Язык и стиль публицистики Озода Шарафиддинова

1

ЎЗБЕКИСТОН

РЕСПУБЛИКАСИ

ФАНЛАР

АКАДЕМИЯСИ

АЛИШЕР

НАВОИЙ

НОМИДАГИ

ТИЛ

ВА

АДАБИЁТ

ИНСТИТУТИ

Қўлёзма

ҳуқуқида

УДК

: 811.512.133

Хамраева

Хулкар

Хамидуллаевна

ОЗОД

ШАРАФИДДИНОВ

ПУБЛИЦИСТИКАСИНИНГ

ТИЛИ

ВА

УСЛУБИ

10.02.01 –

Ўзбек

тили

Филология

фанлари

номзоди

илмий

даражасини

олиш

учун

тақдим

этилган

диссертация

АВТОРЕФЕРАТИ

Тошкент

-2012

2

Тадқиқот

Ўзбекистон

Миллий

университети

ўзбек

тилшунослиги

кафедрасида

бажарилган

Илмий

раҳ

бар

-

филология

фанлари

доктори

,

профессор

САЙФУЛЛАЕВА

Раъно

Рауфовна

Расмий

оппонентлар

:

филология

фанлари

доктори

,

профессор

РАСУЛОВ

Равшанхўжа

филология

фанлари

номзоди

КЕЛДИЁРОВА

Гулчеҳра

Сайдиевна

Етакчи

муассаса

-

Бухоро

давлат

университети

Диссертация

ҳимояси

2012

йил

_______________

куни

соат

14.00

да

Ўзбекистон

Республикаси

Фанлар

академияси

Алишер

Навоий

номидаги

Тил

ва

адабиёт

институти

ҳузуридаги

ДК

.015.04.02

рақамли

фан

доктори

илмий

даражасини

олиш

учун

диссертациялар

ҳимояси

бўйича

Ихтисослашган

кенгашнинг

мажлисида

ўтказилади

.

Манзил

: 100170,

Тошкент

шаҳри

,

И

.

Мўминов

кўчаси

, 9-

уй

.

Диссертация

билан

Ўзбекистон

Республикаси

Фанлар

академиясининг

Асосий

кутубхонасида

танишиш

мумкин

.

Манзил

: 100170,

Тошкент

шаҳри

,

И

.

Мўминов

кўчаси

, 13-

уй

.

Автореферат

2012

йил

«__»___________

да

тарқатилди

.

Ихтисослашган

кенгаш

илмий

котиби

,

филология

фанлари

номзоди

Д

.

ХУДАЙБЕРГАНОВА

3

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ

УМУМИЙ

ТАВСИФИ

Мавзунинг

долзарблиги

.

Озод

Шарафиддинов

–

замонавий

ўзбек

танқидчилигининг

ёрқин

намояндаси

,

атоқли

жамоат

арбоби

,

моҳир

сўз

санъаткори

.

Олимнинг

серқирра

ижоди

ижтимоий

-

фалсафий

,

лингвистик

,

лингвоуслубий

нуқтаи

назардан

ўрганилишга

лойиқ

моҳияти

билан

алоҳида

ажралиб

туради

.

Муҳтарам

Юртбошимиз

: “

Унинг

фақатгина

илмий

-

педагогик

фаолият

билан

чекланиб

қолмасдан

,

ижтимоий

-

маънавий

соҳада

ҳам

беқиёс

фаоллик

кўрсатгани

олимга

бўлган

ҳурматимни

янада

зиёда

қилди

”

1

, -

дея

адибга

юксак

баҳо

берган

эдилар

.

Олимнинг

ўткир

фалсафий

қийматга

эга

ва

танқидчиликнинг

юксак

намунаси

бўлган

асарлари

,

бадиий

таржималари

,

поэтика

ва

тил

ҳақидаги

сермазмун

мақолаларини

ўқиган

китобхон

ҳайратга

тушади

.

Озод

Шарафиддиновнинг

қаламида

она

тилимиз

хазинасидаги

ҳар

бир

сўз

янгидан

-

янги

имкониятларини

намоён

қилади

,

беқиёс

фалсафий

мазмун

ва

моҳият

касб

этади

.

Филология

фанлари

доктори

,

профессор

Б

.

Каримов

тўғри

таъкидлаганидек

: “

Озод

Шарафиддинов

ўзбек

тилининг

ҳам

жонкуяри

эди

.

Фикрини

оғзаки

тилда

равон

баён

қилганидек

,

ёзма

тили

,

услуби

ҳам

,

ёзган

барча

асарларининг

тили

ҳам

ниҳоятда

жозибали

эди

.

Тил

тўғрисида

қатор

махсус

мақолалар

ёзган

устознинг

айни

фазилати

бошқа

кўпгина

олимларга

ўрнак

бўларликдир

”

2

.

Айтилганлар

олим

публицистикасини

турли

лингвистик

аспектда

ўрганиш

зарурлигини

тақозо

қилади

.

Адиб

публицистикаси

тили

ва

услубини

илмий

тадқиқ

қилиш

эса

бу

борада

бажариладиган

ишларнинг

дебочаси

бўлмоғи

лозим

.

Бу

ҳолат

диссертация

мавзусининг

долзарблигини

белгилайди

.

Муаммонинг

ўрганилганлик

даражаси

.

Тил

лисоний

имкониятининг

маълум

бир

адиб

ижодида

воқеланиш

хусусияти

тадқиқотчилар

томонидан

ҳар

хил

аспектда

турли

методологик

ва

методик

асосда

ўрганиб

келинмоқда

.

Буни

ўзбек

тилшунослигида

бадиий

асар

тилининг

лисоний

хусусиятини

ўрганиш

3

,

тил

бирлигининг

лингвоуслубий

4

1

Каримов

И

.

А

.

Юксак

маънавият

–

енгилмас

куч

. -

Тошкент

:

Маънавият

, 2008. –

Б

. 167.

2

Каримов

Б

.

Чин

маънодаги

фидойи

.

Озод

Шарафиддинов

замондошлари

хотирасида

.-

Тошкент

:

O`ZBEKISTON, 2007. -

Б

. 218.

3

Назарова

О

.

О

языке

произведений

Хамзы

Хакимзаде

Ниязи

:

Автореф

.

дисс

.…

канд

.

филол

.

наук

. –

Ташкент

,

1944;

Рахматуллаева

М

.

К

вопросу

изучения

синонимов

в

языке

Алишер

Навои

:

Автореф

.

дисс

.…

канд

.

филол

.

наук

. –

Ташкент

, 1965;

Рустамов

А

.

Алишер

Навоий

асарлари

тилининг

фонетик

ва

морфологик

хусусиятлари

:

Филол

.

фанлари

докт

. ...

дисс

. –

Тошкент

, 1969;

Самадов

К

.

Некоторые

вопросы

языкового

мастерства

Айбека

:

Автореф

.

дисс

. ...

канд

.

филол

.

наук

. –

Ташкент

, 1965;

Бафоев

Б

.

Сложные

существительные

в

лирике

Алишера

Навои

:

Автореф

.

дисс

. ...

канд

.

филол

.

наук

. –

Ташкент

,1968;

Шомақсудов

А

.

Муқимий

сатираларининг

тили

. –

Тошкент

, 1970;

Чарыев

Б

.

Некоторые

вопросы

лексики

поэзии

Г

.

Гуляма

:

Автореф

.

дисс

.…

канд

.

филол

.

наук

. –

Ташкент

,1972;

Каримов

А

.

Лексико

-

семантические

и

стилистические

особенности

языка

поэмы

«

Фархад

и

Ширин

»:

Автореф

.

дисс

.…

канд

.

филол

.

наук

. –

Ташкент

, 1973;

Ярыев

Б

.

Язык

поэзии

Максуда

Шайхзаде

:

Автореф

.

дисс

.…

канд

.

филол

.

наук

. –

Ташкент

,

1979;

Махматмурадов

Ш

.

Язык

«

Дивана

»

Хамзы

Хакимзаде

Ниязи

:

Автореф

.

дисс

.…

канд

.

филол

.

наук

. –

Ташкент

, 1982;

Каримов

С

.

Язык

и

стиль

произведений

Зулфии

:

Автореф

.

дисс

.…

канд

.

филол

.

наук

. –

Ташкент

, 1983;

Аширбоев

С

.

Алишер

Навоийнинг

насрий

асарларидаги

содда

гапларнинг

таркиби

ва

маъно

хусусиятлари

:

Филол

.

фанлари

.

докт

. ...

дисс

.

автореф

. –

Тошкент

, 1990;

Абулхайров

М

. “

Девони

Мунис

”

тилининг

лексик

қатламлари

:

Филол

.

фанлари

.

номз

. ...

дисс

.

автореф

. –

Тошкент

, 1996;

Йўлдошев

М

.

Чўлпоннинг

бадиий

тил

маҳорати

:

Филол

.

фанлари

.

номз

. ...

дисс

.

автореф

. –

Тошкент

, 2000;

Азимов

И

.

Алишер

Навоийнинг

насрий

асарларидаги

содда

гапларнинг

таркибий

ва

маъно

хусусиятлари

:

Филол

.

4

ҳамда

лингвобадиий

5

тадқиқи

сифатида

ажратиш

мумкин

.

Бироқ

ўзбек

адабий

тили

тараққиётига

улкан

ҳисса

қўшган

мунаққид

ёки

атоқли

шахс

ижоди

,

хусусан

,

унинг

публицистикаси

тили

эса

адабиётшунослик

нуқтаи

назаридан

маълум

даражада

ўрганилган

бўлиб

,

ҳали

мустақил

ҳолдаги

лингвистик

тадқиқ

манбаи

бўлмаган

.

Бу

ҳолат

атоқли

сўз

санъаткори

,

ўзбек

ижтимоий

ва

бадиий

тафаккури

ривожига

муносиб

ҳисса

қўшган

адабиётшунос

олим

Озод

Шарафиддиновнинг

монографик

йўсинда

махсус

филологик

тадқиқ

манбаи

сифатида

ўрганилмаган

публицистик

нутқига

ҳам

оид

.

Диссертациянинг

илмий

-

тадқиқот

ишлари

режалари

билан

боғлиқлиги

.

Тадқиқот

Мирзо

Улуғбек

номидаги

Ўзбекистон

Миллий

университети

ўзбек

тилшунослиги

кафедрасида

ўрганилаётган

“

Ўзбек

тилининг

субстанциал

тадқиқи

”

муаммосининг

таркибий

қисмига

дахлдор

.

Тадқиқот

мақсади

.

Диссертациянинг

мақсади

атоқли

сўз

санъаткори

,

жамоат

арбоби

,

Ўзбекистон

Қаҳрамони

Озод

Шарафиддинов

публицистикасининг

тили

ва

услубий

ўзига

хослигини

тадқиқ

этишдан

иборат

.

Тадқиқот

вазифалари

.

Белгиланган

мақсадга

эришиш

учун

диссертация

олдига

қуйидаги

вазифалар

қўйилди

:

-

публицистика

тили

ва

услубини

ўрганишнинг

вазифа

ва

муаммоларини

баён

қилиш

;

-

Озод

Шарафиддинов

асарлари

тилининг

филологик

тадқиқи

масаласини

ёритиш

;

-

Озод

Шарафиддиновнинг

бадиий

асар

тили

ҳақидаги

фикрларига

илмий

баҳо

бериш

;

-

Озод

Шарафиддиновнинг

сўз

қўллаш

маҳоратини

таҳлил

этиш

ва

очиш

;

-

Озод

Шарафиддинов

публицистикасидаги

образли

ифодалар

ҳақида

илмий

хулоса

бериш

;

фанлари

.

номз

. ...

дисс

.

автореф

. –

Тошкент

, 2000;

Сайидов

Ё

.

Фитрат

бадиий

асарлари

лексикаси

:

Филол

.

фанлари

.

номз

. ...

дисс

.

автореф

. –

Тошкент

, 2001;

Раҳматов

М

.

Алишер

Навоийнинг

насрий

асарларида

-

чун

боғловчили

гапларнинг

синтактик

хусусиятлари

:

Филол

.

фанлари

.

номз

. ...

дисс

.

автореф

. –

Тошкент

, 2006

ва

б

.

4

Шоабдураҳмонов

Ш

. “

Равшан

”

достонининг

тили

ва

стили

:

Филол

..

фанлари

.

докт

. ...

дисс

. –

Тошкент

, 1949;

Мамадов

Х

.

Лексико

-

стилистические

особенности

художественной

прозы

Алишера

Навои

:

Автореф

.

дисс

.

...

канд

.

филол

..

наук

. –

Тошкент

, 1969;

Чориев

Т

.

Садриддин

Айний

публицистик

асарларининг

тили

ва

услуби

(

лексика

ва

фразеология

):

филол

.

фанлари

.

номз

. ...

дисс

.

автореф

.-

Самарқанд

,2004;

Чориева

З

.

Абдулла

Қодирийнинг

“

Ўткан

кунлар

”

романидаги

мактубларнинг

луғавий

-

маъновий

ва

услубий

хусусиятлари

:

Филол

.

фанлари

.

номз

. ...

дисс

.

автореф

.-

Тошкент

,2006;

Хасанов

А

..

Абдулла

Қаҳҳор

ҳикоялари

тилининг

бадииятини

таъминловчи

лексик

-

стилистик

воситалар

:

Филол

.

фанлари

.

номз

. ...

дисс

.

автореф

.-

Тошкент

,2011;

5

Мирзаев

И

.

К

.

Проблемы

лингвопоэтической

интерпретации

стихотворного

текста

:

Автореф

.

дисс

.…

докт

.

филол

.

наук

. –

Ташкент

,1991;

Маҳмудов

Н

.

Абдулла

Қаҳҳор

ҳикояларининг

лингвопоэтикасига

доир

//

Ўзбек

тили

ва

адабиёти

. 1987. -

№

4;

Муҳаммаджонова

Г

. 80-

йиллар

охири

ва

90-

йиллар

бошлари

ўзбек

шеъриятининг

лингвопоэтик

тадқиқи

:

Филол

.

фанлари

.

номз

. ...

дисс

.

автореф

. –

Тошкент

, 2004;

Хамидов

З

.

Лексико

-

семантическое

и

лингвопоэтическое

исследование

языка

«

Лисан

ат

-

тайр

”:

Автореф

.

дисс

. ...

канд

филол

.

наук

–

Ташкент

, 1982;

Йўлдошев

М

.

М

.

Чўлпоннинг

бадиий

тил

маҳорати

:

Филол

.

фанлари

.

номз

.

...

дисс

.

автореф

.–

Тошкент

,2000;

Ибрагимова

Ф

.

Бадиий

матнда

эллипсис

ва

антиэллипсис

:

Филол

.

фанлари

номз

. ...

дисс

.

автореф

.-

Тошкент

,2011.

5

-

Озод

Шарафиддинов

публицистикасидаги

тасвирий

матннинг

хусусиятларини

аниқлаш

.

Тадқиқотнинг

объекти

ва

предмети

.

Тадқиқ

объекти

-

Озод

Шарафиддинов

публицистикаси

.

Тадқиқ

предмети

–

олим

публицистик

асарларининг

тили

ва

услуби

.

Тадқиқ

материали

сифатида

эса

«

Ижодни

англаш

бахти

»

ва

«

Довондаги

ўйлар

»

асарлари

белгиланган

.

Тадқиқот

методлари

.

Тадқиқотнинг

методологик

асосини

мустақиллик

мафкураси

,

миллий

ғоя

ва

миллий

маънавиятга

доир

асарлар

,

диалектика

категориялари

ташкил

этади

.

Тадқиқотда

эса

дифференциал

-

семантик

,

қиёслаш

ва

дистрибутив

,

тавсифлаш

таҳлил

методларидан

фойдаланилди

.

Ҳимояга

олиб

чиқилаётган

асосий

ҳолатлар

:

1.

Озод

Шарафиддинов

ижоди

турли

аспектдаги

адабиётшунослик

ва

тилшунослик

йўналишларининг

тадқиқ

манбаи

бўла

олади

.

2.

Озод

Шарафиддинов

–

танқидий

ва

публицистик

ижоди

билан

ўзбек

адабий

тили

тараққиётига

муносиб

ҳисса

қўшган

олим

.

3.

Озод

Шарафиддинов

публицистик

нутқининг

таъсирчанлиги

олим

идиолектининг

ўзига

хослигини

кўрсатувчи

асосий

омилдир

.

4.

Озод

Шарафиддинов

публицистик

услубининг

равон

ва

жозибадорлиги

унинг

теран

тафаккури

ҳамда

юксак

лисоний

диди

билан

белгиланади

.

5.

Озод

Шарафиддинов

тасвирий

нутқида

реал

шахс

ва

жонли

воқеликни

ифодалаш

бадиийлик

касб

этади

.

6.

Озод

Шарафиддиновнинг

матн

яратиш

маҳорати

унинг

публицистик

асарларида

яққол

намоён

бўлади

.

Ишнинг

илмий

янгилиги

қуйидагилардан

иборат

:

-

публицистика

тили

ва

услубини

ўрганишнинг

вазифа

ҳамда

муаммолари

баён

қилинди

;

-

илк

бор

Озод

Шарафиддинов

асарлари

тилининг

лингвоуслубий

тадқиқи

масаласи

ёритилди

;

-

Озод

Шарафиддиновнинг

бадиий

асар

тили

ҳақидаги

фикрлари

биринчи

марта

тадқиқ

қилинди

;

-

Озод

Шарафиддиновнинг

ўзига

хос

сўз

қўллаш

маҳорати

очилди

;

-

Озод

Шарафиддинов

публицистикасидаги

образли

ифодалар

илмий

тавсифланди

;

-

Озод

Шарафиддиновнинг

публицистик

матн

яратиш

маҳорати

илмий

баҳоланди

.

Тадқиқот

натижаларининг

илмий

ва

амалий

аҳамияти

.

Тадқиқот

Озод

Шарафиддинов

публицистикасини

лингвопоэтик

жиҳатдан

ўрганишга

ҳисса

қўшади

.

Ишда

қўлланган

тадқиқ

методлари

ҳар

қандай

ижодкорнинг

лисоний

бирликлардан

бадиий

фойдаланиш

имкониятларини

ўрганишда

самарали

усул

эканлигини

асослайди

ва

тадқиқот

шу

соҳада

келгусида

бажарилажак

ишлар

учун

назарий

манба

вазифасини

ўтайди

.

Тадқиқот

Озод

Шарафиддинов

ижодини

ўқитиш

,

таниқли

сўз

санъаткорлари

идиолектини

ўрганишга

доир

адабиётшунослик

ва

6

тилшунослик

фанлари

бўйича

ихтисослик

таълими

ҳамда

танлама

фанлар

ташкил

этиш

,

ижодкорнинг

индивидуал

услуби

,

нутқ

маданияти

ва

поэтик

лексика

бўйича

дарслик

ҳамда

қўлланмалар

яратиш

,

шунингдек

,

ўзбек

филологияси

ҳамда

нутқ

маданияти

ва

нотиқлик

йўналишларида

олиб

бориладиган

маъруза

,

амалий

машғулотлар

учун

материал

,

оммавий

ахборот

воситалари

ходимлари

учун

манба

сифатида

фойдаланишда

амалий

аҳамият

касб

этади

.

Натижаларнинг

жорий

қилиниши

.

Диссертация

натижаларидан

Мирзо

Улуғбек

номидаги

Ўзбекистон

Миллий

университети

ўзбек

филологияси

факультети

бакалавриат

босқичи

талабаларига

“

Ҳозирги

ўзбек

адабий

тили

”, “

Лексикология

”, “

Стилистика

”, “

Нутқ

маданияти

асослари

”

фанлари

ва

магистратура

босқичида

“

Матн

тилшунослиги

”, “

Амалий

тилшунослик

”

фанлари

бўйича

маъруза

ҳамда

амалий

машғулотлар

дарсларини

олиб

боришда

фойдаланилмоқда

.

Ишнинг

синовдан

ўтиши

.

Диссертация

мавзуси

Ўзбекистон

Миллий

университети

ўзбек

тилшунослиги

кафедраси

йиғилиши

ва

университет

Илмий

кенгаши

томонидан

(20.12.2008),

шунингдек

,

ЎзР

ФА

ТАИ

ҳузуридаги

Тилшунослик

бўйича

мувофиқлаштирувчи

кенгашда

тасдиқланган

(26.06.2009).

ЎзР

ФА

Алишер

Навоий

номидаги

Тил

ва

адабиёт

институти

ҳузуридаги

ДК

.015.04.02

рақамли

фан

доктори

илмий

даражасини

олиш

учун

диссертациялар

ҳимояси

бўйича

Ихтисослашган

кенгаш

қошидаги

илмий

семинарда

муҳокама

қилиниб

,

ҳимояга

тавсия

этилган

.(23.12.2011

йил

, 8-

баённома

).

Университет

илмий

тадқиқот

режаларига

киритилган

.

Тадқиқот

мавзуси

юзасидан

ЎзДЖТУда

ўтказилган

“

Истиқлол

ва

тил

”

мавзусидаги

(

Тошкент

, 2005

йил

),

СамДУдаги

“

Стилистика

ва

прагматика

” (

Самарқанд

,

2010

йил

),

ЎзМУда

бўлиб

ўтган

“

Ўзбек

тилшунослиги

мамлакатимиз

инновацион

тараққиёти

кўзгусида

” (

Тошкент

, 2011

йил

)

мавзуидаги

илмий

-

назарий

анжуманларда

маърузалар

билан

қатнашилди

.

Натижаларнинг

эълон

қилиниши

.

Диссертациянинг

асосий

мазмуни

ОАК

эътироф

этган

илмий

журналлар

(2)

ва

турли

хил

тўпламларда

эълон

қилинган

мақолаларда

акс

этган

.

Диссертациянинг

тузилиши

ва

ҳажми

.

Диссертация

кириш

,

уч

асосий

боб

,

хулоса

,

фойдаланилган

адабиётлар

рўйхатидан

иборат

бўлиб

, 128

саҳифани

ташкил

этади

.

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ

АСОСИЙ

МАЗМУНИ

Диссертациянинг

Кириш

қисмида

публицистик

услуб

,

мустақиллик

даври

ўзбек

публицистикасининг

тил

ва

услуб

хусусиятлари

ҳақида

фикр

юритилган

.

Мазкур

услуб

тадқиқи

билан

шуғулланган

олимларнинг

фикрлари

6

,

улар

томонидан

услубнинг

назарий

масалалари

атрофлича

6

Абдураҳмонов

Ғ

.

Ўзбек

адабий

тилининг

стилистик

нормалари

//

Нутқ

маданиятига

оид

масалалар

. –

Тошкент

:

Фан

, 1973. –.

Б

.51-55;

Шомақсудов

А

.

Ш

.

Ўзбек

адабий

тили

стиллари

ҳақида

//

Филологик

тадқиқотлар

/

ТошДУ

илмий

асарлари

, 376-

чиқиши

. –

Тошкент

:

ТошДУ

нашриёти

, 1970. –

Б

.219-

241;

Қўчқортоев

И

.

Адабий

тилнинг

стилистик

табақаланиши

ва

нутқ

маданияти

//

Нутқ

маданиятига

оид

7

текширилгани

,

ўзбек

публицистикасининг

илк

даври

қайси

мазмун

,

қайси

мавзу

ва

ғояда

бўлмасин

,

уларни

умумлаштирган

ҳолда

маърифатпарварлик

ва

тараққиёт

;

миллий

озодлик

кураши

;

инқилобий

кураш

;

жаҳон

муҳорабаси

каби

мавзуларга

ажратиб

таҳлил

қилиш

мумкинлиги

ўрганилди

.

Истиқлол

даври

ўзбек

публицистикасининг

тили

ва

услубий

хусусиятлари

ҳақида

фикр

юритилиб

, “

плакат

”

чиликдан

жонли

ҳаётга

яқинлашиш

давр

публицистикасининг

асосий

белгиси

эканлиги

таъкидланган

.

Бу

услубга

кўплаб

ижтимоий

-

сиёсий

маъно

ва

мазмунли

бирликларнинг

хослиги

,

уларда

мустақиллик

дунёқарашининг

долзарб

масалаларини

ифодалаш

,

ёт

мафкура

тушунчаларини

инкор

этиш

имконияти

мавжудлиги

қайд

қилинган

.

Диссертациянинг

биринчи

боби

“

Озод

Шарафиддинов

ва

тил

бадиияти

”

деб

номланган

бўлиб

,

уч

қисмдан

иборат

.

Биринчи

қисми

“

О

.

Шарафиддинов

ижодида

публицистик

йўналиш

”

бўлиб

,

унда

адиб

публицистикасидаги

асосий

йўналишлар

тасниф

қилинган

.

Атоқли

олимларнинг

эътироф

этишича

, “...

у

сўз

очган

ҳар

бир

мавзусини

яхши

билади

,

моҳиятини

теран

англайди

,

ҳамиша

зарур

ва

асосли

хулосалар

чиқаради

,

соҳасига

доир

кенг

ва

чуқур

билим

,

ёндош

соҳалардан

хабардорлик

,

табиатидаги

тантилик

ва

жўмардлик

,

айни

пайтда

ҳар

бир

фикр

-

мулоҳазасида

ярқираб

турадиган

адолат

туйғуси

унинг

чиқишларига

алоҳида

бир

кўрк

ва

жозиба

бағишлайди

”

7

.

Ўзбекистон

Қаҳрамони

,

Ўзбекистон

халқ

шоири

А

.

Орипов

тўғри

таъкидлаганидек

, “

Биз

агар

адабиётимиз

тарихи

ўзанидан

туриб

,

яқин

юз

йилликка

назар

ташласак

,

жуда

кўп

сонли

қаламкашларнинг

номларига

кўзимиз

тушади

.

Улардан

ҳеч

бири

хизматларини

сира

ҳам

камситмаган

ҳолда

,

айтиш

мумкинки

,

кейинги

эллик

йил

ичида

фаолият

кўрсатган

адабиётшунослар

,

публицистлар

силсиласида

Озод

Шарафиддиновнинг

номи

алоҳида

чўққи

янглиғ

кўзга

ташланиб

турибди

”

8

.

Мунаққид

ҳаётининг

сўнгги

йилларида

асосан

публицист

сифатида

фаолият

кўрсатди

.

Дунёқарашлар

алмашинаётган

,

ижтимоий

муносабатлар

ўзгараётган

,

иқтисодий

ва

ишлаб

чиқариш

муносабатлари

тубдан

ислоҳ

қилинаётган

,

янги

мулкчилик

муносабатлари

шаклланаётган

даврда

Озод

Шарафиддиновдек

шижоатли

,

ҳалол

ва

исёнкор

шахс

публицистикага

қўл

урмаслиги

мумкин

эмас

эди

.

У

эсселар

ижод

қила

бошлади

ва

эссенависликнинг

юксак

намуналарини

яратди

.

Адиб

публицистикасидаги

асосий

йўналишларни

қуйидагича

тасниф

қилиш

мумкин

:

а

)

тарихий

шахслар

ҳақидаги

мақолалар

ва

эсселар

;

б

)

ижтимоий

ва

ижтимоий

-

сиёсий

масалалар

ҳақидаги

мақолалар

ва

эсселар

;

в

)

адабий

-

бадиий

муаммолар

ҳақидаги

мақолалар

ва

эсселар

.

“

О

.

Шарафиддинов

публицистикаси

тилининг

ўзига

хос

хусусиятлари

”

деб

номланган

иккинчи

қисмда

адиб

публицистик

асарлари

масалалар

. –

Тошкент

:

Фан

, 1973. –

Б

.108-112.;

Мукаррамов

М

.

Ҳозирги

ўзбек

адабий

тилининг

илмий

стили

.

–

Тошкент

:

Фан

, 1984.

7

Қосимов

Б

.

Адолат

манфаати

.

Озод

Шарафиддинов

замондошлар

хотирасида

. –

Тошкент

: O`ZBEKISTON.

2007 –

Б

.51-52..

8

Орипов

А

.

Юксакка

чорловчи

эътиқод

.

Озод

Шарафиддинов

замондошлари

хотирасида

. –

Тошкент

:

O`ZBEKISTON, 2007. –

Б

. 3.

8

бадиий

публицистиканинг

нодир

намунаси

сифатида

баҳоланган

.

Озод

Шарафиддинов

публицистикасини

бадиий

публицистиканинг

нодир

намунаси

сифатида

баҳолаш

мумкин

.

Чунки

“...

уларда

устоздаги

илмий

-

танқидий

тафаккур

билан

бадиий

истеъдод

ўзига

хос

тарзда

туташиб

кетган

”

9

ва

бу

адиб

публицистикаси

нутқининг

ширалилигини

,

жонлилиги

ва

жозибадорлигини

таъминлашда

муҳим

омил

ҳисобланади

.

Озод

Шарафиддинов

ижоди

билан

қизиққан

олимлар

унинг

илмий

мушоҳадаси

ва

бадиий

тафаккурининг

кенглиги

,

фалсафий

қарашларларининг

теранлиги

каби

қатор

фазилатлари

ҳақида

фикр

билдиришган

-

у

,

бироқ

унинг

ҳаммага

ҳам

насиб

қилавермайдиган

даражада

ўхшаш

бўлган

оғзаки

ва

ёзма

нутқининг

ўзига

хос

хусусиятлари

асосан

эътибордан

четда

қолган

ёки

кам

эътибор

берилган

.

Ҳолбуки

,

ижтимоий

тафаккур

шакли

тил

бўлса

,

индивидуал

тафаккур

шакли

нутқдир

.

10

А

.

Расуловнинг

фикрича

, “

Олим

ижодидаги

муҳим

бир

хусусиятни

таъкидлаш

керак

.

У

ким

,

нима

ҳақда

ёзмасин

мавзунинг

илдизини

топишга

,

моҳиятини

юзага

чиқаришга

интилди

.

Бу

эса

ҳақиқатни

рўй

-

рост

юзага

чиқаришни

тақозо

этди

. “

Шундай

шоир

ўтган

эди

”, “

Хаёллар

бандаси

”, “

Зикриё

Мирҳожиев

жумбоғи

”, “

Тил

илмининг

дарғаси

”, “

Ғайратий

ҳақида

сўз

”, “

Бир

нутқ

тарихи

”

сингари

этюдлар

,

эсселар

шу

жихати

билан

қадрли

.”

11

Озод

Шарафиддинов

публицистикаси

тилининг

ўзига

хос

хусусиятлари

ҳақида

сўз

кетар

экан

,

оддийлик

,

сўзлашув

ва

бадиий

услуб

уйғунлиги

,

ихчамлик

,

ифодавийлик

,

ҳаққонийлик

,

образлилик

каби

сифатлар

бу

ўзига

хосликни

таъминловчи

узвий

яхлитлик

сифатида

намоён

бўлади

.

Бироқ

айтилганларнинг

ўзи

ҳам

моҳир

публицист

ва

закий

сўз

санъаткорининг

индивидуал

нутқи

ҳақида

аниқ

тасаввур

ҳосил

қилиш

учун

етарли

,

деб

ўйлаймиз

.

Олимнинг

публицистик

мақолаларидан

бир

нечтаси

бевосита

она

тилимиз

аҳволи

,

унинг

жонкуярлари

,

равнақи

ва

бу

соҳадаги

муаммолар

хусусида

.

Адибнинг

она

тилимиз

ҳақидаги

қарашлари

тўғрисида

гапирилганда

,

уни

умумий

мазмуни

ва

йўналишларига

кўра

қуйидагича

таснифлаш

мумкин

:

а

)

она

тилимиз

нафосати

ва

бойлиги

ҳақидаги

фикрлар

;

б

)

она

тилимиз

фидойилари

ва

тадқиқотчилари

ҳақидаги

фикрлар

;

в

)

она

тилимиз

тадқиқидаги

муаммолар

ҳақидаги

фикрлар

;

г

)

она

тилимиз

таълимидаги

муаммолар

ҳақида

;

д

)

сўз

қўллаш

билан

боғлиқ

муаммолар

ҳақидаги

фикрлар

.

Учинчи

қисм

“

О

.

Шарафиддиновнинг

тил

ҳақидаги

қарашлари

”

деб

номланади

.

Унда

публицистнинг

ўзига

хос

теранлиги

,

мантиқийлиги

ва

илмий

асослилиги

билан

ажралиб

турадиган

она

тилимиз

нафосати

ҳақидаги

фикрлари

тадқиқ

қилинади

.

Бунга

доир

ўз

мулоҳазаларини

олим

9

Норматов

У

.

Ижод

ва

шижоат

.

Сўз

боши

ўрнида

//

Ижодни

англаш

бахти

. –

Тошкент

.

Шарқ

, 2004. –

Б

.11.

10

Чесноков

П

.

В

.

Основные

единицы

языка

и

мышления

. –

Ростов

н

/

Д

.:

Книж

.

изд

., 1966. –

С

. 287.;

Чесноков

П

.

В

.

Слово

и

соответствующая

ему

единица

мышления

. –

М

.:

Просвещение

, 1967. –

С

. 192 .;

Чесноков

П

.

В

.

О

взаимосоотвествии

формальных

типов

языковых

и

логических

построений

//

Язык

и

мыщление

. –

М

., 1967.

–

С

. 312.

11

Расулов

А

.

Ҳақиқатпараст

.

Озод

Шарафиддинов

замондошлари

хотирасида

.

Тошкент

: O’ZBEKISTON,

2007, -

Б

. 100.

9

қуйидагича

ифодалайди

: «

Мана

,

биргина

«

қарамоқ

»

сўзини

олиб

кўрайлик

,

ўнлаб

унга

яқин

,

маънодош

сўзлар

бор

—

улар

,

асосан

,

бир

хил

маънони

англатган

ҳолда

,

ҳар

гал

шу

маънонинг

бирор

жиҳатини

,

бирор

қатламини

,

бирор

ҳолатини

таъкидлаб

кўрсатади

:

тикилмоқ

,

разм

солмоқ

,

бақраймоқ

,

алангламоқ

,

ўқраймоқ

,

мўлтирамоқ

,

саросаб

солмоқ

,

қарамоқ

ва

яна

мен

билмаган

ёки

ҳозир

эсимга

келмаган

ўнлаб

сўзлар

...

Буларнинг

ҳар

қайсисидан

ўз

ўрнида

билиб

фойдалансангиз

,

шу

тузган

жумла

шунчаки

бирор

маънони

ифодалаб

қўя

қолмайди

,

балки

камалак

ранглари

билан

товланади

,

гўзаллиги

билан

сизни

маст

қилади

.

Ахир

,

шундай

гўзалликлардан

ҳузурланмай

,

фахрланмай

бўладими

?».

12

*

Сўз

руҳини

ўз

руҳияти

билан

идрок

ила

уйғунлаштира

оладиган

буюк

санъаткорлар

каби

тилга

нисбатан

айрим

эътиборсизликларга

бефарқлик

олимга

ёт

.

Шунинг

учун

сўз

қўллашдаги

ноқисликлар

,

тилга

эътиборсизликлар

ҳақида

адиб

куюниб

ёзади

.

Афоризм

каби

янграйдиган

қуйидаги

жумлалар

фикримиз

далилидир

: «...

тилга

лоқайд

қарайдиганлар

,

ўз

саводсизликларини

яширмай

,

тилга

зўравонлик

қиладиганлар

қанча

кўпайса

,

тилимизнинг

ғализлиги

шунча

ортади

,

у

ҳам

араванинг

ёғсираган

ғилдирагидай

ғижирлаб

қолади

» («

Довондаги

ўйлар

», 272-

бет

); «

Лекин

,

афсуски

,

амалиётда

биз

кўп

ҳолларда

тилимизга

беписанд

қарашни

кўрамиз

.

Гапирганда

ёки

ёзганда

ўзимизни

назорат

қилмаймиз

,

ўзимизнинг

тилимизни

ўзимиз

ҳис

қилмаймиз

,

унинг

ички

оҳангларига

қулоқ

тутиб

кўрмаймиз

,

балки

жилови

устига

ташлаб

қўйилган

отдай

майсаси

кўпроқ

кўринган

ўтлоққа

кириб

кетаверамиз

» («

Довондаги

ўйлар

», 272-

бет

); «

Аҳён

-

аҳёнда

саҳрода

адашган

ёлғиз

йўловчининг

фарёдидек

бирор

-

бир

одамнинг

зорланиши

эшитилиб

қолмаса

,

тилдаги

бу

салбий

тамойиллар

ҳеч

кимнинг

парвойига

келмайдигандек

туюлади

» («

Довондаги

ўйлар

», 253-

бет

);

«

Натижада

шунақа

алмойи

-

жалмойи

иборалар

,

бесўнақай

жумлалар

пайдо

бўладики

,

улар

бирлашиб

, «

саводсизлик

бўстони

»

ни

майдонга

келтирадилар

»

(«

Довондаги

ўйлар

», 276-

бет

); «

Менимча

,

бу

иборанинг

маъносини

чақиш

бўйича

республика

танлови

ўтказилса

ҳам

,

бирорта

одам

биринчи

тугул

,

учинчи

ўринни

ҳам

ололмайди

» («

Довондаги

ўйлар

», 276-

бет

).

Бу

таъкидлар

она

тилига

эътиқод

қўйган

соҳиби

тилнинг

бетакрор

фикрларидир

.

Тилшуносликка

доир

ўткир

муаммолар

ҳам

олим

нигоҳидан

четда

қолмайди

.

Озод

Шарафиддинов

атамашунослик

,

лексикология

,

луғатчилик

соҳасидаги

ечимини

кутаётган

масалаларни

қайта

-

қайта

таъкидлайди

.

Масалан

,

олимнинг

атамашунослик

ҳақидаги

фикрлари

маърифий

аҳамиятга

эга

бўлиб

(«

Довондаги

ўйлар

», 270-

бет

),

улар

бугунги

кунда

тилшуносликда

кўрилаётган

айрим

«

долзарб

»

муаммоларга

қараганда

ўткирлиги

ва

жонлилиги

билан

характерланади

.

Зеро

, «

кўп

ҳолларда

энг

оддий

,

энг

бирламчи

савод

етишмайди

,

эга

билан

кесим

,

қаратқич

билан

тушум

келишиги

фарқланмайди

,

қўшма

гаплар

тузишда

пала

-

партишлик

бор

,

12

Шарафиддинов

О

.

Довондаги

ўйлар

.

Т

.:

Маънавият

, 2004. –

Б

.269.

•

Кейинги

саҳифаларда

асар

номи

ва

саҳифаси

қавс

ичида

кўрсатилади

.

10

услубнинг

нозик

жиҳатларига

сира

эътибор

берилмайди

» («

Довондаги

ўйлар

», 259-

бет

).

Озод

Шарафиддинов

она

тилимиз

тадқиқотчилари

,

тарғиботчилари

,

жонкуярлари

ҳақида

ҳам

қимматли

мулоҳазаларини

билдирган

.

Унинг

«

Тил

илмининг

дарғаси

», «

Тилда

ҳикмат

кўп

», «

Она

тилим

–

ифтихорим

,

инжа

ганжинам

», «

Навоий

сабоқлари

», «

Отажон

Ҳошимов

шахсияти

.

Тақдири

.

Ижоди

»

сарлавҳали

мақолаларида

долзарб

мавзулар

кўтарилган

.

Тил

сиёсатида

мавжуд

сўзларни

янгисига

алмаштириш

масаласи

ҳар

доим

бўлган

ва

унда

зўрма

-

зўракилик

ҳеч

қачон

ўзини

оқламаган

.

Бу

масалада

ўзини

шу

жамиятнинг

онгли

ва

масъул

фуқароси

сифатида

ҳис

этган

публицист

ўз

нуқтаи

назарини

дадиллик

билан

билдиради

.

«...

таклиф

қилинаётган

«

янги

»

сўзларнинг

кўпчилиги

туркий

эмас

,

арабий

ёки

форсий

бўлса

,

яъни

бир

хорижий

сўз

бошқа

хорижий

сўз

билан

алмаштирилса

.

Хўш

,

ўша

кезларда

таклиф

қилинган

бир

қатор

сўзлар

тилимизда

ўзлашиб

қолди

ҳам

дейлик

.

Лекин

орадан

ҳеч

қанча

ўтмай

,

бозор

иқтисодиётига

ўтиш

муносабати

билан

илгари

мутлақо

истеъмолда

бўлмаган

сўзлар

кириб

кела

бошлади

-

ку

? ...

Ахир

,

буларнинг

йўлига

тўсиқ

қўйиб

бўлмайди

-

ку

!» (“

Довондаги

ўйлар

”, 271-

бет

)

Олим

ўзбек

тилининг

ҳақиқий

фидойилари

сифатида

Ўзбекистон

халқ

ёзувчилари

А

.

Қаҳҳор

,

О

.

Ёқубов

,

П

.

Қодиров

,

Ўзбекистон

халқ

шоири

Э

.

Воҳидов

,

таниқли

шифокор

Ш

.

Хўжаев

,

Ўзбекистон

халқ

ҳофизи

Ориф

Алимахсумов

,

моҳир

таржимашунос

Ғайбулла

ас

-

Салом

,

атоқли

тилшунослар

А

.

Ғуломов

,

С

.

Иброҳимовларнинг

хизматларини

алоҳида

таъкидлайди

ҳамда

уларнинг

тил

ҳақидаги

қарашларига

,

тилдан

фойдаланиш

маҳоратига

юксак

эҳтиром

билан

муносабатда

бўлади

.

Кўринадики

,

публицист

тил

ва

тилшуносликнинг

нозик

масалаларини

теран

тушунгани

ҳолда

,

бу

борада

«

оқни

қорадан

ажратиш

»

да

чин

мутахассислар

каби

фикр

юритади

.

Улар

фикрларини

журъат

билан

тафаккур

тарозисида

ўлчай

олади

.

Тил

таълими

масаласи

нафақат

тил

ва

таълимнинг

,

балки

давлатнинг

устувор

ижтимоий

-

сиёсий

йўналишларидан

биридир

.

Ўзбек

тилшунослиги

ва

она

тили

таълимида

бу

масалага

турлича

ёндашувлар

кузатилади

.

Публицист

тил

,

тилшунослик

,

тил

таълими

ҳақида

ўз

фикрларини

баён

этар

экан

,

бунда

тил

таълими

ўқувчини

тил

имкониятларини

эгаллашга

йўналтиришига

ишора

қилади

.

Озод

Шарафиддинов

“

Она

тилим

–

ифтихорим

,

инжа

ганжинам

”

мақоласида

қатъий

таъкидлайди

: “...

бу

ишда

биринчи

ва

энг

катта

ёрдамни

мактаб

бермоғи

керак

.

Фақат

она

тили

ва

адабиёт

ўқитувчисигина

эмас

,

бошқа

ҳамма

ўқитувчилар

ҳам

она

тилининг

шайдоси

бўлганлари

ҳолда

,

қайси

фандан

дарс

беришларидан

қатъий

назар

болаларга

шу

шайдоликларини

юқтира

билмоқлари

керак

.

Бунинг

учун

физика

ёки

жуғрофия

ўқитувчиси

ўз

дарсини

она

тили

дарсига

айлантириб

юбориши

керак

эмас

,

балки

ўз

фанининг

материалларидан

ҳам

фойдаланиб

,

тилимизнинг

тароватини

амалда

кўрсатиб

берсалар

кифоя

” (“

Довондаги

ўйлар

”, 278-

бет

).

Бу

фикрлар

бугунги

кунда

оммалашаётган

,

тил

таълимида

унинг

ҳаётийлигини

таъминлашга

хизмат

қиладиган

прагматик

йўналиш

11

қарор

топаётган

бир

шароитда

ўта

муҳим

.

Зеро

,

тил

қурилишини

эмас

,

балки

тил

имкониятини

эгаллаш

ҳаётий

эҳтиёжга

айланиб

бормоқда

.

13

“

Озод

Шарафиддинов

публицистикаси

тилининг

лексик

-

фразеологик

хусусиятлари

”

деб

номланган

иккинчи

бобда

адиб

публицистикаси

тилига

хос

лексик

ва

фразеологик

хусусиятлар

ҳақида

сўз

боради

.

Асар

тилини

,

ижодкорнинг

тил

ва

услуб

маҳоратини

ўрганиш

турли

услубларда

турлича

олиб

борилади

.

Масалан

,

бадиий

услубда

адиб

борлиққа

муносабатини

билвосита

,

яъни

танланган

образлар

орқали

ифода

қилса

,

публицистикада

муаллиф

бевосита

муносабат

билдирувчи

сифатида

намоён

бўлади

.

14

Бу

публицистик

услубнинг

икки

:

а

)

информатив

;

б

)

экспрессив

хусусияти

билан

характерланади

.

Публицистик

асар

тилини

тадқиқ

қилишда

тилшунослар

турли

таснифий

ва

тавсифий

тамойилларга

таянадилар

.

Масалан

,

ўзбек

тили

публицистик

услубини

илк

бор

монографик

планда

ўрганган

Т

.

Қурбонов

таҳлил

жараёнида

стилистик

ва

статистик

усулларга

таянган

ҳолда

публицистик

нутқда

намоён

бўлувчи

лингвистик

,

интралингвистик

ва

экстралингвистик

омилларга

боғлиқ

равишда

лексик

воситалар

танланишига

эътибор

қаратади

.

Олимнинг

таъкидича

,

публицистик

услуб

лексик

структураси

шаклланишида

омил

ва

воситаларни

фарқлаш

муҳим

.

15

Бундай

омил

иккита

:

а

)

информатив

омил

;

б

)

экспрессив

омил

.

Шунга

кўра

,

лексик

воситаларни

қуйидагича

уч

гуруҳга

бўлиш

анъанаси

мавжуд

:

а

)

концептуал

лексика

;

б

)

эмоционал

лексика

;

в

)

бетараф

лексика

.

16

Албатта

,

бу

публицистик

услубга

мансуб

асар

жанр

хусусияти

билан

ҳам

белгиланади

.

Масалан

,

эссе

типидаги

асарнинг

мавзусига

қараб

,

унинг

лексик

хусусиятлари

сиёсий

мавзудаги

публицистик

асардагидан

кескин

фарқланади

.

Концептуал

лексика

таркибида

сиёсий

жанрда

ижтимоий

-

сиёсий

лексика

устуворлашса

,

эсседа

бадиий

,

ижтимоий

-

маиший

лексика

ва

маънавиятга

дахлдор

бирликлар

кўпроқ

учрайди

.

Публицист

Озод

Шарафиддиновнинг

тадқиқ

манбаи

сифатида

танланган

эссе

ва

мақолалари

сўзлашув

,

бадиий

услублар

қоришувининг

устуворлиги

,

ижтимоий

лексиканинг

фаоллиги

билан

характерланади

.

Бироқ

,

барибир

,

публицистик

услубнинг

лексик

ўзига

хосликлари

орасида

услубий

воситаларнинг

қатъий

ҳар

хиллигини

алоҳида

таъкидлаш

лозим

.

Озод

Шарафиддинов

қайси

мавзуда

қалам

тебратмасин

,

унинг

публицистик

тили

лексикасида

адабий

тил

лексикасининг

илмий

терминлари

,

эмоционал

бўёқдор

сўзлари

,

стандартлашган

ва

тил

экспрессив

бирликларининг

уйғун

қўлланишидан

тортиб

кундалик

сўзлашув

нутқига

хос

бирликларнинг

кенг

қамровли

воқеланишигача

кўриш

мумкин

.

Публицист

кўп

ҳолларда

адабий

меъёр

сарҳадларидан

чиқиб

кетади

.

Бу

шу

даражагача

13

Бу

ҳақда

қаранг

:

Менглиев

Б

.,

Сайфуллаева

Р

.,

Маматов

А

.

Милллий

тилшунослик

мустақил

ривожланиш

йўлида

//

Маърифат

, 2008

йил

, 21

май

.

14

Хавин

П

.

Я

.

Очерки

русской

стилистики

. –

Л

.:

Изд

-

во

Ленинградского

университета

, 1964. –

С

. 10.

15

Курбанов

Т

.

И

.

Кўрсатилган

номзодлик

диссертацияси

. -

Б

. 11.

16

КурбановТ

.

И

.

Кўрсатилган

номзодлик

диссертацияси

.

12

борадики

,

адиб

баъзан

жаргонлар

,

арготик

бирликларни

ҳам

қўллайди

.

Масалан

,

бунга

ноадабий

қатламга

мансуб

сўтак

сўзининг

адиб

публицистикасидаги

қўлланишлари

мисолида

амин

бўлиш

мумкин

.

Албатта

,

буни

публицистик

услубга

оид

эссе

жанрининг

хусусиятлари

билан

оқлаш

мумкин

.

Публицистик

услубнинг

ахборот

,

маъруза

ва

бошқа

қатор

лингвистик

стандартлашган

кўринишлари

бундай

ёндашишдан

узоқда

туради

.

Тилшунос

И

.

Р

.

Гальпериннинг

таъкидича

, «...

эссе

тили

мақола

ва

докладларнинг

тилидан

фарқланади

.

Эссе

,

одатда

,

биринчи

шахс

томонидан

битилади

.

Бу

эса

унга

баён

қилинаётган

далилни

жуда

ҳам

индивидуал

ва

эмоционал

баҳолаш

,

баённинг

ўзини

бўёқларга

бойитиб

,

ранго

-

ранглик

бахш

этиш

имконини

беради

.

Кўпинча

суҳбат

усули

қўлланади

.

Баъзан

хат

усули

маъқул

топилади

.»

17

.

Бу

эса

лексиканинг

ранг

-

баранглашувини

таъминлайди

.

Умуман

олганда

,

қисқалик

эссенинг

бош

белгиларидан

бўлиб

,

Озод

Шарафиддинов

публицистикаси

ўзининг

типик

хусусиятларига

эга

бўлгани

ҳолда

гоҳ

илмий

прозага

,

гоҳ

бадиий

нутқ

услубига

яқинлашиб

кетади

.

Сўзлашув

нутқи

лексикаси

.

Айтилганидек

,

Озод

Шарафиддинов

публицистикаси

лексикасининг

ўзига

хос

хусусиятларидан

бири

сўзлашув

услубига

хос

сўзлардан

ўринли

ва

унумли

фойдаланишдир

.

Мисолларга

мурожаат

қиламиз

.

Тинчгина

,

бақрайиб

турибман

,

тўполон

бўлиб

кетди

,

енгиллашдим

,

кўргилик

,

эплаймиз

,

тушмагур

,

махлуқ

,

тили

чучук

,

сафсата

,

яратганга

шукур

,

эс

,

чориқ

,

дов

-

дастгоҳ

,

дабдаба

-

ю

асъаса

,

ийиб

кетмоқ

,

бақириш

,

анграймасдан

,

аблаҳ

,

муттаҳам

,

чапараста

,

жинқарчадай

.

Бу

бирликларнинг

айримлари

сўз

кетаётган

шахс

тилидан

айтилса

,

аксарияти

публицистнинг

ўз

нутқига

хос

.

Сўзлашув

нутқига

хос

бу

бирликлар

,

биринчидан

,

воқелик

ҳақида

холис

хабар

узатса

,

иккинчидан

,

сўзловчининг

субъектив

муносабатини

баён

қилиш

,

қолаверса

,

тингловчига

экспрессив

таъсир

этиш

вазифасини

бажарган

.

Мисол

сифатида

тирнамоқ

сўзининг

публицист

нутқида

қўлланган

ҳолатига

эътибор

берайлик

. «

Шуларни

ўйлар

эканман

,

юрагимни

яна

бир

бошқа

савол

тирнайди

–

нечук

,

қандай

қилиб

,

тақдирнинг

қайси

ёзуғи

важидан

бутун

қишлоқ

аҳли

бирваракайига

қулга

айланиб

қолди

» («

Довондаги

ўйлар

», 95-

бет

).

Тирнайди

сўзи

қийнамоқ

лексемасининг

нутқий

,

контекстуал

маънодошидир

.

Лекин

қийнамоқ

публицист

қалб

туғёнларини

очиб

беришда

тирнамоқ

феъли

олдида

анча

ожиз

.

Метафоризация

тирнамоқ

феълига

ана

шундай

муваққат

қудрат

бахш

этган

.

Борди

-

ю

,

сўзнинг

ушбу

нутқий

маъноси

барқарорлашса

,

ундаги

бундай

таъсир

кучи

сусайиши

аниқ

.

Шунингдек

,

қийнамоқ

сўзи

савол

сўзи

билан

биргаликда

кўпроқ

мияга

нисбатан

қўлланади

(

миямни

қийнади

,

мени

қийнади

),

шунинг

учун

ижодкор

ушбу

ўринда

тирнамоқ

феълининг

коннотатив

маъно

асосидаги

кўчимидан

,

унинг

юрак

сўзига

мутаносиблигидан

унумли

фойдаланган

.

О

.

Шарафиддинов

публицистикасида

икки

марта

қўлланган

,

сўзлашувга

мансуб

диғоним

-

диғон

сўзининг

семантик

,

услубий

ва

эмоционал

-

экспрессив

хусусияти

ўзига

хос

.

Публицист

устози

Абдулла

Қаҳҳор

,

унинг

феъл

-

атвори

,

17

htt://www.my-english.org.ua/galperin/essay.htm