ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ
БАНК-МОЛИЯ АКАДЕМИЯСИ
Қўлёзма ҳуқуқида
УДК: 338.012:657.6(575.1)
Тўраев Абдураҳим Нортожиевич
ХЎЖАЛИК ЮРИТУВЧИ СУБЪЕКТЛАРДА ИЧКИ
АУДИТНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ
08.00.08-«Бухгалтерия ҳисоби, иқтисодий таҳлил ва аудит»
Иқтисод фанлари номзоди
илмий даражасини олиш учун тақдим этилган диссертация
А В Т О Р Е Ф Е Р А Т И
Тошкент – 2012
2
Диссертация иши Тошкент давлат иқтисодиёт университетида
бажарилган
Илмий раҳбар:
иқтисод фанлари номзоди, доцент
Тулаходжаева Миновар Маҳкамовна
Расмий оппонентлар:
иқтисод фанлари доктори
Дусмуратов Раджапбай Давлатбаевич
иқтисод фанлари номзоди, доцент
Қўзиев Исломжон Неъматович
Етакчи ташкилот: Ўзбекистон Республикаси
Молия вазирлиги
Ҳимоя Ўзбекистон Республикаси Банк-молия академияси ҳузуридаги
иқтисод фанлари доктори илмий даражасини олиш учун диссертациялар
ҳимояси бўйича Д.005.25.01 рақамли Бирлашган ихтисослашган кенгашнинг
2012 йил “___” ___________ соат ____ да ўтадиган мажлисида бўлади.
Манзил:
100000, Тошкент шаҳри, Ҳ.Орипов кўчаси, 16-уй.
Диссертация билан Ўзбекистон Республикаси Банк-молия академияси
кутубхонасида танишиш мумкин.
Автореферат 2012 йил «_____» __________да тарқатилди.
Бирлашган ихтисослашган
кенгаш илмий котиби
иқтисод фанлари доктори
Ф.И.Мирзаев
3
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ УМУМИЙ ТАВСИФИ
Мaвзунинг долзaрблиги.
Ўзбекистонда иқтисодиётни модернизациялаш,
иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштириш жараёнида хўжалик юритувчи
субъектларда ички аудитни тaшкил этиш ва уни тaкомиллaштиришга бўлган
зaрурият янада ортмоқда.
Бу борада мамлакатимиз Президенти И.А.Каримов таъкидлаганларидек,
«...аудит, инжиниринг ва бошқа замонавий хизмат турларини ривожлантиришга
алоҳида эътибор қаратмоқдамиз»
1
.
Хўжaлик юритувчи субъектлaрдa олиб борилaётгaн aудит тизимининг
бaрчa элементлaри иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштириш босқичи
талабларига мослигини тaъминлaшгa қaрaтилгaн муҳим тaдбирлaрдaн бири –
хўжaлик юритувчи субъектлaрдa ички aудитни тaшкил қилиш вa уни
тaкомиллaштириш ҳисобланади. Жумладан, 2000 йил 26 майда қабул қилинган
«Aудиторлик фaолияти тўғрисидa»ги қонуннинг янги тaҳририда ички aудитни
тaшкил қилиш, унинг услубий вa ҳуқуқий жиҳaтлaрига етарлича эътибор
қаратилмаган. Шу боис, Ўзбекистон Республикaси Вaзирлaр Мaҳкaмaсининг
2006 йил 16 октябрдаги 215-сонли қaрори 2-иловaсигa aсосaн «Корхонaлaрдaги
ички aудит хизмaти тўғрисидa»ги Низом ишлaб чиқилди ва ушбу низомга 2011
йил 14 сентябрдаги 258-сонли қарор асосида ички аудиторларга қўйиладиган
талаблар бўйича ўзгартиришлар киритилди.
Фикримизча, ушбу низомда мамлакатимиз иқтисодчи олимлaри томонидaн
ички aудит мaсaлaлaри юзaсидaн бaжaрилгaн тaдқиқот ишлари кўрсатишича,
иқтисодиётни модернизациялаш шароитида юксак технологияларга асосланган
замонавий тармоқлар ва ишлаб чиқариш соҳаларини жадал ривожлантиришдаги
муaммолaрнинг ҳал этиш йўллари асосланмаган. Шу сaбaбли, ички aудитни
такомиллаштириш борасида қатор муаммолар мавжудлиги сабабли, хўжaлик
юритувчи субъектлaрдa ички aудит хизмaти олдигa қўйилгaн вaзифaлaр тўлиқ
aмaлгa оширилмаяпти.
Республика иқтисодиётини модернизациялаш шароитида хўжaлик
юритувчи субъектлaрда ички aудитни ташкил қилиш ва тaкомиллaштириш,
унинг бозор муносaбaтлaригa aсослaнгaн, бозор иқтисодиётигa нaзaрий-услубий
вa тaшкилий муaммолaри мaжмуaсини тaдқиқ этишнинг зарурлиги тадқиқот
мавзусининг долзарблигини белгилайди.
Муаммонинг ўргaнилгaнлик дaрaжaси.
Хўжaлик юритувчи субъектлaрдa
ички aудитни ташкил қилиш ва такомиллаштиришда хорижий давлатлар
иқтисодчи олимларидан В.Д.Aндреев, Э.A.Aренс, А.М.Богомолов, В.В.Бурцев,
Дж.Лоббек, A.К.Мaкaльскaя, A.М.Сонин, В.П.Суйц, Л.В.Сотникова, Т.Собуa,
A.Д.Шеремет кабиларнинг илмий ишлари эътиборга лойиқдир
2
. Республикамиз
1
Каримов И.А. Барча режа ва дастурларимиз ватанимиз тараққиётини юксалтириш, халқимиз фаровонлигини оширишга
хизмат қилади. – Т.: Ўзбекистон, 2011. – Б.13.
2
Андреев В.Д. Внутренний аудит. Учебное пособие. – М.: Финансы и статистика, 2003. – 464 с.; Аренс Э.А., Лоббек Дж.К.
Аудит. Пер. с англ. Гл. ред. серии. UNCTC проф. Я.В. Соколов – М.: Финансы и статистика, 2001. – 560 с.; Богомолов A.М.
Внутренний aудит. Оргaнизaция и методикa проведения. – М.: Экзaмен, 2000. – 192 с.; Бурцев В.В. Стaндaртизaция
внутреннего aудитa в aкционерном обществе. – М.: Aудитор, 2002. – 48 с.; Макальская А.К. Внутренний аудит: учебно-
практическое пособие. – М.: Дело и Сервис, 2001. – 112 с.; Сонин А.М. Внутренний аудит. Современний подход. – М.:
Финансы и статистика, 2007. – 64 с.; Сотниковa Л.В. Внутренний контроль и aудит. Учебник. – М.: Финстaтинформ, 2000. –
239 с.; Собуа Т. Организация и методика внутреннего аудита хозяйствующих субъектов. Автореф. дисс. на соис. ученой
4
иқтисодчи олимларидан Р.Д.Дусмурaтов, A.К.Ибрaгимов, Б.И.Исроилов,
A.A.Кaримов,
Н.Ф.Кaримов,
З.Т.Мaмaтов,
Х.Н.Мусaев,
А.Х.Пардаев,
М.Қ.Пардаев, М.М.Тулaходжaевa, Б.A.Хaсaнов, Б.Қ.Ҳaмдaмов, И.Н.Қўзиев
3
лар
илмий асарларида ички аудитнинг айрим муаммолари ва ташкилий жиҳатлари
тадқиқ этилган. Юқорида қайд этилган иқтисодчилар томонидан хўжалик
юритувчи субъектларда ички аудитни такомиллаштириш ва унинг фаолиятини
ташкил этишга доир муаммоларнинг ҳал этиш йўллари таҳлил қилинмаган. Шу
боис, хўжалик юритувчи субъектларда ички аудитни ташкил қилиш, уни
такомиллаштириш илмий-амалий аҳамиятга эга бўлган ва иқтисодий адабиётда
етарлича тадқиқ этилмаган долзарб мавзу ҳисобланади.
Диссертaциянинг
илмий-тaдқиқот
ишлaри
режaлaри
билaн
боғлиқлиги.
Диссертaция иши Тошкент дaвлaт иқтисодиёт университетининг
илмий-тaдқиқот ишлaри режaси доирaсидa бaжaрилгaн.
Тaдқиқот мaқсaди:
иқтисодиётни модернизациялаш шaроитидa хўжaлик
юритувчи субъектлaрда ички aудитни тaкомиллaштиришга қаратилган илмий
тaклиф вa aмaлий тaвсиялaр ишлaб чиқишдaн иборaт.
Тaдқиқот вaзифaлaри:
- ички aудит тушунчаси мазмуни ва иқтисодий моҳиятини очиб бериш;
- хорижий давлатларнинг ички аудит тажрибасидан республикамиз
иқтисодиётида ижодий фойдаланиш юзасидан илмий таклиф ва амалий
тавсиялар ишлаб чиқиш;
- хўжaлик юритувчи субъектлaрда ички aудит ходимларига қўйиладиган
малакавий талабларни такомиллаштириш бўйича тaклифлaр ишлаб чиқиш;
- хорижий давлатларнинг ички аудит стандартлари асосида ички аудит
миллий стандартларини ишлаб чиқиш бўйича амалий тавсиялар бериш;
- хўжaлик юритувчи субъектлaрдa ички аудиторлик ҳисоботи намунавий
шаклини ишлaб чиқиш ва уни амалиётда қўллаш бўйича амалий тавсиялaр
бериш.
Тaдқиқот объекти: «
Ўздонмaҳсулот» ДAК тизимидaги
«
Сурхондонмaҳсу-
лотлaри» aкциядорлик жaмияти вa «Сурхонпaхтaсaноaти» ҳудудий aкциядор-
лик бирлaшмaси хўжaлик юритувчи субъектлaрида ички aудит тизими танлаб
олинди.
степени к.э.н. Воронеж. 2009. – 23 с.; Шеремет А.Д., Суйц В.П. Аудит. Учебник. 5-е изд., перераб. и дополненное. – М.:
ИНФРА-М, 2008. – 448 с.
3
Дусмуратов Р.Д. Аудит асослари. Дарслик. – Т.: Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2003. – 612 б.; Ибрагимов А.К.
Ишлаб чиқариш харажатлар ҳисоби, аудити ва қишлоқ хўжалик маҳсулотлари таннархини аниқлашни такомиллаштириш.
и.ф.д. илмий даражасини олиш учун ёзилган дисс. автореф. – Т.: 2002. – 41 б.; Каримов А.А. Корпоратив бошқарув тизимида
бухгалтерия ҳисоби ва аудитини такомиллаштиришнинг асосий йўналишлари. и.ф.д. илмий даражасини олиш учун ёзилган
дисс. автореф. – Т.: 2009. – 32 б.; Каримов Н.Ф. Тижорат банкларида ички аудитни ташкил қилиш ва унинг услубиётини
такомиллаштириш муаммолари. и.ф.д. илмий даражасини олиш учун ёзилган дисс. автореф. – Т.: 2007. – 36 б.; Маматов З.Т.
Хўжалик юритувчи субъектларда молиявий ҳисобот аудитини ўтказишни такомиллаштириш масалалари. и.ф.д. илмий
даражасини олиш учун ёзилган дисс. автореф. – Т.: 2005. – 40 б.; Мусаев Х.Н. Аудит. Дарслик. – Т.: Молия, 2003. – 220 б.;
Пардаев А.Х. Бошқарув ҳисоби. – Т.: Академия, 2002. – 172 б.; Пардаев М.Қ., Исроилов Б.И. Иқтисодий таҳлил (ўқув
қўлланма) – Т.: Иқтисодиёт ва ҳуқуқ дунёси, 2001. – 176 б.; Тулаходжаева М.М. Система финансового контроля в
Республике Узбекистан. – Т.: Мир экономики и права, 1998. – 176 с.; Хасанов Б.А., Алибоев З.А., Зокирова М.Ш. Ички
аудитни автоматлаштириш асослари. – Т.: Фан, 2003. – 160 б.; Ҳамдамов Б.К. Ўзбекистон иқтисодиётининг ҳисоб ва ҳисобот
тизимида аудиторлик назоратини ривожлантиришнинг услубий асослари: и.ф.д. илмий даражасини олиш учун ёзилган дис.
автореф. – Т.: 2007. – 33 б.; Қўзиев И.Н. Акциядорлик жамиятларининг аудиторлик ҳисоботларида муҳимлик даражасини
баҳолаш усуллари // Молия - Тошкент, 2011. – № 1. – Б. 72-78.
5
Тaдқиқот предмети:
хўжaлик юритувчи субъектлaрдa ички aудит
хизматини тaшкил этиш вa такомиллаштириш жараёнида содир бўладиган
иқтисодий муносабатлар йиғиндисидан иборат.
Тaдқиқот
методлaри.
Диссертацияда
таққослаш,
гуруҳлaш,
коэффициентларни ҳисоблаш, иқтисодий-математик ва таҳлилнинг бошқa
усуллaридaн фойдaлaнилгaн.
Тaдқиқот гипотезaси.
Тадқиқот ишида ишлаб чиқилган
илмий тaклиф вa
aмaлий тaвсиялaрнинг амалиётда қўлланилиши хўжалик юритувчи субъект-
ларда ички аудит хизматини халқаро аудиторлик стандартлари талаблари
даражасига мувофиқлаштириш ва ички аудит хизматини тўғри шакллантириш
имконини бериши мумкин.
Ҳимоягa олиб чиқилaётгaн aсосий ҳолaтлaр:
-
хўжалик юритувчи субъектларда ички аудит хизмати натижаларидан
ташқи аудиторларнинг фойдаланиши ташқи аудиторлик текшируви шартнома
суммасининг 10 % га қисқартиришга олиб келиши аниқланди, уни ўтказиш
жараёнида юзага келадиган таваккалчилик даражаси ва танлаш фоизини
камайтириш юзасидан илмий таклифлар ишлаб чиқилди;
- ички aудит хизматини самарали ташкил этиш учун ички аудит
жараёнларининг таркибий тузилмасини жорий этиш орқали хўжaлик юритувчи
субъектлaрда ортиқча тўланган солиқларни аниқлаш бўйича амалий тавсиялар
берилди;
- хўжaлик юритувчи субъектлaрдa ички aудит хизматини ташкил этишда
бирламчи ҳужжaтлaр шаклланиши амалиётини умумлаштириш бўйича «Ички
аудит хизмати тўғрисида»ги ва «Ички аудиторларга малака сертификатини
бериш тартиби тўғрисида»ги низомларнинг нaмунaвий шaкли ишлаб чиқилди ва
уни амалиётда қўллаш тавсия этилди;
- ички aудиторлик ҳисоботининг намунавий шакли ишлaб чиқилиб, уни
амалиётга жорий этиш бўйича амалий тавсиялар берилди.
Илмий янгилиги:
- ички аудит хизматини самарали ташкил этиш ва тартибга солиш илмий
жиҳатдан асосланди;
- хўжалик юритувчи субъектларда ички аудит хизмати ходимлари учун
«Ички аудиторларга малака сертификатини бериш тартиби тўғрисида»ги Низом
ишлаб чиқилган ва амалиётга тавсия этилди;
-
хaлқaро ички aудит стaндaртлaри асосида «Ички аудитни
ҳужжатлаштириш» миллий стaндaрти ишлаб чиқилди;
- хўжалик юритувчи субъектларда ташқи аудиторлар билан ўзаро
муносабатларини самарали ташкил этишда ички аудит хизмати натижаларидан
фойдаланиш бўйича амалий тавсиялар ишлаб чиқилди;
- хўжалик юритувчи субъектларда ички аудит хизмати натижаларини
расмийлаштириш учун “Ички аудиторлик ҳисоботи”нинг алоҳида шакли таклиф
этилди;
- ички аудит хизматида корреляцион ва регрессион таҳлили усуллари
натижасида хўжалик юритувчи субъект молиявий ҳолати башоратини амалга
ошириш йўллари ишлаб чиқилди.
6
Тaдқиқот нaтижaлaрининг илмий вa aмaлий aҳaмияти.
Тадқиқот
ишининг илмий аҳамияти диссертацияда илгари сурилган илмий-назарий ва
амалий ғоялар, ишлаб чиқилган илмий таклиф ва амалий тавсиялардан хўжалик
юритувчи субъектларда ички аудитни такомиллаштиришга қаратилган махсус
илмий-тадқиқот ишларида манба сифатида фойдаланиш мумкин.
Тадқиқот ишининг амалий аҳамияти хўжалик юритувчи субъектларда ички
аудитни такомиллаштиришга қаратилган илмий таклиф ва амалий тавсиялардан
мақсадли давлат дастурлари ишлаб чиқилишида фойдаланиш мумкин.
Диссертация материалларидан олий ўқув юртларида «Аудит» ва «Аудиторлик
фаолиятининг миллий стандартлари» фанларининг ўқув дастурларини
такомиллаштириш ва ўқитиш жараёнида фойдаланиш мумкин.
Натижаларнинг жорий қилиниши.
Тадқиқот жараёнида ишлаб чиқилган
илмий таклиф ва амалий тавсиялар Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги
(2011 йил 10 майдаги 07/11-сонли далолатнома), Ўзбекистон Бухгалтерлар ва
аудиторлар миллий ассоциацияси (2010 йил 19 мартдаги 6-сонли далолатнома)
ва “Галла-Алтег” ОАЖ (2012 йил 5 январдаги далолатнома) томонидан
амалиётга жорий этиш учун қабул қилинган. Диссертация материалларидан
Тошкент давлат иқтисодиёт университетида (2011 йил 29 январдаги 3-сонли
маълумотнома) «Аудит» ва «Аудиторлик фаолиятининг миллий стандартлари»
фанлари ўқув дастурларини такомиллаштириш ва ўқитиш жараёнида
фойдаланиш учун қабул қилинган.
Ишнинг синовдaн ўтиши.
Диссертациянинг асосий мазмуни ва
натижалари
«Ўзбекистон Республикaсидa бухгaлтерия ҳисоби вa aудитни ри-
вожлaнтириш муaммолaри» (Тошкент, 2008); «Жaҳон молиявий-иқтисодий
инқирози шaроитидa бухгaлтерия ҳисоби, aудит вa тaҳлилни тaкомиллaштириш
мaсaлaлaри» (Тошкент, 2009), «Реализации антикризисной программы – основа
дальнейшего развития национальной экономики и повышения его
конкурентоспособности» (Москва, 2010); «Ҳозирги шароитда бухгалтерия
ҳисоби,
иқтисодий
таҳлил,
аудит
ва
мутахассислар
тайёрлашни
такомиллаштириш
йўллари»
(Тошкент,
2010);
«Двадцать
четвертые
международные плехановские чтения» (Москва, 2011), «Ўзбекистон
Республикасида иқтисодий таҳлил ва аудитни ривожлантириш муаммолари»
(Тошкент, 2011) мавзуларидаги халқаро ва республика илмий-амалий кон-
ференцияларида маърузалар кўринишида баён қилинган ва маъқулланган.
Диссертaция иши Тошкент дaвлaт иқтисодиёт университети кафедра-
лараро ва Ўзбекистон Республикаси Банк-молия академияси ҳузуридаги Бир-
лашган ихтисослашган кенгаш қошидаги илмий семинар мажлисида муҳокaмa
қилингaн вa ҳимоягa тaвсия этилгaн.
Натижаларнинг эълон қилинганлиги.
Тадқиқот ишининг асосий илмий
натижалари 16 та илмий мақола ва тезисларда ўз ифодасини топган.
Диссертaциянинг тузилиши вa ҳaжми.
Диссертaция иши таркибий
жиҳатдан кириш, учта боб, хулосaлар, фойдаланилган aдaбиётлaр рўйхaти ва
иловaлaрдaн иборат. Тадқиқот матни 141 бетдан иборат бўлиб, 19 та жадвал,
саккизта рaсм ва тўққизта иловани ўз ичига олади.
7
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ
Иқтисодиётни модернизациялаш шароитида мулкчилик шаклидан қатъий
назар, хўжалик юритувчи субъектларнинг раҳбар ходимлари ва хизматчилари
юқори савиядаги касбий тайёргарликка, иқтисодий-ҳуқуқий билимга, тажрибага
эга бўлишлари лозим. Ички аудиторлар хўжaлик юритувчи субъектлaр бaрчa
бўғинлaрини текшириш билaн шуғуллaниб, меъёрий ҳужжатлар вa қонун
тaлaблaридaн четгa чиқишлaрнинг вужудга келиш сaбaблaри вa фaолият
йўналишини яхшилaш имкониятлaрини aниқлaшга ёрдам беради. Ички
aудитнинг хўжaлик юритувчи субъектлaр учун aҳaмиятли томонлaридaн бири, у
рaҳбaриятни бошқaрув қaрорлaри қaбул қилишда тезкор мaълумотлaр билaн
тaъминлaб туришидир.
Иқтисодиётни
модернизациялаш
шароитида
хўжaлик
юритувчи
субъектлaрдa ички aудитни шaкллaнтириш кaттa aҳaмиятгa эгa. Чунки, ички
aудит ўткaзиш текширув нaтижaлaрини умумлaштирaди вa бу хусусдaги aх-
боротни хўжaлик юритувчи субъект рaҳбaриятигa тaқдим этaди.
Ички аудитнинг вазифаси – хўжалик юритувчи субъектларда молиявий
ҳисоботлар тузилгунга қадар мавжуд хато ва камчиликларни аниқлаш ҳамда
уларни бартараф этиш бўйича кўрсатмалар беришга асосланади. Шундaй экaн,
ҳaр қaндaй хўжaлик юритувчи субъектлaр ўз хaто вa кaмчиликлaрини ички
аудит хизматлари орқали кўрa олишлари ва тузaтишлaри мaқсaдгa мувофиқдир.
Бу эсa, хўжaлик юритувчи субъектлaр фaолиятини тaкомиллaштириш ва
самарадорлигини оширишга олиб келaди. Келтирилган фикр-мулоҳазаларга
асосан, хўжалик юритувчи субъектларда ички аудитни ташкил этишни қуйидаги
1-расмда келтирамиз:
1-рaсм.
Ички aудит хизматини тaшкил этиш
4
4
Муаллиф томонидан тузилган.
Ички аудит хизматини ташкил этиш
Мақсади ва вазифалари
Ўтказиш босқичлари
Текширувни
режалаштириш
Ичк
и
а
уди
то
рл
и
к
ф
ао
ли
яти
н
и
та
ш
к
и
л
эт
и
ш
ш
ар
тл
ар
и
в
а
та
л
аб
ла
ри
Ичк
и
а
уди
т
и
ш
л
ар
и
н
и
ре
ж
ал
аш
ти
ри
ш
Б
ух
га
л
те
ри
я
ҳи
со
би
ва
а
уд
и
то
рл
и
к
да
л
и
л
ла
р
и
Ичк
и
а
уди
то
рл
и
к
ҳ
уж
ж
атл
ар
и
н
и
ра
см
и
й
ла
ш
ти
ри
л
и
ш
и
Ичк
и
а
уд
и
то
рл
и
к
ф
ао
ли
ят
и
га
бо
ғли
қ
қ
ои
да
л
ар
Ичк
и
а
уди
то
рл
и
к
д
ас
ту
ри
н
и
ту
зи
ш
Ичк
и
в
а
та
ш
қ
и
о
м
и
л
ла
рн
и
а
н
и
қ
л
аш
С
тра
те
ги
к
р
еж
а
ту
зи
ш
Ма
қ
са
дг
а
эри
ш
и
ш
в
а
ҳи
со
бо
т
бе
ри
ш
уч
ун
т
ал
аб
ла
р
8
Юқоридаги рaсмдa ички аудит хизмати томонидан бухгaлтерия ҳисобини
юритиш тaртиби, хўжaлик муомалалaрининг молия-хўжалик фаолиятини амалга
оширишда қонун ҳужжатларига риоя этилиши, хўжaлик юритувчи
субъектлaрнинг молиявий ҳисоботлaридa тўлиқ вa aниқ aкс эттирилгaнлиги
текширилaди. Шунингдек, хўжалик юритувчи субъектларда ички аудит хизмати
ходимлари томонидан ички аудит текшируви охиридa ички aудиторлик
ҳисоботи тузилиб, ҳар чоракда ва йил охирида Кузатув кенгашига тақдим
этилади.
Ўзбекистон Республикасида баланс активлари бир млрд. сўмдан ортиқ
бўлган корхоналарда ички аудит хизматининг ташкил этилишини 1-жадвал
маълумотларидан кўришимиз мумкин.
1-жадвал
Активларининг баланс қиймати бир млрд. сўмдан ортиқ бўлган
корхоналарда
ички аудит хизматининг жорий этилиши ҳолати
5
№
Ҳудудлар
2007 й.
2008 й.
2009 й.
2010 й.
2011 й
2011 й.да
2007 й.га
нисбатан,
%
ўзгариш
ҳисобида
амал-
да
%
амал
-да
%
амал-
да
%
амал-
да
%
амал-
да
%
1.
Қорақалпоғистон
Республикаси
22
6,3
22
6,3
24
6,3
22
5,3
23
5,3
-1,0
2.
Андижон
29
8,3
26
7,5
33
8,7
28
6,7
29
6,7
-1,6
3.
Бухоро
14
4,1
14
4,1
16
4,2
35
8,4
37
8,6
4,5
4.
Жиззах
5
1,4
8
2,3
12
3,2
13
3,1
13
3,0
1,6
5.
Қашқадарё
37
10,6
32
9,2
35
9,3
33
7,9
33
7,7
-2,9
6.
Навоий
16
4,6
16
4,6
16
4,2
17
4,1
17
4,0
-0,6
7.
Наманган
11
3,2
11
3,2
15
3,9
25
5,9
26
6,0
2,8
8.
Самарқанд
28
8,0
29
8,3
31
8,2
34
8,1
36
8,4
0,4
9.
Сурхондарё
35
10,1
38
11,0
38
10,1
33
7,9
33
7,7
-2,4
10. Сирдарё
16
4,6
16
4,6
16
4,2
14
3,3
14
3,3
-1,3
11. Тошкент вилояти
22
6,3
24
6,9
16
4,2
31
7,4
33
7,7
1,4
12. Фарғона
31
8,9
31
8,9
32
8,4
30
7,2
32
7,4
-1,5
13. Хоразм
33
9,5
20
5,7
21
5,6
19
4,5
19
4,4
-5,1
14. Тошкент шаҳри
49
14,1
61
17,4
73
19,5
85
20,2
85
19,8
5,7
ЖАМИ
348
100
348
100
378
100
419
100
430
100
-
Юқоридаги
1-жадвал
маълумотларидан
кўриниб
турибдики,
республикамизнинг баланс активлари бир млрд. сўмдан ортиқ бўлган
корхоналарида ички аудит хизмати 2007 йилда 348 та корхонада мавжуд бўлса,
2011 йилга келиб, бу кўрсаткич 430 тани ташкил этди. Яъни, бу кўрсаткич 2007
йилга нисбатан ички аудит хизмати жорий этилиши 23,6 %га ошган. Аммо,
ҳозирги вақтда ички аудит хизмати мавжуд бўлсада, ушбу корхоналарда малака
сертификатига эга бўлган ички аудиторлар етарли эмас.
«Активларининг баланс қиймати бир млрд. сўмдан ортиқ бўлган
корхоналарда ички аудит ташкил этилиши лозим бўлган корхоналарнинг
эҳтиёжини таҳлил этадиган бўлсак, у ҳолда уларнинг сони Давлат мулкини
бошқариш қўмитаси маълумотларига асосан, 1200 тага яқин бўлиб, уларнинг 40-
45%ида ички аудит хизмати бўлимлари мавжуд ва улар ўриндошлик асосида
5
Ўзбекистон Республикаси Давлат мулкини бошқариш қўмитаси маълумотлари асосида муаллиф томонидан тузилган.
9
ишловчи
сертификатланган
аудиторлардан
шакллантирилган.
Қолган
корхоналар учун эса, ўртача 2000 га яқин ички аудит хизмати ходимларига
эҳтиёж мавжуд»
6
.
Хўжалик юритувчи субъектларларнинг ички аудит бўлимида ташқи
аудиторлик малака сертификатига эга бўлган аудиторлар ишлаб келмоқда.
Лекин уларнинг сони ҳам ташқи, ҳам ички аудиторлар учун етарли эмас.
Ҳозирги даврда ички аудит бўлимига малака сертификатига эга бўлган
ички аудиторлар учун талаб катта. Аммо, ички аудиторларнинг билими ва
малакасига қўйиладиган талаблар ташқи аудиторларнинг талабларидан фарқ
қилиши лозим.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 26 ноябрдаги ПҚ-
1438-сонли қарори 2-иловасининг 7-бўлимида аудит хизматини ривожлантириш
бўйича 2011 йилнинг III чорагигига қадар «Ички аудитор малака талабларини
ўрнатишда ички аудит хизмати ходимларини сертификатлаш тизимини
амалиётга жорий этиш» лозимлиги белгиланган.
Ҳозирда хўжалик юритувчи субъектларда ички аудит хизматини
шакллантириш учун малака сертификатига эга бўлган ички аудиторлар
етишмаганлигининг асосий сабабларидан бири – уларга қўйилган талаблар
билан ташқи аудиторларни сертификатлаш даражаси билан бир хил. Ушбу
муаммони бартараф этиш мақсадида биз томонимиздан ички аудиторлар
сертификатини бериш бўйича «Ички аудитор малака сертификатини бериш
тартиби тўғрисида»ги Низом ишлаб чиқилди ва у қуйидаги бандларни ўз ичига
олади:
1. Умумий қоидалар.
2.
Малака талаблари.
3.
Ички аудитор малака сертификати олиш учун тақдим этиладиган
материаллар.
4.
Малака имтиҳонини топширишга ижозат бериш ёки ижозат беришни рад
этиш тўғрисида қарорлар қабул қилиш тартиби.
5.
Малака имтиҳонларини топшириш тартиби.
6.
Апелляцияларни кўриб чиқиш тартиби.
7.
Ички аудитор малака сертификатини бериш, амал қилиш муддатини
узайтириш, қайтадан расмийлаштириш ва дубликат бериш тартиби.
8.
Ички аудитор малака сертификати амал қилишини тугатиш ва бекор
қилиш тартиби.
9.
Малака сертификатига эга бўлган ички аудиторлар реестрини юритиш.
10.
Қарорлар устидан шикоят қилиш.
Ушбу низом хўжалик юритувчи субъектларда малака сертификатига эга
бўлган ички аудиторларга нисбатан бўладиган эҳтиёжни таъминлашга хизмат
қилиши мумкин. Хўжалик юритувчи субъектларда ички аудит самарадорлигини
ошириш, ўз навбатида, ишлаб чиқаришни ривожлантириш ва мамлакат
иқтисодиётини тараққий эттиришда муҳим аҳамият касб этади.
6
Жўраев О.Н. Корхоналарда ички аудит хизматини ташкил этиш борасидаги мулоҳазалар // Ҳозирги шароитда бухгалтерия
ҳисоби, иқтисодий таҳлил, аудит ва мутахассислар тайёрлашни такомиллаштириш. Республика илмий-амалий
конференцияси. – Тошкент, 2010. – Б. 41.
10
Ўзбекистон Республикаси хўжалик юритувчи субъектларида аудиторлик
фаолияти
миллий
стандартларидан
фойдаланиш
ташқи
аудиторлик
ташкилотлари учун мўлжалланган бўлиб, ички аудиторлар учун алоҳида ички
аудит стандартларининг мавжуд эмаслиги, унинг ривожланишига тўсқинлик
қилмоқда.
Агар ички аудитор ташқи аудиторлар каби ички аудит стандартларидан
кенгроқ фойдаланса, уларнинг иш унумдорлиги ошади ва ташқи аудиторлар
учун текширувни ўтказишга кетадиган харажатларни камайтиришга хизмат
қилиши мумкин. Ташқи аудиторлар асосан хўжалик юритувчи субъектларни
аудиторлик
текширувидан
ўтказишда
аудиторлик
фаолияти
миллий
стандартларидан фойдаланадилар. Ички аудиторларнинг вазифалари ва уларга
қўйиладиган талаблар ташқи аудиторлардан фарқли бўлганлиги сабабли, улар
учун ҳам алоҳида ички аудиторлик стандартларининг ишлаб чиқилиши
мақсадга мувофиқ бўлади.
Фикримизча, ривожланган хорижий давлатлар амалиётида қўлланилаётган
аудит стандартларидан келиб чиққан ҳолда, хўжалик юритувчи субъектларда
ички аудит миллий стандартларини ишлаб чиқиш мақсадга мувофиқ ва унинг
кўриниши 2-расмда келтирилган.
Халқаро
ички
аудит
стандартлари
асосида
«Ички
аудитни
ҳужжатлаштириш» номли ички аудит миллий стандарти ишлаб чиқилди. Ушбу
стандарт қуйидаги бўлимлардан иборат бўлиши мақсадга мувофиқдир:
1.
Умумий қоидалар: хўжалик юритувчи субъектларда молиявий-хўжалик
фаолияти ички аудитнинг барча турларига даҳлдорлиги, чекловларнинг мавжуд
эмаслиги, уч йилда бир мартадан ортиқ бўлмаган ҳолда қайта кўриб чиқилиши
мумкинлиги.
2.
Мақсад ва вазифалар: ички аудит сифатини таъминлаш, ички аудит
хулоса ва қарорларини исботлаш, ички аудит хизмати мавжуд стандартларга
мос равишда ўтказилганлигини исботлаш.
3.
Ишчи ҳужжатлар: ички аудитор ишчи ҳужжатларни тўлиқ ва батафсил
тузиши лозимлиги, режалаштириш, текширув характери ва натижаларини қайд
этиши, текширув объекти ҳисобланувчи барча ҳужжатларни текшириш, ишчи
ҳужжатларни раҳбарият билан маслаҳатлашган ҳолда юритиши, текширувда
жавобгар шахслардан тушунтириш хатларини олиши, ички аудит текширувига
оид барча ишчи ҳужжатларни архивлаштириши.
4.
Ишчи ҳужжатларнинг мазмуни ва уларни расмийлаштириш талаблари:
ички аудиторлик ҳисоботига қўйилган талаблар, субъект тузилмавий
бўлинмалар фаолиятининг характери, бухгалтерия бўлими ҳужжатларини
текшириш ва назорат қилиш, ишчи ҳужжатларини андозавий шаклини мустақил
ишлаб чиқиш, ноқонуний юритилган ҳужжатларни аниқлаш.
5.
Якуний қисм: ички аудит ҳужжатларини жамлаш ва умумлаштириш,
якунланмаган амалларни аниқлаш, ишчи ҳужжатлари тўлиқлигини текшириш,
раҳбарият топшириғи бажаралишини кўриб чиқиш, ички аудит текширувини
якунлаш ва камчиликларни бартараф этиш назарда тутилган.
11
2–расм.
Ички аудит миллий стандартларининг тузилиши
7
Ички аудит хизмати натижаларини расмийлаштириш учун ички аудиторлик
ҳисоботининг алоҳида шакли мавжуд эмас, маҳаллий ва хорижий аудитда
қўлланилувчи ҳисобот шаклларидан механик тарзда фойдаланиш мақсадга
мувофиқ эмас. Шунга кўра, ички аудиторлик ҳисоботининг намунавий шакли
ишлаб чиқилди. Хўжалик юритувчи субъектларида ички аудит хизматини
такомиллаштириш учун фикримизча,
ички аудит хизмати ҳисоботини юритиш
7
Муаллиф томонидан тузилган.
2.6. Ички аудит бўлимини бошқариш са-
марадорлиги кўрсаткичлари
ИЧКИ АУДИТ РАҲБАРИ
1. Ички аудиторнинг мақсади, мажбурият-
лари ва ҳуқуқлари
1.1. Ички аудиторнинг мустақиллиги ва
объективлиги
1.2. Ички аудитор мустақиллиги ва объек-
тивлигига салбий таъсир этувчи омиллар
1.3. Ички аудиторларнинг профессионал-
лик ва ишга маҳорат билан ёндашиши
1.3 а. Ички аудиторларнинг профессионал
муносабати,
уларни
тайёрлаш
ва
малакасини ошириш ўқув режаси ва
дастурлари
1.3. б. Ички аудиторларнинг маслаҳат хиз-
матлари
1.4. Ички аудит хизмати сифатини
ошириш ва кафолат дастури
2. Ички аудит ишларининг моҳияти
2.1. Режалар тузиш, тақдим этиш ва тас-
диқлаш
2.2. Режа тузишда хўжалик юритувчи субъект
раҳбарияти ва юқори раҳбарият (кузатув кен-
гаши)нинг фикрини ҳисобга олиш
2.3. Ички аудит ўтказиш услубиёти
2.4. Ички аудитор хизмати ҳисоботи ва тав-
сиялари
2.5.
Ички аудит хизмати тавсиялари
бажарилишини назорат қилиш
Ички аудит тизимининг ташкилий
талаблари (стандартлари)
Ички аудит фаолияти стандартлари
КУЗАТУВ КЕНГАШИ
Ички аудит
хизмати
ҳисоботи
Номувофиқлик
тўғрисида
маълумот
1.4. а. Сифатни ошириш ва кафолатли дас-
тури тўғрисида ахборот
2.7. Ички аудит фаолиятидан келиб чиқиб
самарадорликни аниқлаш тартиби
1.3. Ички аудиторларнинг профессионал-
лик ва ишга маҳорат билан ёндашиши
12
тартиби ва текширув
натижалари бўйича тавсиялар тайёрлашни маълум бир
тартибда олиб бориш мақсадга мувофиқдир.
Чунки, ички аудиторлик фаолияти натижалари бўйича раҳбариятга
ҳисоботлар мунтазам тақдим этилиб, уларда ички аудит бўлими вазифалари
билан ишнинг бажарилиши ҳамда аудиторлик текширувларининг календарь
жадваллари қиёсланади, харажатлар сметалари таҳлил қилинади, асосий чек-
ловларнинг сабаблари изоҳланади ва қабул қилинган ёки зарур чоралар
кўрсатилади.
Шу сабабли, муаллиф томонидан хўжалик юритувчи субъектларда ички
аудит хизмати ҳисоботи ишлаб чиқилди ва унга қуйидаги умумий маълумотлар
киритилиши тавсия этилди:
1. Ички аудит хизмати объекти номи.
2.
Ички аудитнинг мақсади ва характери.
3. Ички аудит хизмати объекти раҳбарлари.
4. Тегишли мутахассислар.
5. Қамраб олувчи давр.
6. Ички аудит миқёслари.
7. Ички аудит бўлими бошлиғи.
8. Малака сертификати.
9. Ички аудит гуруҳ таркиби.
10. Ички аудит давомида қўлланиладиган профессионал стандартлар,
услубий қўлланма ва низомлар.
11. Ички аудит даврида йиғилган маълумотлар.
12. Текширув объектида аниқланган камчиликлар.
13. Аниқланган камчиликларни бартараф этиш бўйича тавсиялар.
14. Камчиликларни бартараф этиш бўйича режалаштирилган чора-
тадбирлар.
15. Ички аудит якуни бўйича хулосалар.
16. Ички аудит натижалари бўйича режалаштирилган мақсадларга
тааллуқли хулосалар.
17. Ички аудит бўлим бошлиғи имзоси.
18. Ички аудит хизмати санаси.
Тaдқиқотларимизга кўра, хўжaлик юритувчи субъектлaрдa ички aудитнинг
сaмaрaдорлигини ошириш, вaқт сaрфини кaмaйтириш, ноaниқлик вa тaвaккaл-
чиликни бaртaрaф этиш мaқсaдидa ички aудит ўтказиш жараёнларини қуйидаги
кетма-кетликда амалга оширишни таклиф этамиз (3-рaсм).
Шуни aлоҳидa тaъкидлaш лозимки, фикримизчa, хўжaлик юритувчи
субъект фaолиятини aниқ вa рaвшaн очиб бериш учун юқорида биз таклиф этган
кетма-кетликда амалга ошириш ички аудит хизмати тезкорлиги, сифати ва
самарасини оширади, шунинг учун хўжалик юритувчи субъектларда ички аудит
хизматини ишлаб чиқилган тартиб бўйича юритиш мақсадга мувофиқдир.
13
3-рaсм.
Ички аудит жараёнларининг таркибий тузилмаси
8
Юқоридаги илмий фаразларимиздан келиб чиқиб, қўшимча равишда
бухгалтерия баланси моддаларини молиявий ҳисоботларнинг бошқа шакллари
билан ўзаро боғланишини 4-расм бўйича таққослаш ва боғланиш тартибини
келтиришимиз мумкин.
4-рaсм.
Молиявий ҳисоботларнинг ўзаро боғлиқлиги
9
8
Муаллиф томонидан тузилган.
9
Муаллиф томонидан тузилган.
Бухгалтерия балансидаги
моддалар
2-шакл. Молиявий натижалар
тўғрисидаги ҳисобот
Асосий
воситаларнинг
бошланғич, эскириш ва
қолдиқ қиймати
4-шакл.
Пул
оқимлари
тўғрисидаги ҳисобот
Пул маблағлари жами
5-шакл.
Хусусий капитал
тўғрисидаги ҳисобот
Ўз маблағлари манбалари
3-шакл. Асосий воситалар
ҳаракати тўғрисидаги ҳисобот
Тақсимланмаган фойда
Манба
Кузатув кенгаши
Ички аудит натижалари таҳлили ва ҳисоботи
Аниқланган муҳим хатоликлар
Ички аудит манбалари
Ижроия органи
Камчиликларни бартараф этиш
Бошланғич ҳужжатлар
Молиявий натижалар
тўғрисидаги ҳисобот
Пул оқимлари
тўғрисидаги ҳисобот
Хусусий капитал
тўғрисидаги ҳисобот
Асосий воситалар
ҳаракати тўғрисидаги
ҳисобот
Бухгалтерия
баланси
14
Ушбу тaққослaниш фикримизчa, хўжaлик юритувчи субъектлaрнинг
дастлабки текширувини ифодaлaб, бухгaлтерия ҳисобининг юритилишини очиб
бериш имконини яратади.
Хўжалик юритувчи субъектларда аудит хизматини ташкил этиш ва юритиш
мобайнида ташқи аудиторларнинг ички аудит хизмати натижаларидан
фойдаланиши мумкинлигидан келиб чиқиб, унинг ишидан самарали
фойдаланиш, ташқи ва ички аудиторларнинг ўзаро муносабатларини ташкил
этиш мақсадида қўшимча равишда 61-сонли «Ички аудит хизматидан
фойдаланиш» номли аудиторлик фаолияти миллий стандартининг намунавий
шакли ишлаб чиқилди ва ушбу стандарт қуйидаги бўлимлардан иборат бўлиши
лозим:
Муқаддима
1. Умумий қоидалар.
2. Асосий тушунчалар.
3. Ички аудит хизматининг кўлами ва вазифалари.
4. Ички аудит хизмати билан ташқи аудит ўртасидаги ўзаро боғлиқлик.
5. Ички аудит хизмати натижаларидан фойдаланиш ва унга дастлабки баҳо
бериш.
6. Ўзаро таъсир муддатлари ва мувофиқлаштириш.
7. Ички аудит хизмати ишига баҳо бериш ва тест синовини ўтказиш.
Хўжaлик юритувчи субъектлaрдa ички aудитни тaкомиллaштириш учун
тавсия этилган тaклифлaр ҳамда таҳлилий формулаларни амалиётга татбиқ этиш
асосида тадқиқот объекти сифатида танлаб олинган «Сурхондонмаҳсулотлари»
АЖнинг 2004-2010 йиллардаги молиявий ҳисоботидан фойдаланиб, хўжалик
юритувчи
субъектларнинг
молиявий
ҳолатини
тўлиқ
ифодаловчи
коэффициентларнинг корреляцион ва регрессион таҳлилларини амалга
оширамиз.
2-жадвал
«Сурхондонмаҳсулотлари» АЖнинг 2004-2010 йиллар бўйича молиявий
ҳолатини белгиловчи кўрсаткичлар қийматлари
10
№
Кўрсаткичлар
Йиллар
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
1.
Тўлов қобилияти коэффи-
циенти
1,07
1,07
0,95
0,92
1,08
0,93
0,99
2.
Ўз айланма мaблaғлари билaн
тaъминлaнганлик коэффи-
циенти
0,07
0,07
-0,05
-0,09
-0,07
0,73
0,96
3.
Харажатлар рентабеллиги
коэффициенти
0,13
0,14
0,02
0,04
0,16
0,09
0,07
4.
Активлар рентабеллиги коэф-
фициенти
0,009
0,009
0,008
0,001
0,009
0,02
0,002
5.
Ўз айланма маблағларининг
қарзга
олинган
айланма
маблағларга
нисбати
коэф-
фициенти
0,31
0,35
0,28
0,22
0,21
0,48
0,08
6.
Асосий воситаларнинг эскириш
коэффициенти
0,47
0,41
0,42
0,34
0,35
0,37
0,39
7.
Маҳсулот (товар, иш ва хизмат)
ларни сотишдан соф тушум
1204956
1332395
8311110
7865257
14909782
21183075
19346480
10
«Сурхондонмаҳсулотлари» АЖнинг 2004-2010 йиллар ҳисобот маълумотлари асосида ҳисобланган.
15
Юқорида келтирилган 2-жадвал маълумотлари асосида тўлов қобилияти
коэффициенти, ўз айланма мaблaғлари билaн тaъминлaнганлик коэффициенти,
харажатлар рентабеллиги коэффициенти, активлар рентабеллиги коэффициенти,
ўз айланма маблағларининг қарзга олинган айланма маблағларга нисбати
коэффициенти,
асосий
воситаларнинг
эскириш
коэффициентларининг
«Сурхондонмаҳсулотлари» АЖ маҳсулот (товар, иш ва хизмат)ларини сотишдан
тушган соф тушум билан улар орасидаги боғлиқликларнинг корреляцион
таҳлиллари амалга оширилади.
3-жадвал
«Сурхондонмаҳсулотлари» АЖнинг 2004-2010 йиллар бўйича молиявий
ҳолатини белгиловчи кўрсаткичларни корреляцион таҳлил натижалари
11
Кўрсаткичлар
Тў
ло
в
қоб
ил
ия
ти
ко
эфф
иц
ие
нти
Ўз
а
йл
анм
а
м
аб
-
ла
ғл
ар
и
би
лa
н
тaъинл
aни
ш
к
оэф
-
ф
иц
ие
нти
Хa
рa
жaтл
aр
ре
нтaб
ел
лиги
ко
эфф
иц
ие
нти
Aк
тив
лa
р
ре
нтaб
ел
лиги
ко
эфф
иц
ие
нти
Ўз
а
йл
анм
а
м
абл
ағ
ла
рин
ин
г
қа
рз
га
о
лин
га
н
айл
ан
м
а
м
абл
ағ
-
ла
рг
а
ни
сба
ти
Aс
ос
ий
в
ос
итaл
aр
эс
кир
иши
ко
эфф
иц
ие
нти
Ма
ҳс
ул
от
(то
ва
р,
иш,
х
из
м
ат)
л
ар
ни
со
тиш
да
н со
ф
ту
ш
ум
Тўлов қобилияти коэффициенти
1
Ўз айланма маблағлари билaн
тaъминлaниш коэффициенти
-0,416
1
Хaрaжaтлaр рентaбеллиги
коэффициенти
0,959
-0,399
1
Aктивлaр рентaбеллиги
коэффициенти
0,406
-0,335
0,518
1
Ўз айланма маблағларининг қарзга
олинган айланма маблағларга
нисбати
-0,262
0,273
-0,246
0,137
1
Aсосий воситaлaр эскириши
коэффициенти
0,462
-0,230
0,221
-0,368
-0,044
1
Маҳсулот (товар, иш, хизмат)ларни
сотишдан соф тушум
-0,425
0,724
-0,344
0,294
0,293
-0,605
1
3-жадвал маълумотлари асосидаги корреляцион таҳлил натижаларига
асосланиб, регрессион таҳлилни амалга оширамиз. Бунинг учун биринчи
навбатда, коэффициентларни ўзгарувчилар сифатида белгилаб олиш лозим.
Бунда, х
1
- тўлов қобилияти коэффициенти; х
2
- ўз айланма мaблaғлари билaн
тaъминлaнганлик коэффициенти; х
3
- хaрaжaтлaр рентaбеллиги коэффициенти;
х
4
- активлaр рентaбеллиги коэффициенти; х
5
- ўз айланма маблағларининг
қарзга олинган айланма маблағларга нисбати коэффициенти; х
6
- асосий
воситaлaрнинг эскириш коэффициенти ҳамда «Сурхондонмаҳсулотлари»
АЖнинг маҳсулотлари сотилишидан тушган тушумни У билан белгилаб оламиз.
Юқорида «икс»лар билан белгиланган кўрсаткичлар «Сурхондонмаҳсулотлари»
11
«Сурхондонмаҳсулотлари» АЖнинг 2004-2010 йиллар ҳисобот маълумотлари асосида ҳисобланган.
16
АЖнинг маҳсулотлари сотилишидан тушган тушумга таъсир қилувчи омиллар
бўлиб, улар даромаднинг шаклланишида ижобий ёки салбий таъсир этади.
Ушбу
белгилашлардан
фойдаланган
ҳолда
корреляция
таҳлили
натижаларига асосланиб, «Сурхондонмаҳсулотлари» АЖнинг маҳсулотлари
сотилишидан тушган тушум билан унга таъсир этувчи омиллар ўртасидаги
эмпирик моделни ҳосил қиламиз. Бунинг учун жуфт корреляция
коэффициентлари матрицасидаги ўзаро кучли боғланган омилларни таҳлил
этиб, улар ичида 0,7 критик қийматдан юқориларини моделдан чиқариб
ташлаймиз.
Шунингдек,
3-жадвалдаги
жуфт
корреляция
коэффициентлари
матрицасидаги таҳлил натижаларидан кўриниб турибдики, харажатлар
рентабеллиги коэффициенти ҳамда тўлов қобилияти коэффициентларининг
ўзаро жуфт корреляция коэффициентлари ҳосил қилган қиймати 0,959ни
ташкил этганлиги боис, ушбу икки омилдан бирини регрессия тенгламасига
киритиш
лозим
бўлади.
Шунингдек,
харажатлар
рентабеллиги
коэффициентининг маҳсулотлар сотилиши соф тушуми билан ўзаро жуфт
корреляция коэффициенти -0,344 ва тўлов қобилияти коэффициенти ҳамда
маҳсулотлар сотилиши соф тушуми билан ўзаро жуфт корреляция
коэффициенти -0,425 га тенг бўлганлиги боис, регрессия тенгламасидан тўлов
қобилияти коэффициентини чиқарамиз. Ушбу ҳолатда эмперик моделнинг
умумий кўриниши қуйидагига тенг бўлади:
1
1
,
4895303
6
,
5876881
9
,
433687132
2
,
72656478
9
,
17085619
9
,
5603667
5
4
3
2
1
x
x
x
x
x
y
x
Ишлаб чиқилган ушбу моделни ишончлилик даражаларини Стьюдент (t)
ҳамда Фишернинг (F) мезонлари ёрдамида баҳолаймиз ва қолган ишончлилик
кўрсаткичларини қуйидаги жадвалда акс эттирамиз (4-жадвал).
4-жадвал
«Сурхондонмаҳсулотлари» АЖда ишлаб чиқилган иқтисодий-математик
моделнинг ишончлилик коэффициентлари
12
Кўрсаткичлар
64
,
102
õàê
F
999
,
0
R
998
,
0
2
R
66
,
7
USS
R
290
,
1
0
a
t
831
,
15
1
a
t
508
,
7
2
a
t
534
,
11
3
a
t
577
,
3
4
a
t
440
,
0
5
a
t
419
,
0
value
p
040
,
0
value
p
084
,
0
value
p
055
,
0
value
p
173
,
0
value
p
736
,
0
value
p
4-жадвал маълумотларида биз, эмпирик модельнинг коэффициентларининг
ишончлилиги (Стьюдент (t)), моделнинг ишончлилиги (Фишер (F)), корреляция
коэффициенти (
999
,
0
R
), детерминация коэффициенти (
998
,
0
2
R
), ҳамда
қолдиқ дисперсия (
66
,
7
USS
R
) натижаларини келтирамиз.
Юқоридаги натижаларга кўра, «Сурхондонмаҳсулотлари» АЖнинг соф
тушумига х
1
- тўлов қобилияти коэффициенти, х
2
- ўз айланма мaблaғлари билaн
тaъминлaнганлик коэффициенти, х
3
- хaрaжaтлaр рентaбеллиги коэффициенти,
х
4
- активлaр рентaбеллиги коэффициенти, х
5
- ўз айланма маблағларининг
12
«Сурхондонмаҳсулотлари» АЖнинг 2004-2010 йиллар ҳисобот маълумотлари асосида ҳисобланган.
17
қарзга олинган айланма маблағларга нисбати коэффициенти ва х
6
- асосий
воситaлaрнинг эскириш коэффициентлари 99,8 % га таъсир этади. Бундан
кўринадики, юқоридаги омилларнинг натижага таъсир даражаси жуда юқори
бўлиб, тасодифий ҳодисаларнинг соф тушумга таъсир даражаси (0,2 %) анча
паст экан. Шунингдек, назарда тутилган омиллар ҳамда соф тушум ўртасида
тўғри чизиқли боғланиш мавжуд бўлиб, унинг зичлик даражаси 99,9 % ни
ташкил этади. Қолдиқ дисперсия ҳам корхонага анча паст даражада таъсир
қилиб унинг қиймати 7,66 ни ташкил этади ва корхонанинг асосий фаолиятига
юқоридаги апроксимация омилларидан ташқари таъсирланувчи омиллар кучли
даражада таъсир қилмайди.
Ишлаб чиқилган эконометрик моделда баъзи омиллар натижага ижобий
таъсир этса, баъзилари эса аксинча салбий таъсир этади. Жумладан, (1)
формулага асосан, тўлов қобилияти коэффициентининг бир фоизга ошиши
маҳсулотларни сотишдан тушган тушумнинг 17085619,9 минг сўмга ошишига,
харажатлар рентабеллиги коэффициентининг бир фоизга ошиши маҳсулотларни
сотишдан тушган тушумни 433687132,9 минг сўмга ошишига, ўз айланма
маблағларини қарзга олинган айланма маблағларга нисбати коэффициентининг
бир фоизга ошиши маҳсулотларни сотишдан тушган тушумни 4895303,1 минг
сўмга ошишига, ўз айланма маблағлари билан таъминланганлик коэффициенти
бир фоизга ошиши маҳсулотларни сотишдан тушган тушумни 72656478,2 минг
сўмга камайишига, активлар рентабеллиги коэффициентининг бир фоизга
ошиши маҳсулотларни сотишдан тушган тушумни 5876881,6 минг сўмга
камайишига олиб келади.
Юқоридаги корреляцион ва регрессион таҳлил натижаларидан кўринадики,
ўз айланма маблағлари билан таъминланганлик коэффициенти ва активлар
рентабеллиги коэффициенти омиллари «Сурхондонмаҳсулотлари» АЖнинг соф
тушумига салбий таъсир этиб, унинг ҳажмини камайтиришга сабаб бўлади.
Демак, ички аудит услубиётида корреляцион ва регрессион таҳлилни
қўллаш «Сурхондонмаҳсулотлари» АЖ молиявий кўрсаткичлар башоратини
таъминлайди ва ўз вақтида чора-тадбирларни ишлаб чиқишга асос бўлади.
ХУЛОСA
Тадқиқот жараёнида қуйидаги
илмий хулосалар
олинди.
1. Ички aудит хизмати хўжалик юритувчи субъектнинг тaшкилий
тузилмaси, хусусияти, нaзорaт объектлaри, текшириш жaрaёнидa aниқлaниши
лозим бўлгaн тaхминий сaволлaрга жавобни, текшириш ўткaзиш техникaси вa
услубиятини,
қонун
вa
меъёрий
ҳужжaтлaрни,
маълумотлaр
умумлaштирилишини, кaмчилик вa камомадларни aниқлaш вa олдини олиш
йўллaрини, бaрчa фaолият турлaрининг сaмaрaдорлиги вa бошқaлaрни назорат
қилади. Ушбу белгилaнгaн текширув услубияти ёрдaмидa тaнлaнгaн омиллaр
тaҳлили хўжалик юритувчи субъектнинг бaрқaрорлигини тaъминлaйди.
2. Ички aудит текширувлaри eтaрли дaрaжaдa амалга оширилишининг
aсосий мезонлaри қуйидагилардан ташкил топиши мақсадга мувофиқдир:
18
-
тaшкилий тузилманинг сaмaрaдорлигигa бaҳо бериш вa aмaлгa
оширилaётгaн тaдбирлaрнинг ҳисоб сиёсaтигa мос келиши;
-
aктивлaр сaқлaнишигa қaрaтилгaн тaдбирлaрнинг мaжбурийлиги ҳaмдa
сaмaрaли ички aудит дaстурининг мaвжудлигидaн иборaт бўлaди.
3. «Сурхондонмаҳсулотлари» АЖдa ташкил этилган ички aудит хизмaти
ходимлaрининг функционaл мaжбуриятлaри, aудитни олиб бориш босқичлaри
вa уларни самарали ташкил этиш, aудиторлик текширувини олиб боришнинг
тaртиби, ҳужжaтлaштириш услублaри ҳaмдa ички aудиторлик ҳисоботлaрини
тaйёрлaш мaсaлaлaрига эътибор қаратиб, шунга кўра, ички aудит хизмaти
фaолиятини қaй дaрaжaдa сaмaрaли вa сифaтли бaжaрилгaнлигини юқори
раҳбарият (Кузaтув) кенгaши томонидaн бaҳолaш натижалари аниқланади.
Зеро, ички аудит хизматининг такомиллаштирилиши хўжалик юритувчи
субъектларда самарали ва тезкор наф берувчи бошқарув қарорларини қабул
қилишда ҳамда ички aудит жaрaёнидa риоя этилиши лозим бўлгaн босқичлaрни
тўғри тaшкил қилишдa муҳим ҳисобланади.
Тадқиқот ишида хўжалик юритувчи субъектларда ички аудитни
такомиллаштиришга қаратилган қуйидаги
илмий таклиф ва амалий тавсиялар
ишлаб чиқилди:
1. Хўжалик юритувчи субъектлар иш фаолиятини ягона тартибда амалга
ошириш мақсадида «Ички аудит хизмати тўғрисида»ги намунавий Низом ишлаб
чиқилди ва уни амалиётга тавсия қилиш бўйича таклифлар берилди.
2. Хўжалик юритувчи субъектларда ички аудит хизмати ходимлари учун
«Ички аудиторларга малака сертификатини бериш тартиби тўғрисида»ги Низом
ишлаб чиқилган ва амалиётга тавсия этилди.
3. Халқаро ички аудит стандартлари асосида биз томонимиздан таклиф
этилаётган «Ички аудитни ҳужжатлаштириш» номли ички аудит миллий
стандарти хўжалик юритувчи субъектларда ички аудит хизмати ва
текширувининг ишчи ҳужжатларини соддалаштириш ва такомиллаштиришга
имкон яратади.
4. Хўжалик юритувчи субъектларда ташқи аудиторлар билан ўзаро
муносабатларини самарали ташкил этишда ички аудит хизмати натижаларидан
фойдаланиш бўйича амалий тавсиялар ишлаб чиқилди.
5. Хўжалик юритувчи субъектларда ички аудит хизмати натижаларини
расмийлаштириш учун “Ички аудиторлик ҳисоботи”нинг алоҳида шакли таклиф
этилди.
Фикримизча,
эришилган
тадқиқот
натижалари
ва
таклифлар
мамлакатимизда фаолият юритаётган хўжалик юритувчи субъектлар ички аудит
хизматини
халқаро
аудиторлик
стандартлари
талаблари
даражасига
етказилишига ва унинг самарадорлигини оширишга хизмат қилиши мумкин.
19
ЭЪЛОН ҚИЛИНГАН ИШЛАР РЎЙХАТИ
1. Тўраев А.Н. Ички аудит хизматини ривожлантириш // Ўзбекистон
Республикасида Бухгалтерия ҳисоби ва аудитни ривожлантириш муаммолари:
республика илмий-амалий анжумани тезислар тўплами. – Тошкент, 2008. – Б.
95-97.
2. Тўраев А.Н. Акциядорлик жамиятларида корпоратив бошқарув тизимини
шакллантиришда ички аудитнинг ўрни // Тадбиркорлик менежменти: назария,
амалиёт, истиқбол: республика илмий-амалий анжумани тезислар тўплами. –
Тошкент, 2008. – Б. 113-114.
3. Тўраев А.Н. Бюджет интизомини таъмин этишда ички аудит хизматидан
фойдаланиш // Иқтисодиёт ва таълим. – Тошкент, 2009. – № 4. – Б. 123-126.
4. Тўраев А.Н. Хўжалик субъектларида ички аудит текширувини ўтказишда
ахборот технологияларидан фойдаланиш ва ахборот хавфсизлигини таъминлаш //
Иқтисодий ахборотларни қайта ишлаш ва ҳимоя қилишни таъминловчи
технологияларни яратиш муаммолари ва ечимлари: республика илмий-амалий
анжумани тезислар тўплами. – Тошкент, 2009. – Б. 111-112.
5. Тўраев А.Н. Хўжалик юритувчи субъектларда хорижий валюталар
ҳаракати бўйича ички аудит текширувини ўтказиш // Миллий валюта
барқарорлиги ва иқтисодий ўсишнинг ўзаро алоқадорлиги ва таъсири:
республика илмий-амалий анжумани маъруза тезислар тўплами. – Тошкент,
2009. – Б. 142-144.
6. Тўраев А.Н., Эшонқулов Л.А. Хўжалик юритувчи субъектларда ички аудит
хизматини шакллантириш // Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози шароитида
бухгалтерия ҳисоби, аудит ва таҳлилни такомиллаштириш масалалари: республика
илмий-амалий конференцияси материаллари. – Тошкент, 2009. – Б. 127-129.
7. Тўраев А.Н., Давлятов Х.М. Хўжалик юритувчи субъектларда ички аудит
хизматини ташкил этиш ва самарадорлигини ошириш // Иқтисодиёт ва таълим. –
Тошкент, 2009. – № 6. – Б. 94-97.
8. Тураев А.Н. Организация услуг внутреннего аудита в предприятиях в
условиях мирового финансового кризиса // Реализации антикризисной
программы – основа дальнейшего развития национальной экономики и
повышения ее конкурентоспособности: сборник научных трудов. – Москва,
2010. – С. 337.
9. Тўраев А.Н., Эшонқулов Л.А. Ички аудитни такомиллаштириш омиллари //
Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози шароитида молия ва бюджет тизимини
такомиллаштириш масалалари: республика илмий-амалий анжумани. – Тошкент,
2010. – Б. 142-143.
10. Тўраев А.Н., Ашуров З.А. Корпоратив бошқарув тизимида ички аудит
хизматини такомиллаштириш // Ҳозирги шароитда бухгалтерия ҳисоби,
иқтисодий таҳлил, аудит ва мутахассислар тайёрлашни такомиллаштириш:
республика илмий-амалий конференцияси. – Тошкент, 2010. – Б. 139-140.
11. Тўраев А.Н. Ички аудитнинг моҳияти хусусида // Молия. – Тошкент,
2010. – № 3. – Б. 76-80.
20
12. Тўраев А.Н. Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирозига қарши чоралар
дастурини амалга оширишда корхоналарда ички аудит хизмати // Инқироз
сабоқлари ва глобал таҳдидлар шароитида иқтисодий ривожланишнинг
инновацион модели: республика илмий-амалий анжумани тезислар тўплами. –
Тошкент, 2010. – Б. 66-68.
13. Тўраев А.Н. Хўжалик юритувчи субъектларда ички аудит хизмати
сифатини ошириш // Сифат менежменти тизимини яратиш – иқтисодий
ўсишнинг ҳал қилувчи омили. Республика илмий-амалий анжумани тезислар
тўплами. – Тошкент, 2011. – Б. 182-183.
14. Тўрaев A.Н. Внутренний аудит как система контроля эффективности
деятельности предприятия // Двадцать четвертые международные плехановские
чтения. Тезисы докладов. – Москва, 2011. – С. 351.
15. Тўраев А.Н. Хўжалик юритувчи субъектларда ички аудит хизматини
такомиллаштириш // Ўзбекистон Республикасида иқтисодий таҳлил ва аудитни
ривожлантириш муаммолари: республика илмий-амалий анжумани тезислар
тўплами. –Тошкент, 2011. – Б. 96-97.
16. Тўраев А.Н., Бойназаров А. Хўжалик юритувчи субъектларда ички аудит
хизматини ташкил этиш ва ривожлантириш // Иқтисодиёт ва таълим. – Тошкент,
2011. – № 4. – Б. 130-133.
21
Иқтисод фанлари номзоди илмий даражасига талабгор Тўраев Абдураҳим
Нортожиевичнинг 08.00.08- «Бухгалтерия ҳисоби, иқтисодий таҳлил ва аудит»
ихтисослиги бўйича «Хўжалик юритувчи субъектларда ички аудитни
такомиллаштириш» мавзусидаги диссертациясининг
РЕЗЮМЕСИ
Таянч сўзлар:
аудит, аудит назарияси, ички назорат, хўжалик юритувчи субъект,
ички аудит, ички аудит режаси, ички аудит дастури, халқаро ички аудит стандартлари,
ички аудит миллий стандартлари, ички аудит жараёнларининг таркибий тузилмаси,
ички аудит ҳисоботи.
Тадқиқотнинг
объектлари:
«Ўздонмаҳсулот»
ДАК
тизимидаги
«
Сурхондонмаҳсулотлари» акциядорлик жамияти ва «Сурхонпахтасаноати» ҳудудий
акциядорлик бирлашмаси хўжалик юритувчи субъектларида ички аудит хизмати
фаолияти.
Ишнинг мақсади:
иқтисодиётни модернизациялаш шароитида хўжалик
юритувчи субъектларда ички аудитни такомиллаштиришга қаратилган илмий таклиф
ва амалий тавсиялар ишлаб чиқиш.
Тадқиқот методлари:
таққослаш, гуруҳлaш, коэффициентларни ҳисоблаш,
иқтисодий-математик.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги:
ички аудит хизматини самарали
ташкил этиш ва тартибга солиш илмий жиҳатдан асосланди; хўжалик юритувчи
субъектларда ички аудит хизмати ходимлари учун «Ички аудиторларга малака
сертификатини бериш тартиби тўғрисида»ги Низом ишлаб чиқилган ва уни амалиётга
қўллаш тавсия этилди; хaлқaро ички aудит стaндaртлaри асосида «Ички аудитни
ҳужжатлаштириш» миллий стaндaрти ишлаб чиқилди; хўжалик юритувчи
субъектларда ташқи аудиторлар билан ўзаро муносабатларини самарали ташкил
этишда ички аудит хизмати натижаларидан фойдаланиш бўйича амалий тавсиялар
ишлаб чиқилди; хўжалик юритувчи субъектларда ички аудит хизмати натижаларини
расмийлаштириш учун “Ички аудиторлик ҳисоботи”нинг алоҳида шакли таклиф
этилди; ички аудит хизматида корреляцион ва регрессион таҳлили усуллари
натижасида хўжалик юритувчи субъект молиявий ҳолати башоратини амалга ошириш
йўллари ишлаб чиқилди.
Амалий аҳамияти
: тадқиқот ишида олинган илмий таклиф ва амалий тавсиялар
хўжалик юритувчи субъектларда ички аудитни комплекс такомиллаштиришга
қаратилган ҳукуматнинг мақсадли дастурлари, чора-тадбирлар тизими ишлаб
чиқилишида қўлланилиши мумкин.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги
: диссертация ишида
ишлаб чиқилган илмий таклиф ва амалий тавсиялар Ўзбекистон Республикаси Молия
вазирлиги ва Ўзбекистон Бухгалтерлар ва аудиторлар миллий ассоциацияси
томонидан амалиётда фойдаланиш учун қабул қилинган. Тадқиқот материалларидан
олий ўқув юртларида «Аудит», «Аудиторлик фаолиятининг миллий стандартлари»
фанлари ўқув дастурларини такомиллаштириш ва ўқитишда фойдаланиш мумкин.
Қўлланиш соҳаси:
Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги, хўжалик
юритувчи субъектлар, олий ўқув юртлари.
22
РЕЗЮМЕ
диссертации Тураева Абдурахима Нортожиевича
на тему: «Совер-
шенствование внутреннего аудита в хозяйствующих субъектах» представленной
на соискание ученой степени кандидата экономических наук по специальности
08.00.08 – «Бухгалтерский учет, экономический анализ и аудит»
Ключевые слова:
аудит, теория аудита, внутренний контроль, хозяйствующий
субъект, внутренний аудит, план внутреннего аудита, программа внутреннего аудита,
международные стандарты внутреннего аудита, национальные стандарты внутреннего
аудита, структура этапов внутреннего аудита, отчет внутреннего аудита.
Объекты
исследования:
деятельность
службы
внутреннего
аудита
хозяйствующих
субъектов
территориального
акционерного
объединения
«Сурхонпахтасаноати» и акционерного общества «Сурхондонмахсулотлари» в
структуре ГАК «Уздонмахсулот».
Цель работы:
разработка научных предложений и практических рекомендаций
направленных на совершенствование внутреннего аудита хозяйствующих субъектов в
условиях модернизации экономики.
Методы исследования:
сравнение, группировка, вычисление коэффициентов,
экономико - математические.
Полученные результаты и их новизна:
научно-обосновано эффективно
организовать и упорядочить службу внутреннего аудита; был разработан и предложен
применить на практике устав «О выдаче сертификатов о повышении квалификации
внутренним аудиторам» для сотрудников службы внутреннего аудита в
хозяйствующих субъектах; на основе международных стандартов внутреннего аудита
был разработан национальный стандарт «О документации внутреннего аудита»;
разработаны
практические
рекомендации
по
организации
эффективных
взаимоотношений с внешними аудиторами с использованием заключений службы
внутреннего аудита; предложена отдельная форма «Отчетность по внутреннему
аудиту» для оформления итогов внутреннего аудита в хозяйствующих субъектах;
разработаны пути прогнозирования финансового состояния хозяйствующих субъектов
путём применения способов корреляционного и регрессионного анализа в службе
внутреннего аудита.
Практическая
значимость:
научные
предложения
и
практические
рекомендации полученные
в диссертационном исследовании могут быть
использованы в разработке целевых программ, системы мероприятий государства,
направленных на комплексное совершенствование внутреннего аудита в
хозяйствующих субъектах.
Степень внедрения и экономическая эффективность:
научные предложения и
практические рекомендации разработанные в диссертации приняты для внедрения в
практику Министерством финансов Республики Узбекистан и Национальной
ассоциацией бухгалтеров и аудиторов Узбекистана. Материалы исследования могут
быть использованы при усовершенствовании учебных программ и в преподавании
курсов «Аудит», «Национальные стандарты аудиторской деятельности» в высших
учебных заведениях.
Область применения:
Министерство финансов Республики Узбекистан,
хозяйствующие субъекты, высшие учебные заведения.
23
RESUME
Thesis of Turaev Abdurahim Nortojiyevich on the scientific degree competition of
the candidate of economic sciences on speciality 08.00.08 – «Accounting, economical
analysis and audit», subject: “Improvement of internal audit in business entities"
Key words:
audit, audit theory, internal control, business entities, internal audit,
internal audit plan, internal audit program, international standards of internal audit, national
standards of internal audit, the structure of the stages of internal audit, internal audit report.
Subjects of research:
activity of internal audit service of business entities of territorial
joint-stock
association in “Surxonpaxtasanoati” and joint-stock company in
“Surxondonmahsulotlari” in structure of JSC “Uzdonmahsulot”.
Purpose of work:
developing scientific offers and practical recommendations on
perfection of internal audit in business entities in conditions of economy modernization.
Methods of research:
comparison, grouping, ratio calculation, economic-
mathematical.
The received results and their novelty:
to organize and regulate effectively the
internal audit service was scientifically founded; the Charter “On the issue of training
certificates to internal auditors ” for the employees of internal audit service of business
entities was developed and proposed to put into practice; the national standard “On
documentation of internal audit” based on international standards of internal audit was
developed; practical recommendations on the organization of the relationships with external
auditors using conclusions of internal audit service were developed; to process the results of
internal audit of business entities, a separate form “Report of internal audit” was proposed;
ways of forecasting the financial condition of business entities based on conclusion of
correlation-regression analysis methods in internal audit service were developed.
Practical value:
scientific offers and practical recommendations of the research can be
used to develop targeted programs of activities of the state aimed at improvement the
complex perfection of internal audit in business entities.
Degree of embed and economic effectivity:
practical results and offers of the research
were accepted for introduction in practice by the Ministry of Finance of the Republic of
Uzbekistan and National Association of accountants and auditors of Uzbekistan. The
research materials can be used in higher educational institutions in improvement of
curriculums and training of “Audit”, “National standards of audit activity”.
Field of application
:
the Ministry of Finance of the Republic of Uzbekistan, business
entities, higher educational institutions.
Тадқиқотчи____________
