такомиллаштириб

борилса

,

миллий

ва

умуминсоний

қадриятларнинг

жамият

маънавиятини

янгилашга

таъсири

самарали

кечади

.

Ҳимояга

олиб

чиқилаётган

асосий

ҳолатлар

.

Биринчидан

,

қадриятлар

мураккаб

,

серқирра

ва

полифункционал

ҳодиса

сифатида

комплекс

тадқиқ

этилади

.

Иккинчидан

, «

қадрият

»

га

инсон

онги

,

тасаввури

,

сенситив

-

когнитив

ва

гносеологик

изланишлари

билан

боғлиқ

тушунча

сифатида

ҳам

қаралади

.

Учинчидан

,

қадриятлар

объектив

борлиқ

билан

боғлиқ

,

инсондаги

сенситив

-

когнитив

тушунча

ушбу

борлиққа

муносабат

инъикоси

экани

асосланади

.

Тўртинчидан

,

қадриятлар

ижтимоий

ҳаётни

кенгроқ

қамраб

олиш

нуқтаи

назаридан

классификация

қилиниб

,

уларнинг

ҳар

бири

алоҳида

воқелик

сифатида

таҳлил

қилинади

.

Бешинчидан

,

миллий

ва

умуминсоний

қадриятларнинг

Ўзбекистонни

янгилаш

,

кишилар

маънавиятини

юксалтириш

,

ижтимоий

-

маънавий

тараққиётни

таъминлаш

борасидаги

диалектик

уйғунлигини

янада

ошириш

йўллари

аниқланади

.

Тадқиқотнинг

илмий

янгилиги

:

-

қадриятлар

мураккаб

,

серқирра

,

полифункционал

воқелик

сифатида

комплекс

тадқиқ

этилди

;

-

қадриятлар

,

энг

аввало

,

инсоннинг

ён

-

атрофни

билишга

,

баҳолашга

қаратилган

сенситив

-

когнитив

ва

гносеологик

тажрибалари

инъикоси

эканлиги

асосланди

;

- «

қадриятлар

»

объектив

борлиқ

,

инсон

фаолияти

,

у

яратган

бойликлар

билан

боғлиқ

тушунча

ҳам

экани

очиб

берилди

;

-

қадриятлар

архитоникасида

ўзак

,

ядро

ва

устки

,

ўзгарувчан

қисмлар

мавжудлиги

далиллаб

берилди

;

-

жамиятнинг

маънавий

янгиланишида

ахлоқий

қадриятларнинг

ўрни

таҳлил

қилинди

;

-

ахлоқий

қадриятларга

антропологик

ёндашилиб

,

уларнинг

шахс

маънавиятининг

юксалишига

таъсири

аниқланди

;

-

жамиятимизнинг

маънавий

янгиланишига

исломий

трансцендентал

қадриятларнинг

таъсири

тадқиқ

қилинди

;

-

ижтимоий

-

иқтисодий

қадриятлар

негизидаги

концептуал

ғоялар

,

мақсадлар

ўрганилди

;

-

ижтимоий

-

сиёсий

қадриятларнинг

маънавий

ҳаётга

,

жамият

маънавиятини

юксалтиришга

таъсири

таҳлил

қилинди

;

-

миллий

ва

умуминсоний

қадриятларнинг

фуқаролик

жамиятини

ривожлантиришга

таъсири

аниқланди

ва

улардан

янада

самарали

фойдаланиш

йўллари

ишлаб

чиқилди

.

10

Тадқиқот

натижаларининг

назарий

ва

амалий

аҳамияти

.

Жамиятнинг

маънавий

янгиланиши

мураккаб

ва

узоқ

кечадиган

жараён

бўлиб

,

у

тоталитар

тузум

даврида

шаклланган

ғоя

,

қараш

,

тасаввурлардан

воз

кечишни

тақозо

этади

.

Мазкур

ғайримиллий

ва

ғайриинсоний

ғоя

,

қараш

ва

тасаввурлар

моҳиятини

тўғри

англаш

учун

ҳам

миллий

ва

умуминсоний

қадриятлардаги

уйғунликни

,

жамият

тараққиётига

ёрдам

берадиган

томонларни

ўрганиш

муҳим

аҳамиятга

эгадир

.

Ўзбекистон

Республикаси

жаҳон

ҳамжамиятига

қўшилаётган

,

глобаллашув

умумпланетар

воқеликка

айланаётган

пайтда

умуминсоний

қадриятларни

тадқиқ

этиш

,

улардан

миллий

-

маънавий

тараққиётда

самарали

фойдаланиш

ўта

долзарб

вазифадир

.

Тадқиқотдаги

илмий

-

назарий

ёндашувлар

ва

чиқарилган

хулосалар

нафақат

ижтимоий

фалсафани

,

шунингдек

,

социология

,

маданиятшунослик

,

ахлоқшунослик

,

маънавият

асослари

,

диншунослик

,

антропология

,

педагогика

каби

фанларни

муаммога

оид

янги

қарашлар

билан

бойитади

,

миллий

ва

умуминсоний

қадриятлардан

фойдаланишнинг

самарали

технологиясини

ва

методикасини

ишлаб

чиқишга

ёрдам

беради

.

Уларни

ижтимоий

-

маънавий

тараққиёт

масалаларини

ўрганишга

оид

илмий

-

назарий

тадқиқотларда

ҳам

қўллаш

мумкин

.

Диссертациядаги

ишлаб

чиқилган

тавсиялардан

ижтимоий

-

педагогик

институтлар

,

маънавият

ва

маърифат

марказлари

,

миллий

ғояни

тарғиб

этувчи

масканлар

фойдаланиши

мумкин

.

Тадқиқот

натижаларининг

жорий

қилиниши

.

Тадқиқот

натижаларидан

Ўзбекистон

Республикаси

Олий

ва

ўрта

махсус

таълим

вазирлиги

,

Абу

Райҳон

Беруний

номидаги

Тошкент

давлат

техника

университети

,

Навоий

давлат

кончилик

институти

,

Навоий

давлат

педагогика

институти

,

Бухоро

давлат

университетида

«

Фалсафа

», «

Социология

», «

Маданиятшунослик

»,

«

Ахлоқшунослик

», «

Педагогика

», «

Маънавият

асослари

», «

Диншунослик

»

фанлари

ишчи

дастурларини

тузишда

ва

магистрантлар

учун

«

Миллий

истиқлол

ғояси

:

асосий

тушунча

ва

тамойиллар

»

фанини

ўқитишда

фойдаланилмоқда

.

Ишлаб

чиқилган

амалий

тавсиялар

Ўзбекистон

Республикаси

Фанлар

академияси

И

.

Мўминов

номидаги

Фалсафа

ва

ҳуқуқ

институти

,

Навоий

давлат

кончилик

институти

,

Навоий

давлат

педагогика

институти

,

Республика

Маънавият

тарғибот

маркази

Навоий

вилояти

бўлими

,

Фуқаролик

жамияти

институти

Навоий

филиали

Минтақавий

ахборот

-

таҳлил

маркази

,

шунингдек

,

Навоий

вилояти

«

Тараққиёт

»

маркази

фаолиятига

жорий

этилган

.

Ишнинг

синовдан

ўтиши

(

апробацияси

).

Диссертация

Ўзбекистон

Республикаси

Фанлар

академияси

И

.

Мўминов

номидаги

Фалсафа

ва

ҳуқуқ

институти

«

Ижтимоий

фалсафа

ва

этика

»

ҳамда

«

Социология

ва

сиёсатшунослик

»

бўлимларининг

қўшма

йиғилиши

(2011

йил

20

январь

, 5-

сонли

баённома

),

Навоий

давлат

кончилик

институтининг

«

Ижтимоий

фанлар

»

кафедраси

кенгайтирилган

умумий

йиғилиши

(2011

йил

13

май

, 10-

сонли

баённома

),

Ўзбекистон

Республикаси

Фанлар

академияси

И

.

Мўминов

номидаги

Фалсафа

ва

ҳуқуқ

институти

«

Ижтимоий

фалсафа

ва

этика

»

бўлимининг

умумий

йиғилиши

(2011

йил

24

май

, 10-

сонли

баённома

)

ва

11

Мирзо

Улуғбек

номидаги

Ўзбекистон

Миллий

университети

ва

Ўзбекистон

Республикаси

Фанлар

академияси

И

.

Мўминов

номидаги

Фалсафа

ва

ҳуқуқ

институти

ҳузуридаги

фалсафа

фанлари

доктори

(

номзоди

)

илмий

даражасини

олиш

учун

ёзилган

диссертациялар

ҳимояси

бўйича

Д

067.02.01

рақамли

Бирлашган

ихтисослашган

кенгаш

қошидаги

09.00.11 –

Ижтимоий

фалсафа

ихтисослиги

бўйича

ташкил

этилган

илмий

-

назарий

семинар

(2011

йил

20

декабрдаги

14-

сонли

баённомаси

)

да

муҳокама

қилинган

ва

ҳимояга

тавсия

этилган

.

Натижаларнинг

эълон

қилинганлиги

.

Диссертация

бўйича

жами

75

та

:

иккита

монография

,

иккита

услубий

қўлланма

,

хорижда

6

та

,

ОАК

тавсия

этган

журналларда

16

та

,

турли

журнал

ва

тўпламларда

49

та

мақола

ва

тезислар

чоп

эттирилган

.

Диссертациянинг

тузилиши

ва

ҳажми

.

Диссертация

Кириш

, 20

мавзуни

ўз

ичига

олган

5

та

боб

,

Хулоса

, «

Фойдаланилган

адабиётлар

рўйхати

»

ва

«

Илова

»

лардан

иборат

.

Матннинг

умумий

ҳажми

268

бет

.

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ

АСОСИЙ

МАЗМУНИ

Диссертациянинг

«

Кириш

»

қисмида

мавзунинг

долзарблиги

асосланган

,

унинг

ўрганилганлик

даражаси

очиб

берилган

,

тадқиқотнинг

мақсади

,

вазифалари

,

объекти

,

предмети

ва

методлари

белгиланган

,

фарази

,

ҳимояга

олиб

чиқилаётган

асосий

ҳолатлар

,

илмий

янгиликлари

,

назарий

ва

амалий

аҳамияти

,

илмий

жамоатчилик

эътиборидан

ўтиши

масалалари

ёритилган

.

Диссертациянинг

«

Миллий

ва

умуминсоний

қадриятларнинг

илмий

-

методологик

ва

назарий

масалалари

»

деб

аталган

биринчи

бобида

«

Қадриятлар

назарий

-

фалсафий

тадқиқотлар

объекти

сифатида

»

(1.1.),

«

Қадриятлар

тўғрисидаги

илмий

-

назарий

ёндашувлар

ва

концепцияларнинг

таҳлили

»

(1.2.),

«

Миллий

ва

умуминсоний

қадриятлар

:

жамият

маънавий

янгиланишида

диалектик

боғлиқлик

масалалари

»

(1.3.),

«

Қадрият

ва

қадриятлар

архитоникаси

:

тизими

,

хусусиятлари

,

белгилари

»

(1.4.)

тадқиқ

этилган

.

Унда

қадриятларнинг

назарий

-

фалсафий

тадқиқотлар

объектига

айланиши

,

антик

даврдан

то

ҳозиргача

бўлган

илмий

-

назарий

ёндашувлар

,

концепциялар

таҳлил

қилинган

.

Қадриятшунослик

илм

соҳаси

сифатида

ХХ

асрнинг

иккинчи

ярмида

пайдо

бўлгани

,

аммо

бу

борадаги

назарий

изланишлар

Суқрот

давридан

бери

борлиги

,

ҳар

бир

назарий

-

фалсафий

қарашлар

мавзуни

бойитиб

,

конкретлаштириб

,

изланишларнинг

йўналишларини

ранг

-

баранглаштириб

келгани

очиб

берилган

. «

Қадрият

»

тушунчаси

,

бу

борадаги

фикрлар

,

ёндашувлар

таҳлил

қилинган

.

Баҳсли

масалаларга

муносабат

билдирилган

,

шу

тариқа

мавзуга

оид

илмий

-

методологик

масалалар

ўрганилган

.

Миллий

ва

умуминсоний

қадриятлар

диалектикаси

қисм

,

бўлак

ва

бутун

,

яхлит

категориялари

орқали

тадқиқ

қилинган

.

Қисм

билан

бутун

ўртасидаги

алоқалар

ўз

навбатида

миллий

ва

умуминсоний

қадриятлар

12

ўртасидаги

диалектик

боғлиқликни

англашга

ёрдам

бериши

,

шу

билан

биргаликда

қадриятлар

ўзининг

нисбий

мустақиллигини

ҳам

сақлаб

қолишга

интилувчи

ижтимоий

ҳодиса

экани

қайд

этилган

.

Қадрият

ва

қадриятлар

тизими

,

хусусиятлари

,

белгилари

илмий

-

фалсафий

адабиётларда

эндигина

очиб

берилмоқда

.

Бу

борада

ўтказилган

тадқиқотлар

ва

чоп

этилган

асарлар

ҳали

тўлиқ

эмас

.

Гоҳо

мавзуни

,

муаммони

ўрганишда

аниқ

мақсад

ва

ёндашишнинг

етарли

эмаслиги

,

фикрни

ўта

мавҳумлаштириш

кўзга

ташланади

.

Диссертацияда

муаллиф

ўзининг

тадқиқот

мақсади

ва

вазифаларидан

келиб

чиққан

ҳолда

,

чоп

этилган

адабиётларни

,

махсус

тадқиқотлар

натижаларини

таҳлил

қилган

,

улардаги

баҳсли

томонларга

диққатини

қаратган

,

қадриятларни

классификация

қилиб

,

уларга

ўзининг

таърифи

ва

талқинини

берган

.

Миллий

ва

умуминсоний

қадриятларнинг

уйғунлашувида

қисм

ва

бутун

ўртасидаги

диалектик

алоқалар

муҳим

ўрин

тутади

.

Қисм

билан

бутун

ўртасидаги

диалектик

боғлиқлик

масаласи

Суқрот

,

Платон

ва

Аристотель

фалсафасида

кенг

муҳокама

қилинган

.

Суқрот

ва

Платон

ғоясига

кўра

,

маънавий

-

руҳий

олам

,

борлиқ

бутун

,

яхлитдир

.

Ушбу

бутун

,

яхлитни

англамай

қисм

,

бўлакни

даволаш

мумкин

эмас

.

Платон

«

Хармид

»

асарида

Суқрот

тилидан

дейди

: «

Бутун

танани

даволамай

туриб

,

қандайдир

усул

билан

бошни

даволаш

мумкин

,

деб

ўйлаш

бемаъниликдир

»

1

.

Бошни

бутун

тана

билан

биргаликда

даволаш

мумкин

.

Қисм

,

бўлак

нохуш

аҳволда

бўлганида

,

энг

аввало

,

бутун

тана

ҳақида

қайғуриш

керак

. «

Бутун

ёмон

аҳволга

тушганида

қисм

яхши

аҳволда

бўлиши

мумкин

эмас

»

2

.

Суқрот

маънавий

-

руҳий

оламни

бутун

ва

қисмларга

ажратар

экан

,

дейди

: «

Бош

ва

тананинг

қисмлари

ўзини

яхши

сезиши

учун

,

энг

аввало

,

қалбни

руҳий

даволаш

лозим

»

3

.

Аристотелнинг

фикрича

, «

ҳақиқий

роҳат

фазилатларга

мувофиқ

руҳий

фаолиятдир

»

4

.

Демак

,

инсоннинг

ўзини

ёки

тана

қисмларини

яхши

сезиши

нафақат

физиологик

оғриқнинг

йўқлигига

,

энг

аввало

,

инсоннинг

маънавий

-

руҳий

ҳолатига

,

мавжуд

оғриқни

психологик

енгишига

ҳам

боғлиқдир

.

Қисм

билан

бутун

муносабатларига

ўзига

хос

воқелик

сифатида

қараган

Платон

ва

Аристотелнинг

ғояларини

Д

.

Юм

қадриятлар

мисолида

давом

эттирган

.

Унинг

фикрига

кўра

,

ижтимоий

фазилатларга

боғланган

қадрият

асосан

инсоният

ва

жамият

манфаатларига

қаратилган

эзгу

ниятлар

туйғусидан

келиб

чиқади

. «

Чунки

инсон

ёнидаги

яқинларининг

фаровон

ёки

фақир

яшашига

бефарқ

қарамайди

.

Шу

нуқтаи

назардан

қадрият

кишиларга

келтириладиган

бахт

,

эзгулик

,

унинг

акси

бадбахтлик

,

ёмонликдир

»

5

.

Демак

,

жамият

,

инсоният

манфаатлари

билан

уйғунлашган

кишиларнинг

бахтли

,

фаровон

ва

гўзал

яшашига

ёрдам

берадиган

нарсалар

,

хатти

-

ҳаракатлар

қадриятлардир

.

1

Платон

.

Собрание

сочинений

в

четырех

томах

.

Т

. 1. –

М

.:

Мысль

, 1990. –

С

. 344.

2

Ўша

асар

. –

Б

. 345.

3

Ўша

жойда

.

4

Арасту

.

Поэтика

.

Ахлоқи

кабир

.

Риторика

. –

Т

.:

Янги

аср

авлоди

, 2011. –

Б

. 342.

5

Юм

Д

.

Сочинения

в

двух

томах

.

Т

.2. –

М

.:

Мысль

, 1966. –

С

. 272-273.