Макроэкономическое моделирование инструментов денежно-кредитной политики

ЎЗБЕКИСТОН

РЕСПУБЛИКАСИ

ОЛИЙ

ВА

ЎРТА

МАХСУС

ТАЪЛИМ

ВАЗИРЛИГИ

ТОШКЕНТ

ДАВЛАТ

ИҚТИСОДИЁТ

УНИВЕРСИТЕТИ

Қўлёзма

ҳуқуқида

УДК

: 336.5+330.115(575.1)

ЯКУБОВА

ШАМШИНУР

ШУХРАТОВНА

ПУЛ

-

КРЕДИТ

СИЁСАТИДА

ҚЎЛЛАНИЛАДИГАН

ИНСТРУМЕНТЛАРНИ

МАКРОИҚТИСОДИЙ

МОДЕЛЛАШТИРИШ

08.00.06 – “

Эконометрика

ва

статистика

”

Иқтисод

фанлари

номзоди

илмий

даражасини

олиш

учун

тақдим

этилган

диссертация

А В Т О Р Е Ф Е Р А Т И

ТОШКЕНТ

- 2010

2

Диссертация

иши

Тошкент

давлат

иқтисодиёт

университетининг

“

Банк

иши

”

кафедрасида

бажарилган

Илмий

раҳбар

:

Ўзбекистон

Республикаси

Фанлар

Академияси

академиги

,

и

.

ф

.

д

.,

проф

.

Ғуломов

Саидахрор

Саидахмедович

Расмий

оппонентлар

:

Иқтисод

фанлари

доктори

,

профессор

Жабборов

Элибой

Жаббарович

Иқтисод

фанлари

номзоди

,

доцент

Набиходжаев

Аббос

Абдупаттахович

Етакчи

ташкилот

:

Тошкент

Молия

институти

Ҳимоя

Тошкент

давлат

иқтисодиёт

университети

ҳузуридаги

иқтисод

фанлари

доктори

илмий

даражасини

олиш

учун

диссертациялар

ҳимояси

бўйича

Д

067.06.01

рақамли

ихтисослашган

кенгашнинг

2010

йил

«____»_____________

соат

______

да

ўтадиган

мажлисида

бўлади

.

Манзил

: 100003,

Тошкент

шаҳри

,

Ўзбекистон

шоҳкўчаси

, 49-

уй

.

Диссертация

билан

Тошкент

давлат

иқтисодиёт

университети

кутубхонасида

танишиш

мумкин

.

Автореферат

2010

йил

«_____»____________

да

тарқатилди

.

Ихтисослашган

кенгаш

илмий

котиби

,

иқтисод

фанлари

доктори

,

профессор

Б

.

Б

.

Беркинов

3

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ

УМУМИЙ

ТАВСИФИ

Мавзунинг

долзарблиги

.

Ҳар

бир

давлатда

иқтисодиёт

турли

макроиқтисодий

сиёсат

усуллари

орқали

бошқарилади

.

Шу

усуллардан

бири

бўлиб

,

Марказий

банкнинг

монетар

сиёсати

ҳисобланади

.

Бошқа

мамлакатлар

сингари

Ўзбекистонда

ҳам

миллий

пул

бирлиги

барқарорлигини

таъминлаш

ва

уни

самарали

бошқариш

,

монетар

сиёсат

воситаларининг

мақсадли

даражаларига

эришиш

,

банк

тизимининг

ликвидлигини

ҳамда

молиявий

бозорлар

фаолиятининг

самарадорлигини

ошириш

Марказий

банк

зиммасига

юклатилган

.

Молия

-

банк

тизимининг

ривожланиши

,

унинг

фаолиятини

сифат

жиҳатдан

яхшиланиши

,

айниқса

,

жаҳон

молиявий

-

иқтисодий

инқирозининг

таъсири

доирасида

катта

аҳамиятга

эга

.

Президентимиз

И

.

А

.

Каримов

таъкидлаганларидек

, “...

Бу

ўринда

гап

банкларнинг

капиталлашуви

ва

инвестициявий

фаоллигини

янада

ошириш

,

иқтисодиётдаги

таркибий

ўзгаришларнинг

устувор

йўналишларини

қайта

тиклаш

ва

кенгайтириш

,

ишлаб

чиқаришни

модернизация

қилиш

,

те

x

ник

ва

те

x

нологик

янгилашга

қаратилган

кредитлаш

ҳажмини

ошириш

ҳақида

бормоқда

”

1

.

Ушбу

вазифаларни

амалга

ошириш

кўп

жиҳатдан

иқтисодиётда

амал

қилувчи

пул

-

кредит

механизмларининг

такомиллашув

даражасига

узвий

боғлиқдир

.

Бу

эса

,

иқтисодиётда

вужудга

келадиган

айрим

номутаносибликларни

ўз

вақтида

ва

муваффақиятли

бартараф

этишда

,

ҳамда

монетар

сиёсат

инструментларининг

(

қайта

молиялаштириш

ставкаси

ва

мажбурий

заҳиралар

нормаси

)

таъсирчанлигини

оширишда

тўсиқ

бўла

оладиган

мавжуд

муаммоларнинг

аниқланиши

ва

ҳал

қилинишини

тақозо

этади

.

Ушбу

ҳолат

,

айниқса

,

мамлакатимизнинг

жаҳон

иқтисодиётига

тобора

интеграциялашуви

шароитида

,

пул

-

кредит

сиёсати

механизмларини

моделлаштиришнинг

илмий

-

услубий

асосларини

янада

такомиллаштириш

заруриятини

юзага

келтиради

.

Моделлаштириш

ва

прогнозлашнинг

барқарор

ва

ишончли

тизимини

яратиш

,

иқтисодий

-

математик

воситалардан

фойдаланиш

иқтисодиётнинг

узоқ

ва

ўрта

муддатли

даврлардаги

истиқболли

йўналишларини

аниқлашда

,

пул

-

кредит

сиёсатини

янада

такомиллаштириш

,

мамлакатда

инвестицион

фаолиятни

жадаллаштириш

ва

иқтисодий

ўсишнинг

барқарор

суръатларини

таъминлашда

кенг

имконият

яратади

.

Бунинг

учун

эса

монетар

сиёсат

инструментларининг

пул

-

кредит

тизими

ва

реал

секторга

таъсир

механизмларини

акс

эттирадиган

иқтисодий

-

математик

моделлар

комплекс

тизимини

ишлаб

чиқиш

талаб

этилади

.

Мамлакатимизда

пул

-

кредит

сиёсатининг

иқтисодиётга

таъсирини

моделлаштиришнинг

илмий

-

услубий

асосларини

янада

такомиллаштириш

зарурлиги

ҳамда

мазкур

мавзунинг

республикамиз

олимлари

томонидан

алоҳида

илмий

тадқиқот

объекти

сифатида

етарли

даражада

ўрганилмаганлиги

танланган

тадқиқот

мавзусининг

долзарблигини

белгилаб

беради

.

Муаммонинг

ўрганилганлик

даражаси

.

Бугунги

кунда

иқтисодий

1

Каримов

И

.

А

.

Асосий

вазифамиз

–

Ватанимиз

тараққиёти

ва

x

алқимиз

фаровонлигини

янада

юксалтиришдир

.

–

Т

.:

Ўзбекистон

, 2010. 56-

б

.

4

жараёнларни

моделлаштириш

ва

прогнозлаш

муаммоларига

,

шунингдек

,

давлат

макроиқтисодий

сиёсатининг

иқтисодий

ўсишга

таъсирини

ўрганиш

муаммоларига

бағишланган

кўплаб

илмий

-

тадқиқот

ишлари

олиб

борилмоқда

.

Турли

иқтисодий

мактабларнинг

вакиллари

ҳисобланган

А

.

Смит

,

Д

.

Рикардо

,

И

.

Фишер

,

А

.

Маршалл

,

Дж

.

Хикс

,

Дж

.

Тобин

,

Дж

.

М

.

Кейнс

,

Милтон

Фридмен

,

Л

.

Харрис

2

илмий

ишларида

пул

назариялари

чуқур

тадқиқ

қилиниб

,

иқтисодиётни

монетар

сиёсат

воситасида

тартибга

солишнинг

назарий

жиҳатлари

ўрганилган

.

Пул

-

кредит

жараёнларини

моделлаштириш

,

пул

-

кредит

сиёсати

трансмиссион

механизмини

тадқиқ

қилиш

,

оптимал

монетар

сиёсатнинг

қоидаларини

ишлаб

чиқиш

масалалари

замонимизнинг

таниқли

олимлари

Ф

.

Мишкин

,

Э

.

Дж

.

Долан

,

Б

.

Бернанке

,

К

.

Симс

,

Б

.

М

.

Фридмен

,

Дж

.

Тейлор

,

Б

.

Маккаллам

,

Г

.

Гертлер

3

ишларида

ўз

аксини

топган

.

Бозор

иқтисодиётига

ўтиш

даврида

,

бошқа

МДҲ

мамлакатлари

қаторида

бизнинг

республикамизда

ҳам

пул

-

кредит

сиёсатининг

иқтисодий

барқарорлик

ва

ўсишга

таъсирини

моделлаштириш

муаммоси

илмий

қизиқиш

предмети

бўлиб

келмоқда

.

Бозор

иқтисодиёти

моделларини

ишлаб

чиқиш

,

миллий

иқтисодиётни

моделлаштириш

ва

прогнозлаш

,

иқтисодий

ўсиш

,

инфляция

,

инвестициялар

ва

жамғарма

жараёнларини

моделлаштириш

масалаларини

назарий

ва

амалий

жиҳатдан

ёритиб

беришда

мамлакатимизнинг

С

.

С

.

Ғуломов

,

С

.

В

.

Чепель

,

Т

.

Ш

.

Шодиев

,

Қ

.

С

.

Сафаева

,

А

.

М

.

Абдуллаев

,

А

.

М

.

Адхамов

,

Ю

.

Қ

.

Мухамедов

,

А

.

Ў

.

Қобилов

,

Д

.

М

.

Расулев

4

каби

мамлакатимизнинг

таниқли

2

Смит

А

.

Исследование

о

природе

и

причинах

богатства

народов

. -

Антология

экономической

классики

:

в

2

т

. –

М

.:

МП

«

Эконов

», 1993.;

Риккардо

Д

.

Начала

политической

экономии

и

налогового

обложения

. -

Антология

экономической

классики

:

в

2

т

. –

М

.:

МП

«

Эконов

», 1993.;

Фишер

И

.

Покупательная

сила

денег

. –

М

.:

Дело

,

2001. 320

с

.;

Маршалл

А

.

Принципы

экономической

науки

. –

М

.:

Прогресс

, 1993.

т

. 1-3.;

Хикс

Дж

.

Стоимость

и

капитал

. –

М

.:

Прогресс

, 1993.; Tobin James. A general equilibrium approach to monetary theory. Journal of money,

credit and banking, 1:1, February, 1969.15-29;

Кейнс

Дж

.

М

.

Общая

теория

занятости

,

процента

и

денег

. –

М

.:

ЭКСМО

, 2007.;

Фридмен

М

.

Если

бы

деньги

заговорили

….-

М

.:

Дело

, 2002. – 160

с

.;

Харрис

Л

.

Денежная

теория

. –

М

.:

Прогресс

, 1990. – 750

с

.

3

Mishkin F. The channels of monetary transmission: lessons for monetary policy, NBER Working papers, WP #5464,

1996.;

Долан

Э

.

и

др

.

Деньги

,

банковское

дело

и

денежно

-

кредитная

политика

. –

М

.:

Дело

, 1991.; Bernanke, Ben,

S., Gertler M. Inside the black box: The credit channel of monetary policy transmission. Journal of Economic
Prospectives, 1995, #9, 27-48.; Sims C. Monetary policy models, CEPS Working Paper No. 155, November 2007.;
Friedman, B.M. The Rise and Fall of the Money Growth Targets as Guidelines for U.S. Monetary Policy. Paper
prepared for the Bank of Japan Seventh International Conference. 1995.; Taylor, John B. Discretion versus Policy Rules
in Practice, Carnegie-Rochester Conference series on Public Policy 39, 1993. 195–214.; McCallum Bennett T.
Alternative Monetary Policy Rules: A Comparison with Historical Settings for the United States, the United Kingdom,
and Japan, Carnegie Mellon University and Federal Reserve Bank of Richmond, February 2000.; Gertler

М

, Galí J.

Macroeconomic Modeling for Monetary Policy Evaluation, July 2007.

4

Ғуломов

С

.

С

.

ва

б

.

Бозор

иқтисодиёти

моделлари

.

Ўқув

қўлланма

. –

Т

., 1995.;

Шодиев

Т

.

Ш

.

ва

б

.

Иқтисодий

-

математик

усуллар

ва

моделлар

.

Ўқув

қўлланма

. –

Т

.:

Ўзбекистон

ёзувчилар

уюшмаси

Адабиёт

жамғармаси

нашриёти

, 2005;

Сафаева

Қ

.

С

.

Ноаниқлик

ва

таваккалчилик

шароитида

иқтисодий

ечимлар

қабул

қилишнинг

математик

усуллари

.

Ўқув

қўлланма

. –

Т

.:

ТМИ

, 1996.;

Абдуллаев

А

.

М

.

и

др

.

Прогнозирование

и

моделирование

национальной

экономики

.

Учебник

. –

под

ред

.

Акад

.

С

.

С

.

Гулямова

. –

Т

.: Fan va texnologiya,

2007.;

Адхамов

М

.

Моделирование

взаимосвязи

производства

,

потребления

и

совокупных

доходов

населения

(

на

примере

Республики

Узбекистан

):

Диссертация

на

соиск

.

уч

.

степ

.

доктора

экон

.

наук

. –

Ташкент

: 1991.;

Мухамедов

Ю

.

Қ

.

Барқарор

ижтимоий

-

иқтисодий

ўсишнинг

омиллари

ва

эконометрик

моделлари

(

Ўзбекистон

Республикаси

мисолида

):

Иқтисод

фанлари

доктори

илм

.

дар

.

олиш

учун

ёзилган

диссертация

. –

Тошкент

:

ТДИУ

, 2006. – 319

б

.;

Қобилов

А

.

Ў

.

Иқтисодий

ўсиш

ва

жамғармани

тартибга

солиш

жараёнларини

моделлаштириш

:

Иқтисод

фанлари

номзоди

илм

.

дар

.

олиш

учун

ёзилган

диссертация

. –

Тошкент

:

ТДИУ

, 2004.

– 131

б

.;

Расулев

Д

.

М

.

Иқтисодий

ислоҳотларни

чуқурлаштириш

босқичида

инвестицияларни

молиялаштиришни

эконометрик

моделлаштириш

(

банклар

инвестицияси

мисолида

):

Иқтисод

фанлари

доктори

илм

.

дар

.

олиш

учун

ёзилган

диссертация

. –

Тошкент

:

ТДИУ

, 2003. – 233

б

.

5

олимлари

ўз

илмий

-

тадқиқот

ишлари

билан

муносиб

ҳисса

қўшганлар

.

Хусусан

,

С

.

В

.

Чепель

томонидан

ўрта

ва

узоқ

муддатли

истиқболда

макроиқтисодий

барқарорлик

муаммоларини

ҳал

қилишнинг

янги

концептуал

ёндашувлари

таклиф

қилинган

5

.

Иқтисодчи

-

олим

А

.

Ў

.

Қобилов

иқтисодий

ўсиш

ва

жамғармани

тартибга

солиш

жараёнлари

сон

ва

сифат

таҳлилининг

назарий

,

услубий

ва

эконометрик

моделлари

мажмуасини

таклиф

этган

6

.

Шунингдек

,

ўтиш

даври

иқтисодиёти

шароитида

банк

тизими

самарадорлигини

ошириш

,

пул

-

кредит

соҳасини

тартибга

солиш

муаммоларини

кенг

тадқиқ

қилган

олимларимиздан

Ш

.

З

.

Абдуллаева

,

Ё

.

Абдуллаев

,

О

.

Ю

.

Рашидов

,

О

.

Ш

.

Намозов

,

Н

.

Жумаев

,

О

.

К

.

Иминов

,

Б

.

М

.

Душаев

,

Т

.

И

.

Бобоқулов

7

нинг

илмий

асарларини

таъкидлаб

ўтишимиз

даркор

.

Масалан

,

О

.

Ш

.

Намозовнинг

илмий

ишларида

ўтиш

даври

иқтисодиётида

монетар

сиёсат

муаммолари

ўрганилиб

,

монетар

сиёсатнинг

концептуал

ёндашувлари

ишлаб

чиқилган

8

.

Н

.

Х

.

Жумаев

ўз

илмий

изланишларида

Ўзбекистон

Республикасида

валюта

муносабатларини

тартибга

солишнинг

методологик

асосларини

такомиллаштириш

масаласини

тадқиқ

қилган

9

.

Кўриб

чиқилган

ишларда

монетар

сиёсат

давлатнинг

иқтисодиётни

тартиблашнинг

бошқа

усуллари

билан

ўзаро

яхлитлигида

тадқиқ

этилган

,

аммо

айнан

унинг

инструментларининг

таъсири

ва

аҳамияти

таҳлил

қилинмаган

.

Шу

жиҳатдан

пул

-

кредит

сиёсати

инструментларининг

иқтисодий

ўсишга

таъсирини

эконометрик

моделлаштириш

масалалари

тўлиқ

ўрганилмаган

ва

чуқур

тадқиқ

қилишни

талаб

этади

.

Тадқиқот

ишининг

илмий

-

тадқиқот

ишлари

режалари

билан

боғлиқлиги

.

Тадқиқот

мавзуси

Ўзбекистон

Республикаси

Давлат

фан

ва

техника

қўмитаси

томонидан

Тошкент

давлат

иқтисодиёт

университетига

берилган

Давлат

рақами

01.02.0011531 - “

Ўзбекистонда

иқтисодий

ислоҳотларни

чуқурлаштириш

ва

эркинлаштиришнинг

илмий

асосларини

ишлаб

чиқиш

”

ДИТД

-1.6

доирасида

бажарилган

.

Тадқиқот

мақсади

.

Тадқиқотнинг

асосий

мақсади

–

миллий

иқтисодиётнинг

барқарор

ўсиш

суръатини

таъминлаш

борасида

эконометрик

моделларни

ишлаб

чиқиш

ва

уларни

тадбиқ

этиш

асосида

пул

-

кредит

сиёсати

механизмларини

такомиллаштириш

бўйича

илмий

таклифлар

ва

амалий

тавсияларни

ишлаб

чиқишдан

иборат

.

5

Чепель

С

.

В

.

Проблемы

макроэкономического

регулирования

и

прогнозирования

в

условиях

перехода

к

рынку

:

Диссертация

на

соиск

.

учен

.

степ

.

доктора

экон

.

наук

. –

Ташкент

: 1996. - 271

с

.

6

Қобилов

А

.

Ў

.

Иқтисодий

ўсиш

ва

жамғармани

тартибга

солиш

жараёнларини

моделлаштириш

:

Иқ

.

фанлари

номзоди

илм

.

дар

.

олиш

учун

ёзилган

диссертация

. –

Тошкент

:

ТДИУ

, 2004

й

. - 131

б

.

7

Абдуллаева

Ш

.

З

.

Пул

,

кредит

ва

банклар

. –

Т

.:

Молия

, 2000. – 312

б

.;

Абдуллаев

Ё

.,

Бобоқулов

Т

.

Кредит

. –

Т

.:

Меҳнат

, 1996.;

Рашидов

О

.

Ю

.

ва

б

.

Проблемы

организации

,

развития

и

повышения

эффективности

системы

банковской

деятельности

Республики

Узбекистан

в

условиях

рынка

. –

Т

. 1994. – 57

с

.;

Иминов

О

.

К

.

Бозор

иқтисодиёти

шароитида

кредит

тизими

ва

уни

такомиллаштириш

масалалари

:

Иқ

.

фанлари

доктори

илмий

дар

.

олиш

учун

ёзилган

диссертация

автореферати

. –

Тошкент

:

ЎзР

БМА

, 2002. - 32

б

.;

Душаев

Б

.

М

.

Основные

направления

регулирования

денежной

массы

в

Республике

Узбекистан

:

Автореферат

диссертации

на

соиск

.

уч

.

степ

.

доктора

экон

.

наук

. -

Ташкент

,

БФА

РУз

, 2004

г

. – 20

с

.;

Бобокулов

Т

.

И

.

Пул

массаси

–

пул

-

кредит

сиёсатининг

асосий

индикатори

//

Бозор

,

пул

ва

кредит

. –

Тошкент

, 2007. –

№

2. – 16-18

б

.

8

Намозов

О

.

Ш

.

Монетарная

политика

в

переходной

экономике

:

концептуальные

подходы

и

программные

направления

:

Диссертация

на

соиск

.

уч

.

степ

.

доктора

экон

.

наук

. -

Ташкент

,

БФА

. 2001

г

.

9

Жумаев

Н

.

Х

.

Ўзбекистонда

валюта

муносабатларини

тартибга

солиш

методологиясини

такомиллаштириш

:

Иқ

.

фанлари

доктори

илмий

дар

.

олиш

учун

ёзилган

диссертация

автореферати

. –

Тошкент

:

ЎзР

БМА

, 2008. - 35

б

.

6

Тадқиқот

вазифалари

.

Ушбу

мақсад

доирасида

қуйидаги

вазифалар

белгиланди

:

-

пул

-

кредит

сиёсатини

олиб

бориш

ва

унинг

иқтисодий

ўсишга

таъсир

этувчи

билвосита

инструментларини

моделлаштиришнинг

назарий

-

услубий

хусусиятларини

ўрганиш

ва

таҳлил

қилиш

;

-

пул

-

кредит

сиёсатининг

макроиқтисодий

кўрсаткичларга

таъсирини

акс

эттирувчи

иқтисодий

-

математик

моделлар

рекурсив

тизимини

яратиш

заруриятини

асослаб

бериш

ва

унинг

таркибий

тузилишини

аниқлаш

;

-

ишлаб

чиқилган

иқтисодий

-

математик

моделлар

рекурсив

тизимини

баҳолашда

қўлланиладиган

эконометрик

ёндашувларни

таҳлил

қилиш

;

-

монетар

сиёсат

инструментлари

ва

макроиқтисодий

кўрсаткичлар

ўртасидаги

мавжуд

боғлиқликларни

баҳолаш

ва

олинган

натижаларни

барқарорлик

ва

аниқлилик

жиҳатларига

текшириш

;

-

яратилган

иқтисодий

-

математик

моделлар

рекурсив

тизими

асосида

макроиқтисодий

кўрсаткичларнинг

прогноз

йилларидаги

қийматларини

аниқлаш

ва

шу

асосда

ўрта

муддатли

даврда

пул

-

кредит

сиёсатини

такомиллаштиришнинг

асосий

йўналишларини

белгилаш

;

-

мамлакатнинг

узоқ

муддатли

барқарор

иқтисодий

ўсишини

таъминлаш

мақсадида

пул

-

кредит

сиёсати

инструментларини

такомиллаштириш

ва

улардан

самарали

фойдаланиш

борасида

илмий

таклифлар

ва

амалий

тавсияларни

ишлаб

чиқиш

.

Тадқиқот

объекти

бўлиб

Ўзбекистонда

олиб

борилаётган

пул

-

кредит

сиёсати

ҳисобланади

.

Тадқиқот

предмети

бўлиб

,

иқтисодий

-

математик

усуллар

ва

эконометрик

моделлар

ёрдамида

республикамизда

олиб

борилаётган

пул

-

кредит

сиёсати

инструментларининг

(

қайта

молиялаштириш

ставкаси

ва

мажбурий

заҳиралар

нормаси

)

макроиқтисодий

кўрсаткичларга

таъсирини

моделлаштириш

ҳисобланади

.

Тадқиқот

усуллари

.

Диссертацияда

мантиқий

,

қиёсий

,

статистик

таҳлил

,

илмий

абстракциялаш

,

иқтисодий

-

математик

моделлаштириш

,

хатолар

коррекцияси

,

экстраполяция

ҳамда

мақсадли

прогнозлаш

услубларидан

самарали

фойдаланилди

.

Ҳимояга

олиб

чиқилаётган

асосий

ҳолатлар

:

-

монетар

сиёсатнинг

иқтисодий

ўсишга

таъсирини

макроиқтисодий

моделлаштиришнинг

такомиллаштирилган

назарий

асослари

;

-

монетар

сиёсат

инструментларининг

пул

-

кредит

тизими

ҳамда

реал

секторнинг

иқтисодий

кўрсаткичларига

таъсирини

миқдорий

баҳолашда

фойдаланиладиган

иқтисодий

-

математик

ёндашувлар

;

-

иқтисодий

-

математик

ҳисоб

-

китобларнинг

илмий

ва

статистик

таҳлили

ҳамда

уларнинг

ҳаққонийлигини

текшириш

асосида

таклиф

этилган

иқтисодий

-

математик

моделлар

рекурсив

тизими

;

-

ялпи

ички

маҳсулот

(

ЯИМ

)

ўсиш

суръати

ва

инфляция

даражасининг

қайта

молиялаштириш

ставкасининг

турли

даражасига

қараб

ўзгаришининг

истиқболий

прогнози

ва

эҳтимолий

динамикаси

;

7

-

мамлакатда

инвестицион

фаолиятни

жадаллаштириш

ва

барқарор

иқтисодий

ўсишини

таъминлаш

борасида

пул

-

кредит

сиёсати

инструментларини

янада

такомиллаштиришнинг

асосий

йўналишлари

.

Ишнинг

илмий

янгилиги

.

Республикамизда

пул

-

кредит

сиёсати

инструментларининг

макроиқтисодий

кўрсаткичларга

таъсирини

акс

эттирувчи

иқтисодий

-

математик

моделларнинг

рекурсив

тизими

ишлаб

чиқилган

.

Хусусан

:

-

пул

-

кредит

сиёсати

инструментларининг

иқтисодий

ўсишга

таъсир

этувчи

механизмларини

моделлаштиришнинг

назарий

-

услубий

асослари

ишлаб

чиқилди

;

-

миллий

иқтисодиётдаги

пул

-

кредит

муносабатларини

бошқаришда

Ўзбекистон

Республикасида

олиб

борилаётган

монетар

сиёсатнинг

ўрни

ва

унинг

ўзига

хос

хусусиятлари

аниқланди

;

-

ривожланган

мамлакатларнинг

монетар

сиёсатни

моделлаштириш

борасидаги

тажрибаларини

Ўзбекистон

амалиётида

қўллаш

юзасидан

илмий

-

назарий

тавсиялар

ишлаб

чиқилди

;

-

Ўзбекистон

Республикаси

Марказий

банкининг

қайта

молиялаштириш

ставкаси

ҳамда

мажбурий

заҳиралар

нормасини

макроиқтисодий

кўрсаткичларга

таъсирини

моделлаштиришда

векторли

авторегрессиялар

ва

хатолар

коррекцияси

услубларидан

фойдаланиш

мумкинлиги

асосланди

;

-

таклиф

қилинган

услублар

асосида

кўп

омилли

иқтисодий

-

математик

моделлар

рекурсив

тизими

ишлаб

чиқилди

,

монетар

сиёсат

инструментларининг

пул

массаси

ва

макроиқтисодий

кўрсаткичларга

таъсири

сон

ва

сифат

жиҳатдан

баҳоланди

;

-

қайта

молиялаштириш

ставкасининг

турли

даражасида

иқтисодий

ўсиш

ва

инфляцияни

ўзгариш

динамикасининг

ўрта

муддатдаги

прогноз

кўрсаткичлари

ҳисобланди

;

-

монетар

сиёсат

инструментларини

такомиллаштириш

борасида

амалий

тавсиялар

ишлаб

чиқилди

.

Тадқиқот

натижаларининг

илмий

ва

амалий

аҳамияти

.

Пул

-

кредит

сиёсати

инструментларини

моделлаштиришнинг

таклиф

қилинган

усуллари

,

ишлаб

чиқилган

эконометрик

моделлар

тизими

ва

прогноз

кўрсаткичларидан

Ўзбекистон

Республикасининг

миллий

валюта

барқарорлигини

ва

узоқ

муддатли

иқтисодий

ўсишни

таъминлаш

борасидаги

пул

-

кредит

сиёсатини

олиб

бориш

ва

такомиллаштиришда

,

унинг

ўрта

ва

узоқ

муддатдаги

вазифаларини

аниқлашда

,

шу

жумладан

,

мамлакатимиз

иқтисодиётининг

истиқболдаги

ривожланишини

белгиловчи

дастурларни

ишлаб

чиқишда

фойдаланиш

мумкин

.

Тадқиқот

ишида

тижорат

банкларининг

кредит

ва

инвестицион

фаоллигига

самарали

таъсир

кўрсата

оладиган

монетар

сиёсатнинг

алоҳида

инструментларини

такомиллаштириш

бўйича

амалий

тавсиялар

асослаб

берилган

.

Натижаларнинг

жорий

қилиниши

.

Тадқиқот

ишининг

асосий

натижалари

Ўзбекистон

Республикаси

Макроиқтисодий

тадқиқотлар

ва

прогнозлаштириш

институтида

(175-

сонли

далолатнома

, 18.05.2010

й

.)

синовдан

ўтказилган

.

Синов

натижалари

шуни

кўрсатдики

,

ишлаб

чиқилган

8

тизим

барқарор

иқтисодий

ўсишни

таъминлаш

мақсадида

пул

-

кредит

сиёсатини

самарали

амалга

оширишда

илмий

асосланган

қарорлар

қабул

қилиш

учун

муҳим

ва

ишончли

восита

бўлиб

хизмат

қилади

.

Шунингдек

,

диссертация

ишининг

асосий

натижаларидан

Тошкент

давлат

иқтисодиёт

университети

(02-

1736-

сонли

маълумотнома

, 17.05.2010

й

.)

ўқув

жараёнида

фойдаланилмоқда

.

Ишнинг

синовдан

ўтиши

.

Тадқиқот

ишининг

асосий

натижалари

муаллиф

томонидан

“

Образование

и

социально

-

экономическое

развитие

в

начале

третьего

тысячелетия

” (

Москва

,

РЭА

им

.

Г

.

В

.

Плеханова

, 2006),

«

Иқтисодиётни

модернизациялаш

ва

жамиятни

янгилашнинг

устувор

йўналишлари

» (

Тошкент

,

ТДИУ

, 2006), «

Иқтисодий

тараққиёт

ислоҳотларининг

назарий

ва

амалий

асослари

» (

Тошкент

,

ТДИУ

, 2006),

«

Мустақил

Ўзбекистон

ёшларининг

илм

-

фан

тараққиётидаги

фаолияти

»

(

Тошкент

,

ТДИУ

, 2008), «XXII-

е

Международные

Плехановские

чтения

»

(

Москва

,

РЭА

им

.

Г

.

В

.

Плеханова

, 2009), «

Жаҳон

молиявий

-

иқтисодий

инқирози

,

Ўзбекистон

шароитида

уни

бартараф

этишнинг

йўллари

ва

чоралари

» (

Тошкент

,

ТДИУ

, 2009)

халқаро

ва

республика

илмий

-

амалий

анжуманларида

илмий

маърузалар

кўринишида

тақдим

қилинган

.

Шунингдек

,

тадқиқот

иши

Тошкент

давлат

иқтисодиёт

университети

“

Ахборотлар

технологияси

”

ва

“

Банк

иши

”

кафедралари

қўшма

мажлисининг

илмий

семинарида

ҳамда

мазкур

университет

ҳузуридаги

Д

067.06.01

рақамли

Ихтисослашган

кенгаш

қошидаги

08.00.06 -

“

Эконометрика

ва

статистика

”

ихтисослиги

бўйича

илмий

семинарда

муҳокама

этилиб

,

ҳимояга

тавсия

этилган

.

Натижаларнинг

эълон

қилинганлиги

.

Тадқиқотнинг

асосий

хулоса

ва

натижалари

умумий

ҳажми

39,5

босма

табоқдан

иборат

бўлган

5

та

маъруза

тезислари

ва

5

та

илмий

мақолаларда

акс

эттирилган

.

Улардан

4

та

илмий

мақолалар

ОАК

тасдиқлаган

илмий

нашрларда

чоп

этилган

.

Шунингдек

,

тадқиқот

мавзуси

бўйича

2

та

ўқув

ва

1

та

ўқув

-

услубий

қўлланмаси

нашр

қилинган

.

Диссертациянинг

тузилиши

ва

ҳажми

.

Диссертация

иши

таркибий

жиҳатдан

кириш

,

учта

боб

,

хулоса

,

фойдаланилган

адабиётлар

рўйхати

ва

иловалардан

иборат

.

Диссертация

матни

жами

206

бетда

баён

этилган

бўлиб

, 6

та

жадвал

, 12

та

расм

ва

9

та

иловаларни

ўз

ичига

олган

.

Ишнинг

кириш

қисмида

мавзунинг

долзарблиги

,

муаммонинг

ўрганилганлик

даражаси

,

мақсад

ва

вазифалари

,

объекти

ва

предмети

,

услубий

асослари

,

илмий

янгилиги

ҳамда

амалий

аҳамияти

ёритиб

берилган

.

Диссертация

ишининг

биринчи

“

Пул

-

кредит

сиёсатини

макроиқтисодий

моделлаштиришнинг

назарий

асослари

”

бобида

монетар

сиёсатни

макроиқтисодий

моделлаштиришнинг

назарий

асослари

,

пул

-

кредит

сиёсатининг

трансмиссион

механизми

ва

инструментлари

,

иқтисодий

ўсишни

таъминлашда

уларнинг

роли

ва

аҳамияти

кўрсатиб

ўтилган

,

монетар

сиёсатни

моделлаштиришнинг

хорижий

мамлакатлар

тажрибаси

таҳлил

қилинган

.

Диссертация

ишининг

“

Пул

-

кредит

сиёсати

инструментларининг

мамлакат

иқтисодий

ўсишига

таъсирини

моделлаштириш

”

номли

иккинчи

бобида

миллий

иқтисодиётнинг

ўтиш

даври

хусусиятларидан

келиб

чиққан

9

ҳолда

,

Марказий

банк

пул

-

кредит

сиёсати

алоҳида

инструментларининг

пул

-

кредит

соҳаси

ва

реал

секторга

таъсирини

кўрсатиб

берувчи

макроиқтисодий

моделлар

тизими

таклиф

қилинган

.

Иқтисодий

-

математик

моделларнинг

рекурсив

тизими

эконометрик

ёндашувлар

ва

услублар

ёрдамида

баҳоланиб

,

унинг

барқарорлик

хусусиятлари

текширилган

.

Ишнинг

учинчи

боби

“

Мамлакатнинг

иқтисодий

ўсишига

таъсир

этувчи

монетар

инструментларни

моделлаштиришни

такомиллаштириш

йўллари

”

деб

номланиб

,

унда

тадқиқотчи

ишлаб

чиқилган

иқтисодий

-

математик

моделлар

рекурсив

тизими

асосида

қайта

молиялаштириш

ставкасининг

турли

қийматларида

макроиқтисодий

кўрсаткичлар

ўзгаришининг

прогноз

қийматларини

ҳисоблаган

,

мамлакатда

иқтисодиётнинг

узоқ

муддатли

ва

барқарор

ўсиш

суръатларини

таъминлашда

монетар

сиёсат

инструментларини

такомиллаштириш

борасидаги

таклиф

ва

тавсияларини

келтирган

.

Диссертация

ишининг

хулоса

қисмида

тадқиқот

натижалари

умумлаштирилиб

,

хулоса

ва

таклифлар

берилган

.

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ

АСОСИЙ

МАЗМУНИ

2007

йил

охирида

юзага

келган

жаҳон

молиявий

-

иқтисодий

инқирози

молиявий

барқарорлик

шартларини

танқидий

нуқтаи

назардан

баҳолаш

ва

таҳлил

қилиш

заруриятини

асосламоқда

.

Айниқса

,

бу

борада

ҳар

бир

мамлакатнинг

марказий

банкларини

ўрни

диққатга

сазовордир

.

Жаҳон

нархларининг

кескин

тебранишлари

,

кредитлаш

ҳажмининг

ортиб

бориши

ва

шу

каби

бошқа

омиллар

мамлакатнинг

умумий

молиявий

-

иқтисодий

ҳолатига

таъсир

қилади

.

Унинг

салбий

оқибатларини

бартараф

этиш

масалалари

эса

марказий

банклар

олдида

турадиган

долзарб

муаммолар

таркибига

киради

.

Молия

-

банк

тизимининг

ривожланиши

,

унинг

барқарорлиги

ва

такомиллашуви

мамлакатда

барқарор

иқтисодий

ўсишни

таъминлашда

муҳим

аҳамиятга

эгадир

.

Айниқса

,

мамлакатимиз

раҳбари

иқтисодий

ўсиш

натижаларига

эътибор

бериб

,

алоҳида

қайд

этадиларки

, “...

бу

борада

банк

x

изматининг

янги

турларини

жорий

этиш

,

аҳоли

ва

x

ўжалик

субъектларининг

бўш

маблағларини

банкларнинг

узоқ

муддатли

депозитларига

жалб

этишни

камида

30

фоизга

кўпайтириш

,

мамлакат

иқтисодиётига

киритиладиган

узоқ

муддатли

кредит

қуйилмалари

улушини

ички

манбалар

ҳисобидан

ошириш

учун

мустаҳкам

асос

яратиш

масалаларини

қўшимча

равишда

ишлаб

чиқиш

талаб

этилади

”

10

.

Чуқур

иқтисодий

ислоҳотлар

ва

таркибий

ўзгаришларни

амалга

ошириш

натижасида

миллий

иқтисодиётда

,

айниқса

унинг

реал

секторида

ва

пул

-

кредит

тизимида

макроиқтисодий

барқарорлик

таъминланди

.

Мазкур

ҳолатни

сўнгги

йилларда

макроиқтисодий

кўрсаткичларнинг

ижобий

ўзгариш

суръати

ҳам

тасдиқламоқда

.

Иқтисодиётнинг

ривожланиш

якунларидан

кўриниб

турибдики

,

10

Каримов

И

.

А

.

Асосий

вазифамиз

–

Ватанимиз

тараққиёти

ва

x

алқимиз

фаровонлигини

янада

юксалтиришдир

. -

Т

.:

Узбекистон

, 2010. 58-

б

.

10

иқтисодий

ислоҳотларни

чуқурлаштириш

борасида

чора

-

тадбирларнинг

босқичма

-

босқич

амалга

оширилиши

,

таркибий

ўзгаришлар

ва

иқтисодиётни

модернизациялаш

чораларининг

давом

эттирилиши

,

шунингдек

,

Инқирозга

қарши

чоралар

дастурида

белгиланган

тадбирларнинг

ўз

вақтида

бажарилиши

миллий

иқтисодиётда

2009

йилда

ялпи

ички

маҳсулотнинг

8,1

фоизга

,

саноат

маҳсулотлари

ишлаб

чиқариш

ҳажмининг

9,0

фоизга

,

қишлоқ

хўжалиги

маҳсулотлари

ишлаб

чиқаришининг

5,7

фоизга

ортишини

таъминлади

11

.

Таъкидлаш

лозимки

,

иқтисодий

ўсишни

таъминлаш

борасида

республикада

олиб

борилаётган

пул

-

кредит

сиёсати

ҳам

ўзининг

салмоқли

ҳиссасига

эгадир

.

Пул

-

кредит

сиёсати

макроиқтисодий

кўрсаткичларнинг

белгиланган

даражаларини

таъминлашга

,

шунингдек

,

Инқирозга

қарши

чоралар

дастури

доирасида

жаҳон

молиявий

-

иқтисодий

инқироз

таъсирини

юмшатиш

ва

бартараф

этишга

доир

чора

-

тадбирларни

амалга

оширишга

йўналтирилгандир

.

Иқтисодиётда

инфляцион

кутилмаларнинг

таъсирини

камайтириш

мақсадида

Марказий

банк

пул

-

кредит

сиёсатининг

турли

бозор

инструментларидан

фойдаланди

,

булар

қайта

молиялаштириш

ставкаси

,

мажбурий

заҳиралар

нормаси

,

очиқ

бозордаги

операциялар

ва

валюта

интервенциялари

кабилардир

.

Қайта

молиялаштириш

ставкасининг

ўзгармас

14

фоиз

даражасида

ушлаб

турилиши

ва

бошқа

самарали

чора

-

тадбирларнинг

амалга

оширилиши

натижасида

истеъмол

товарлари

нархларининг

кескин

ортишига

йўл

қуйилмади

.

Истеъмол

бозоридаги

нархларнинг

барқарорлашуви

натижасида

шу

давр

мобайнида

инфляция

суръати

прогнозли

кўрсаткичлар

доирасида

сақланиб

, 7,4

фоизни

ташкил

қилди

.

Буни

1-

расмдан

кўриш

мумкин

:

0,0

5,0

10,0

15,0

20,0

25,0

30,0

35,0

40,0

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

йиллар

фо

из

И нфляция

Қайт а

молиялашт ириш

ст ав каси

ЯИ М

ўсиш

суръат и

1-

расм

.

Инфляция

,

ЯИМ

ва

қайта

молиялаштириш

ставкасининг

ўзгариш

динамикаси

(

ўтган

йилнинг

шу

даврига

нисбатан

,

фоизда

)

12

11

Каримов

И

.

А

.

Асосий

вазифамиз

–

Ватанимиз

тараққиёти

ва

x

алқимиз

фаровонлигини

янада

юксалтиришдир

. -

Т

.:

Узбекистон

, 2010. 49-

б

.

12

Давлат

статистика

қўмитаси

маълумотлари

асосида

муаллиф

томонидан

тузилган

.

11

Жаҳоннинг

кўпгина

мамлакатларини

қамраб

олган

молиявий

-

иқтисодий

инқирознинг

давом

этишига

қарамай

,

Инқирозга

қарши

чоралар

дастури

доирасида

кўрилган

чора

-

тадбирлар

натижасида

республикада

макроиқтисодий

ва

молиявий

барқарорлик

сақлаб

қолинмоқда

,

шунингдек

,

тижорат

банклари

капиталлашув

даражасини

ошириш

,

банк

тизими

ликвидлигини

тартибга

солиш

борасида

чора

-

тадбирларнинг

амалга

оширилиши

иқтисодий

ўсишини

қўллаб

-

қувватловчи

асос

бўлиб

хизмат

қилмоқда

.

Пул

-

кредит

сиёсатининг

иқтисодий

ўсишга

таъсири

моделларини

тузишда

ва

бу

соҳадаги

мавжуд

муаммоларни

тадқиқ

қилишда

аввало

макроиқтисодий

моделлаштириш

тушунчасининг

моҳиятини

тўлиқ

англаб

олиш

лозим

.

Тадқиқотда

ўтказилган

таҳлиллар

натижаси

шуни

кўрсатдики

,

ҳозирги

кунда

макроиқтисодий

моделлаштириш

тушунчаси

кенг

ва

етарлича

тарзда

ёритиб

берилмаган

.

Шундан

келиб

чиққан

ҳолда

,

муаллиф

томонидан

пул

-

кредит

сиёсатининг

инструментларини

моделлаштириш

тушунчасига

янгича

таъриф

берилди

.

Пул

-

кредит

сиёсатининг

инструментларини

моделлаштириш

деганда

,

иқтисодий

-

математик

усуллар

ва

воситалар

ёрдамида

миллий

иқтисодиётнинг

узоқ

даврга

мўлжалланган

барқарор

иқтисодий

ўсишини

таъминловчи

иқтисодий

-

математик

моделларнинг

яхлит

тизимини

яратиш

тушунилади

.

Бунда

иқтисодиёт

фаолияти

ва

ривожланишининг

умумий

қонуниятлари

назарий

жиҳатдан

тадқиқ

қилинади

.

Ҳозирги

кунда

монетар

сиёсатни

моделлаштириш

борасида

бир

қанча

ёндашувлар

ишлаб

чиқилган

13

.

Буларга

векторли

авторегрессиялар

ёндашуви

,

микроиқтисодий

маълумотларнинг

панелли

таҳлили

асосида

моделлаштириш

,

пул

-

кредит

сиёсати

қоидаларини

моделлаштириш

,

умумий

мувозанатнинг

стохастик

динамик

моделларини

ишлаб

чиқиш

,

шунингдек

,

тузилмавий

векторли

авторегрессия

моделлари

,

омиллар

билан

тўлдирилган

векторли

авторегрессия

моделлари

киради

.

Барча

моделлар

,

ўзининг

шакли

ва

тузилишидан

қатъий

назар

,

ягона

мақсадга

–

пул

-

кредит

сиёсати

чораларининг

макроиқтисодий

кўрсаткичларга

таъсирини

акс

эттиришга

ва

мавжуд

трансмиссион

механизм

каналлари

ҳамда

уларнинг

хусусиятларини

аниқлашга

мўлжалланган

.

Тадқиқот

ишида

ривожланган

ва

ривожланаётган

мамлакатларда

монетар

сиёсати

трансмиссион

механизмининг

турли

жиҳатларини

тадқиқ

қилиш

ва

моделлаштириш

,

оптимал

монетар

сиёсат

қоидаларини

ишлаб

чиқиш

,

унинг

таъсир

каналларини

моделлаштириш

масалалари

кўриб

чиқилган

ва

хорижий

тадқиқот

ишлари

ўрганилган

.

Хусусан

,

хориж

иқтисодчилари

К

.

Симс

14

,

Ф

.

Карло

15

,

Б

.

М

.

Фридман

16

,

Дж

.

Тейлор

17

,

Л

.

Болл

18

,

Ф

.

Мишкин

19

илмий

13

Sims, C. A. Comment on Glenn Rudebusch: Do Measures of Monetary Policy in a VAR Make Sense? (Manuscript,

Yale University), 1996.;

Канторович

Г

.

Г

.

Анализ

временных

рядов

.

Лекционные

и

методические

материалы

//

Экономический

журнал

ВШЭ

.

№

4, 2003;

Дробышевский

С

.

М

.,

Трунин

П

.

В

.,

Каменских

М

.

В

.

Анализ

трансмиссионных

механизмов

денежно

-

кредитной

политики

в

российской

экономике

/

М

.:

ИЭПП

, 2008.

14

Sims

С

. Improving Monetary Policy Models, Princeton University and NBER CEPS Working Paper No. 128 May

2006; Sims C. Monetary policy models, CEPS Working Paper No. 155, November 2007.

15

Favero Carlo A. Model Evaluation in Macroeconometrics: from early empirical macroeconomic models to DSGE

models. IGIER Università Bocconi and CEPR. September 2007. p.33.

16

Friedman, B. and K. Kuttner, A Price Target for U.S. Monetary Policy? Lessons from the Experience with Money

Growth Targets, Brookings Papers on Economic Activity. 1996.

12

ишларида

эконометрик

моделлаштиришнинг

замонавий

ёндашувларини

қўллаш

асосида

монетар

сиёсатнинг

иқтисодиётга

таъсирини

акс

эттирувчи

эконометрик

моделлар

,

ҳамда

марказий

банклар

учун

монетар

сиёсат

қоидалари

ишлаб

чиқилган

.

Мазкур

қоидаларнинг

ўзига

хослиги

шундаки

,

улар

марказий

банклар

учун

иқтисодиётдаги

турли

кутилмаган

вазиятларда

пул

-

кредит

сиёсатини

амалга

оширишда

мўлжал

вазифасини

бажаради

.

Истиқболда

миллий

иқтисодиётда

ҳам

хорижий

амалиётда

тадбиқ

этилаётган

айрим

монетар

сиёсат

қоидалари

қўлланилиши

мумкинлиги

аниқланди

.

Қуйидаги

1-

жадвалда

муаллиф

томонидан

ривожланган

давлатларда

қўлланиладиган

монетар

сиёсат

моделлари

билан

таклиф

қилинадиган

иқтисодий

-

математик

моделлар

рекурсив

тизимининг

солиштирма

таҳлили

келтирилади

.

1-

жадвал

Монетар

сиёсат

моделларининг

қиёсий

таҳлили

20

Моделнинг

хусусиятлари

Сент

-

Луис

модели

Тейлор

қоидаси

Таклиф

қилинаётган

ИММнинг

рекурсив

тизими

Тенгламалар

сони

8 1 10

Тури

Келтирилган

тенглама

Таркибий

тенглама

Таркибий

тенгламалар

Асосий

мақсади

Иқтисодий

барқарорлик

Иқтисодий

барқарорлик

Узоқ

муддатли

барқарор

иқтисодий

ўсиш

Хусусиятлари

Пул

таклифининг

реал

ЯИМ

,

фоиз

ставкалари

бандликка

таъсири

ўрганилади

Инфляция

ва

ишлаб

чиқаришнинг

прогнозли

ва

потенциал

даражаларидан

четланишига

қараб

фоиз

ставкаси

ўзгартирилади

Монетар

инструментларнинг

инфляция

,

ЯИМ

ва

унинг

таркибий

қисмларига

таъсирини

акс

эттиради

Инструментлар

Фоиз

ставкаси

Фоиз

ставкаси

Қайта

молиялаштириш

ставкаси

ва

мажбурий

заҳиралар

нормаси

Башорат

даври

Узоқ

муддатга

йўналтирилган

Қисқа

муддатга

йўналтирилган

Ўрта

муддатга

йўналтирилган

Камчилиги

Валюта

курси

ва

ташқи

иқтисодий

фаолият

ҳисобга

олинмайди

Пул

агрегатлари

,

валюта

курси

ва

бошқа

макропараметрлар

ҳисобга

олинмайди

Монетар

сиёсатнинг

очиқ

бозордаги

операциялари

ва

депозит

операциялари

ҳисобга

олинмайди

1-

жадвалдан

кўриниб

турганидек

,

ривожланган

давлатларнинг

монетар

сиёсат

моделлари

асосан

молиявий

бозорлари

такомиллашган

иқтисодиёт

учун

ишлаб

чиқилган

.

Шу

сабабли

уларни

кўр

-

кўрона

тарзда

миллий

иқтисодиёт

учун

амалда

қўллаш

кутиладиган

натижа

ва

самараларга

олиб

келмаслиги

17

Taylor John B., The monetary transmission mechanism and The evaluation of monetary policy rules. Central Bank of

Chile, Working Papers

№

87. Diciembre 2000.

18

Ball L. “Policy rules for open economies”, NBER Working papers, #6760. October 1998.

19

Mishkin F. The channels of monetary transmission: lessons for monetary policy, NBER Working papers, WP #5464,

1996.

20

Муаллиф

ишланмалари

.

13

мумкин

.

Бунинг

учун

миллий

иқтисодиётнинг

ўзига

хос

хусусиятларини

ҳисобга

олиш

,

қўлланилиши

мумкин

бўлган

модел

ёки

қоиданинг

афзаллик

жиҳатларини

чуқур

таҳлил

қилиш

лозим

бўлади

.

Тадқиқот

ишида

муаллиф

томонидан

пул

бозорида

мувозанатни

акс

эттирувчи

ва

пул

-

кредит

сиёсати

инструментларининг

пул

-

кредит

соҳаси

ва

иқтисодиётнинг

реал

секторига

билвосита

таъсирини

акс

эттирувчи

иқтисодий

-

математик

моделлар

рекурсив

тизими

ишлаб

чиқилган

.

Иқтисодий

-

математик

моделлар

тизимининг

асоси

сифатида

очиқ

иқтисодиёт

учун

IS-LM

модели

қабул

қилинган

.

Зеро

бу

модел

асосий

макроиқтисодий

кўрсаткичларни

ўзаро

боғлиқликда

ифодалайди

ва

товарлар

ва

пул

бозорларидаги

мувозанат

ҳолатини

акс

эттиради

. IS-LM

моделининг

асосий

моҳияти

шундаки

,

у

товарлар

ва

пул

бозорларини

бир

тизимда

мужассамлаштиради

.

Унинг

ёрдамида

фоиз

ставкаси

ва

ишлаб

чиқаришнинг

шундай

қийматлари

топиладики

,

бунда

иккала

бозорда

ҳам

бир

вақтнинг

ўзида

мувозанат

ҳолатига

эришилади

.

Инвестициялар

функциясида

инвестицияларнинг

кредитлар

бўйича

реал

фоиз

ставкасига

боғлиқлиги

келтирилади

,

у

ҳам

ўз

навбатида

пулга

бўлган

талаб

ва

таклифнинг

мувозанат

ҳолатидан

аниқланади

.

Бироқ

IS-LM

модели

тадқиқот

ишида

қўйиладиган

талабларга

тўлиқ

жавоб

бера

олмайди

.

Чунки

унда

пул

-

кредит

соҳасининг

барча

жабҳалари

тўлиқ

ёритилмаган

.

Шу

сабабли

айнан

пул

-

кредит

сиёсати

инструментларининг

макроиқтисодий

кўрсаткичларга

таъсирини

аниқлаш

учун

муаллиф

томонидан

бир

қанча

ўзгартиришлар

амалга

оширилди

ва

ўтиш

даври

иқтисодиётининг

хусусиятларини

ҳисобга

олган

ҳолда

янги

ўзгарувчилар

киритилди

.

Анъанавий

макроиқтисодий

моделлардан

фарқли

равишда

,

мазкур

моделлар

тизими

пул

-

кредит

тизими

ва

реал

секторларнинг

тузилмасини

ва

уларнинг

ўзаро

боғлиқликларини

ифодалайди

,

пул

-

кредит

сиёсатининг

мавжуд

таъсир

механизмлари

йўналишларини

аниқлаш

имконини

беради

ва

пул

-

кредит

сиёсати

инструментларининг

ҳар

бир

секторнинг

маълум

кўрсаткичларига

билвосита

таъсири

натижаларини

таҳлил

қилишга

ёрдам

беради

.

Муаллиф

томонидан

пулнинг

иқтисодиётга

таъсири

масаласини

пулнинг

монетаристик

назарияси

доирасида

кўриб

чиқилган

.

Пул

таклифини

таҳлил

қилиш

иқтисодиётда

пул

миқдорига

таъсир

қилувчи

омилларни

аниқлаш

имконини

беради

.

Шу

билан

бирга

,

иқтисодиётда

пул

талабини

шакллантирувчи

омиллар

ҳам

борки

,

улар

қаторига

реал

даромад

Y

ва

фоиз

ставкасини

i

киритиш

мумкин

.

Пул

талаби

ва

таклифининг

тенглиги

шароитида

пул

бозорида

мувозанат

ўрнатилади

ва

бунда

нархнинг

мувозанат

даражаси

аниқланади

.

Пулга

бўлган

талаб

(

яъни

иқтисодиёт

субъектлари

ихтиёрида

бўлган

реал

пул

маблағлари

)

унинг

харид

қобилиятига

тенг

келиши

лозим

.

Тадқиқотда

пулнинг

номинал

таклифи

экзоген

тарзда

берилган

деб

ҳисобланиб

,

нархлар

даражаси

аниқланган

,

у

реал

пул

маблағларига

бўлган

талаб

билан

белгиланади

.

Монетаристик

ёндашувга

биноан

,

нархлар

динамикасини

моделлаштириш

пул

бозорида

талаб

ва

таклифнинг

мувозанат

ҳолати

тахминидан

келиб

чиққан

ҳолда

амалга

оширилади

:

14

)

,

(

Y

i

L

P

M

P

M

d

s

=

⎟

⎠

⎞

⎜

⎝

⎛

=

⎟

⎠

⎞

⎜

⎝

⎛

(1)

бу

ерда

s

P

M

⎟

⎠

⎞

⎜

⎝

⎛

-

реал

пул

таклифи

,

d

P

M

⎟

⎠

⎞

⎜

⎝

⎛

–

пулга

бўлган

реал

талаб

,

M

–

номинал

пул

таклифи

,

P

–

иқтисодиётдаги

нархлар

даражаси

,

i

–

муқобил

активлар

бўйича

номинал

фоиз

ставкаси

,

Y

–

иқтисодиётдаги

ялпи

даромадлар

ёки

ялпи

ички

маҳсулот

.

(1)

модел

логарифмларда

қуйидаги

кўринишни

олади

:

i

Y

P

M

2

1

0

ln

ln

ln

γ

γ

γ

+

+

=

−

, (2)

Инфляциянинг

унча

катта

бўлмаган

суръатларида

Фишер

тенглиги

номинал

фоиз

ставкасини

реал

фоиз

ставкаси

r

ва

жорий

даврда

кутиладиган

инфляциянинг

e

π

йиғиндиси

сифатида

акс

эттириш

имконини

беради

:

e

r

i

π

+

=

,

(3)

бу

ерда

иқтисодий

субъектлар

инфляциянинг

ўтган

давридаги

қийматига

асосланган

ҳолда

жорий

даврда

e

π

инфляция

кутилмаларини

белгилайдилар

21

.

Инфляциянинг

адаптив

кутилмалар

назариясига

асосан

,

ўтган

даврда

инфляциянинг

ҳақиқатдаги

даражаси

унинг

кутилган

даражасидан

муайан

миқдорга

фарқ

қилади

.

Жорий

даврдаги

инфляция

кутилмалари

эса

ана

шу

фарқ

миқдорига

пропорционал

равишда

ўзгартирилади

:

[ ]

1

,

0

),

(

1

1

1

∈

−

∆

+

=

−

−

−

λ

π

λ

π

π

e

t

t

e

t

e

t

p

(4)

Реал

фоиз

ставкасини

ўзгармас

деб

ҳисоблаб

,

шундай

хулосага

келинадики

,

пулнинг

муқобил

даромадлилик

даражаси

нархлар

даражасига

уларнинг

кутилмалари

орқали

таъсир

кўрсатар

экан

,

бунда

кутилмалар

нархнинг

ўтган

даврдаги

даражаси

билан

аниқланади

.

Натижада

нархлар

даражаси

пул

массаси

ва

ЯИМдан

функция

сифатида

белгиланади

,

унинг

(

логарифмлардаги

)

динамикаси

эса

авторегрессия

хусусиятига

эга

:

t

t

t

t

y

a

m

a

p

a

a

p

3

2

1

1

0

+

+

+

=

−

(5)

Муаллиф

томонидан

мазкур

тенгламага

бозор

валюта

курси

ўзгарувчиси

киритилган

,

бу

ўтиш

даври

иқтисодиётининг

ўзига

хос

хусусиятларини

акс

эттиради

.

Зеро

,

валюта

курси

пул

талаби

анъанавий

назариясида

мавжуд

бўлган

фоиз

ставкаси

кўрсаткичининг

ўрнига

киритилади

.

Баъзи

тадқиқотчиларнинг

фикрига

кўра

22

,

инфляция

даражаси

юқори

бўлган

ва

молиявий

бозорлари

суст

ривожланган

,

долларлаштирилган

иқтисодиёт

шароитида

миллий

валюта

курсининг

ўзгариш

суръатини

(

бошқа

ҳар

қандай

фоиз

ставкасидан

кўра

)

пулни

жамғаришнинг

муқобил

қиймати

кўрсаткичи

сифатида

қабул

қилиш

тўғрироқ

бўлади

.

Умумий

ҳолатда

муаллиф

томонидан

шакллантирилган

иқтисодий

-

математик

моделлар

рекурсив

тизими

қуйидаги

кўринишни

олади

:

21

Дробышевский

С

.,

Козловская

А

.

Внутренние

аспекты

денежно

-

кредитной

политики

России

. -

Научные

труды

ИЭПП

. -

М

.: 2002. –

с

. 15.

22

Дробышевский

С

.,

Козловская

А

.

Внутренние

аспекты

денежно

-

кредитной

политики

России

. -

Научные

труды

ИЭПП

. -

М

.: 2002. –

с

. 31.