Специфика узбекских романов в стихах

ЎЗБЕКИСТОН

РЕСПУБЛИКАСИ

ФАНЛАР

АКАДЕМИЯСИ

АЛИШЕР

НАВОИЙ

НОМИДАГИ

ТИЛ

ВА

АДАБИЁТ

ИНСТИТУТИ

Қўлёзма

ҳуқуқида

УДК

821.512-133-31

АҲРОРОВА

ЛОЛА

ИМИНОВНА

ЎЗБЕК

ШЕЪРИЙ

РОМАНЛАРИНИНГ

СПЕЦИФИКАСИ

10.01.08 -

Адабиёт

назарияси

Филология

фанлари

номзоди

илмий

даражасини

олиш

учун

тақдим

этилган

диссертация

А

В

Т

О

Р

Е

Ф

Е

Р

А

Т

И

Тошкент

- 2012

Тадқиқот

Ўзбекистон

Республикаси

Фанлар

академияси

Алишер

Навоий

номидаги

Тил

ва

адабиёт

институтининг

Адабиёт

назарияси

ва

адабий

алоқалар

бўлимида

бажарилган

.

Илмий

раҳбар

-

филология

фанлари

доктори

,

профессор

Илмий

маслаҳатчи

-

филология

фанлари

номзоди

МЕЛИЕВ

Сувон

Расмий

оппонентлар

:

филология

фанлари

доктори

,

профессор

БОЛТАБОЕВ

Ҳамидулла

филология

фанлари

номзоди

ҲАМДАМОВ

Улуғбек

Етакчи

ташкилот

–

Алишер

Навоий

номидаги

Самарқанд

давлат

университети

Диссертация

ҳимояси

2012

йил

______________

ойининг

_____

куни

_____

соат

14.00

да

Ўзбекистон

Республикаси

Фанлар

академияси

Алишер

Навоий

номидаги

Тил

ва

адабиёт

институти

ҳузуридаги

Д

.015.04.01

рақамли

фан

доктори

илмий

даражасини

олиш

учун

диссертациялар

ҳимояси

бўйича

Бирлашган

ихтисослашган

кенгаш

йиғилишида

ўтказилади

.

Манзил

: 100170,

Тошкент

шаҳри

,

И

.

Мўминов

кўчаси

, 9-

уй

.

Диссертация

билан

Ўзбекистон

Республикаси

Фанлар

академиясининг

Асосий

кутубхонасида

танишиш

мумкин

.

Манзил

: 100170,

Тошкент

шаҳри

,

И

.

Мўминов

кўчаси

, 13-

уй

.

Автореферат

2012

йил

«___»__________

да

тарқатилди

.

Бирлашган

ихтисослашган

илмий

кенгаш

котиби

филология

фанлари

номзоди

Р

.

БАРАКАЕВ

Б

.

САРИМСОҚОВ

3

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ

УМУМИЙ

ТАВСИФИ

Мавзунинг

долзарблиги

.

Ўзбек

адабиётида

ХХ

асрнинг

50-

йилларида

юзага

келган

насрий

жанрнинг

янги

хили

–

шеърий

роман

тасодифий

ҳодиса

бўлмай

,

у

моҳият

ва

зарурият

билан

миллий

-

бадиий

тафаккурнинг

эҳтиёжи

сифатида

вужудга

келди

.

Ана

шундан

буён

шеърий

роман

учинчи

минг

йиллик

ибтидосига

қадар

муайян

ривожланишда

бўлди

.

Миллий

истиқлол

мафкураси

ҳар

бир

маънавий

-

маърифий

ва

адабий

-

бадиий

ҳодисага

ўз

таъсирини

ўтказиб

,

уларни

қайта

илмий

асосда

таҳлил

қилишга

имконият

яратилган

ҳозирги

даврда

ўзбек

бадиий

адабиёти

тараққиёт

йўлларига

,

жумладан

,

ўзбек

шеърий

романининг

шаклланиш

омиллари

тарихий

тадрижи

ва

бугунги

адабий

жараёндаги

ўрнига

холис

нигоҳ

ташлаш

ўзбек

адабиётшунослиги

олдида

турган

илмий

муаммолардан

биридир

.

Шу

нуқтаи

назардан

ушбу

тадқиқот

шеърий

романларнинг

жанр

хусусиятлари

,

ғоявий

-

бадиий

мундарижаси

,

унинг

поэтик

имкониятларини

ўрганиш

,

бу

адабий

жанрни

ривожлантиришда

эришилган

ютуқлар

ва

йўл

қўйилган

камчиликларни

таҳлил

қилиш

масаласига

бағишланган

.

Ўзбек

шеърий

романларида

узоқ

ва

яқин

ўтмишимизда

кечган

йирик

тарихий

воқеалар

моҳиятини

,

улкан

тарихий

сиймолар

ҳаёти

ва

фаолиятининг

ибратли

нуқталарини

бадиий

талқин

қилиш

,

ёш

авлодни

бугунги

эркин

ҳаётимизнинг

қадрига

етиш

,

табаррук

аждодлар

амалга

оширган

ибратли

ишларни

давом

эттиришга

даъваткорлик

руҳи

етакчилик

қилади

.

Зеро

,

юртбошимиз

И

.

А

.

Каримов

: «...

миллий

ва

жаҳон

маданиятининг

энг

яхши

намуналарини

тарғиб

этиш

ва

оммалаштириш

ёш

авлодни

,

ҳозирги

ёшларимизни

маънавий

тарбиялашнинг

асоси

бўлмоғи

керак

»

1,

-

деб

тўғри

таъкидлаганлар

.

Чунки

«

Адабиёт

,

сўз

санъати

азалдан

халқ

қалбининг

ифодачиси

,

ҳақиқат

ва

адолат

жарчиси

бўлиб

келади

»

2

.

Ўзбек

шеърий

романи

ҳам

жаҳон

шеърий

романчилигидаги

асосий

тенденцияларни

ўзида

жамлашга

ҳаракат

қилиб

,

асрлар

давомида

инсоният

бадиий

хазинасини

бойитиб

келган

Дантенинг

«

Илоҳий

комедия

»

си

,

А

.

С

.

Пушкиннинг

«

Евгений

Онегин

»

3

каби

асарларида

ўз

ибтидосини

топган

бу

жанр

бадииятига

доир

хусусиятларни

акс

эттириш

ниятида

адабий

жараёнга

кириб

келди

.

Шу

билан

бирга

,

антик

адабиётнинг

йирик

тадқиқотчиларидан

бири

А

.

Ф

.

Лосев

шеърий

роман

ибтидосини

Гомернинг

«

Илиада

»

ва

«

Одиссея

»

асарларида

кўрган

бўлса

,

шарқшунос

олимлар

Н

.

И

.

Конрад

ва

Е

.

Э

.

Бертельс

Алишер

Навоий

«

Хамса

»

си

таркибига

кирган

«

Садди

Искандарий

»

достони

Европадаги

роман

жанрига

қўйиладиган

талаблар

даражасида

эканлигини

эътироф

этган

эдилар

4

.

Садди

Искандарий

»

достонида

шоир

хаёлида

кечган

,

реал

ҳаётда

1

Каримов

И

.

А

.

Ўзбекистон

ХХ

I

аср

бўсағасида

:

хавфсизликка

таҳдид

,

барқарорлик

шартлари

ва

тараққиёт

кафолатлари

. -

Т

.:

Ўзбекистон

, 1997.-

Б

. 150.

2

Каримов

И

.

А

.

Юксак

маънавият

-

енгилмас

куч

. -

Т

.:

Ўзбекистон

, 2008. –

Б

.137.

3

Пушкин

А

.

С

.

Евгений

Онегин

.

Мирзо

Кенжабек

таржимаси

. -

Т

.:

Адабиёт

ва

санъат

, 1988. -231

б

.

4

Лосев

А

.

Ф

.

Гомер

.

М

.,

Учпедгиз

, 1960. - 350

с

.;

Конрад

Н

.

И

.

Литература

Востока

в

средние

века

. –

М

.,

1970;

Бертельс

Е

.

Э

.

Роман

об

Александре

и

его

главные

версии

на

Востоке

. -

М

-

Л

.:

Акад

.

наук

, 1948. - 188

с

.

4

бўлиши

мумкин

бўлмаган

афсонавий

воқеалар

ҳам

акс

этган

бўлса

ҳам

,

асар

табиатида

романга

хос

эпик

тафаккур

асосий

ўрин

эгаллаганлигини

кўриш

мумкин

.

Искандарнинг

узоқни

кўра

олиш

имкониятига

эга

бўлган

«

ойнаи

жаҳони

»

ёки

сув

остини

ўрганиш

тўғрисидаги

фикрлари

ҳақида

Е

.

Э

.

Бертельс

:

«

Навоий

даврида

фақат

орзу

қилиш

мумкин

бўлган

бундай

техник

қурилма

бизнинг

замонамизда

ҳақиқатга

айланди

»,

5

-

деб

тўғри

эътироф

этган

эди

.

Юқорида

қайд

этилган

барча

жиҳатлар

ўзбек

шеърий

романининг

ўзига

хос

хусусиятларини

махсус

ўрганиш

,

унинг

адабиёт

тараққиётидаги

ўрнини

белгилаш

долзарб

илмий

масалалардан

бири

эканлигидан

далолат

беради

.

Муаммонинг

ўрганилганлик

даражаси

.

Адабиётшуносликда

роман

назариясига

оид

қарашлар

XVII

асрдан

бошлаб

вужудга

келган

.

Ўзбек

адабиётшунослигида

яратилган

Мирмуҳсиннинг

«

Зиёд

ва

Адиба

»,

Ҳ

.

Шариповнинг

«

Бир

савол

»,

Муҳаммад

Алининг

«

Боқий

дунё

»

каби

шеърий

романларининг

мавжудлиги

адабий

факт

ҳисобланишига

қарамай

,

уларнинг

специфик

хусусиятлари

ҳозирга

қадар

махсус

тадқиқот

объектига

айланмаган

.

Ҳолбуки

,

шеърий

асарларнинг

шаклланиши

,

ғоявий

-

бадиий

хусусиятлари

,

адабий

жараёнда

тутган

ўрни

ва

бошқа

кўпгина

жиҳатларини

ўрганиш

,

қолаверса

,

роман

поэтикасини

бойитишга

хизмат

қиладиган

тадқиқотлар

олиб

бориш

адабиётшунослик

илмидан

кутилаётган

назарий

муаммолардан

биридир

.

Роман

поэтикасига

доир

бир

қатор

илмий

тадқиқотлар

амалга

оширилган

бўлиб

,

улар

орасида

ўзбек

адабиётшуносларининг

ҳам

ўзбек

романи

тараққиётига

оид

тадқиқотлари

мавжуд

.

Гарчи

булар

реалистик

романнинг

шаклланиши

ва

тараққиёти

билан

боғлиқ

бўлса

ҳам

,

бу

ишларда

роман

жанрига

тааллуқли

назарий

қарашлар

акс

этган

бўлиб

,

улар

умумий

маънода

бизнинг

тадқиқотимизга

ҳам

даҳлдор

.

6

Ўзбек

адабиётшунослигидаги

илмий

-

адабий

эҳтиёждан

келиб

чиққан

ҳолда

,

ушбу

тадқиқотнинг

мақсад

ва

вазифалари

белгиланди

.

5

Бертельс

Е

.

Э

.

Избранные

труды

.

Навои

и

Джами

. –

М

., 1965. -

С

.169.

6

Бахтин

М

.

Эпос

и

роман

(

О

методологии

исследования

романа

) //

М

.

Бахтин

.

Литературно

-

критические

статьи

. -

М

.:

Художественная

литература

, 1986. –

С

.392-427;

Бахтин

М

.

Формы

времени

и

хронотопа

в

романе

//

Ўша

тўплам

. –

Б

.121-190;

Бахтин

М

.

Из

предистории

романного

слова

//

Ўша

тўплам

. –

Б

. 353-391;

Кожинов

В

.

В

.

Происхождение

романа

. -

М

.:

Сов

.

писатель

, 1963. -439

с

;

Фокс

Р

.

Роман

и

народ

. -

М

.:

Гослитиздат

, 1960. -247

с

;

Днепров

В

.

Черты

романа

ХХ

века

. –

Л

-

М

.:

Сов

.

писатель

, 1965. -630

с

;

Затонский

Д

.

Искусство

романа

и

ХХ

век

. -

М

.:

Художественная

литература

, 1973.-535

с

;

Лейтес

Н

.

С

.

Роман

как

художественная

система

. -

Пермь

:

ПГУ

, 1985. -79

с

;

Мелетинский

Е

.

М

.

Введение

в

историческую

поэтику

эпоса

и

романа

. -

М

.:

Наука

, 1986. -318

с

;

И

.

Султон

.

Адабиёт

назарияси

–

Т

.:

Ўқитувчи

, 1986. -406

б

;

Мирвалиев

С

.

Ўзбек

романи

(

жанр

манбалари

ва

унинг

ташкил

топиши

). -

Т

.:

Фан

, 1969. -313

б

;

Мирвалиев

С

.

Роман

ва

замон

. -

Т

.:

Фан

, 1983. -56

б

;

Умуров

Ҳ

.

Бадиий

психологизм

ва

ҳозирги

ўзбек

романчилиги

. -

Т

.:

Фан

, 1983. -148

б

;

Раҳимов

А

.

Ўзбек

романи

поэтикаси

:

сюжет

ва

конфликт

:

Филол

.

фанлари

д

-

ри

...

дисс

.

автореф

. -

Т

., 1993-52

б

;

Самандаров

И

.

Историзм

узбекских

исторических

романов

:

Автореф

.

дисс

. ...

канд

.

филол

.

наук

. -

Т

., 1992.-24

б

;

Бобониёзов

А

.

А

.

Қодирийнинг

«

Ўткан

кунлар

»

романида

тасвирий

воситалар

ва

тил

бадиияти

:

Филол

.

фанлари

номзоди

. ...

дисс

.

автореф

. -

Т

., 1995. -17

б

;

Носиров

А

.

Н

.

Тарихий

ҳақиқат

ва

унинг

бадиий

талқини

(«

Юлдузли

тунлар

»

романи

мисолида

):

Филол

.

фанлари

номзоди

...

дисс

.

автореф

.

-

Т

., 1999.–19

б

;

Исаева

Ш

.

Ўзбек

романларида

характер

руҳиятини

тасвирлаш

усуллари

:

Филол

.

фанлари

номзоди

...

дисс

.

автореф

. -

Т

., 2001.-22

б

.;

Пардаева

З

.

Ж

.

Истиқлол

даври

ўзбек

романчилигининг

тараққиёт

тамойиллари

:

Филол

.

фанлари

д

-

ри

...

дисс

. -

Т

., 2003. –298

б

.

5

Диссертациянинг

илмий

-

тадқиқот

ишлари

режалари

билан

боғлиқлиги

.

Тадқиқот

мавзуси

Ўзбекистон

Республикаси

Фанлар

академияси

Алишер

Навоий

номидаги

Тил

ва

адабиёт

институти

Адабиёт

назарияси

ва

адабий

алоқалар

бўлими

илмий

ишлари

режаси

асосида

амалга

оширилди

.

Тадқиқотнинг

мақсади

:

шеърий

роман

спецификасини

ўрганиш

ва

ўзбек

шеърий

романининг

шаклланиши

,

унинг

вужудга

келишига

сабаб

бўлган

омиллар

,

тарихий

тадрижи

ва

бугунги

адабий

жараёндаги

ўрни

ҳамда

аҳамиятини

исботлаш

.

Тадқиқот

вазифалари

.

Тадқиқот

мақсадидан

келиб

чиққан

ҳолда

қуйидаги

вазифалар

белгиланди

:

-

шеърий

романга

оид

назарий

қарашларни

умумлаштириш

ва

шеърий

романнинг

адабий

тур

ва

жанрлар

тизимида

тутган

ўрни

ҳақида

маълумот

бериш

;

-

ўзбек

шеърий

романларига

хос

хусусиятларни

белгилаш

,

мавзулар

кўлами

,

образлар

тизими

,

ғоявий

-

бадиий

хусусиятларини

мавжуд

асарлар

таҳлили

орқали

ёритиш

,

уларнинг

ютуқ

ва

камчиликларини

таҳлил

этиш

орқали

ижодкорлар

бадиий

маҳоратига

баҳо

бериш

;

-

мавжуд

ўзбек

шеърий

романларининг

сюжет

ва

композицияси

ва

услубига

доир

кузатишларни

назарий

жиҳатдан

умумлаштириш

;

-

ўзбек

шеърий

романи

такомилига

доир

илмий

нуқтаи

назарни

шакллантириш

,

ушбу

адабий

жанр

истиқболлари

ҳақида

хулосага

келиш

.

Тадқиқот

объекти

ва

предмети

.

ХХ

асрнинг

50-80-

йилларида

яратилган

Мирмуҳсиннинг

«

Зиёд

ва

Адиба

»,

Ҳ

.

Шариповнинг

«

Бир

савол

»,

Муҳаммад

Алининг

«

Боқий

дунё

»

шеърий

романлари

диссертация

объектини

ташкил

қилади

.

Тадқиқот

предмети

сифатида

ўзбек

шеърий

романининг

шаклланиши

ва

тарихий

тараққиётига

доир

назарий

қарашлар

белгиланди

.

Тадқиқот

методлари

.

Ўзбекистон

Республикаси

Президенти

И

.

А

.

Каримовнинг

истиқлол

мафкураси

,

миллий

ғоя

ва

маданий

қадриятлар

ҳақидаги

қарашлари

тадқиқотнинг

методологик

асосларини

ташкил

қилади

.

Шунингдек

,

жаҳон

ва

рус

адабиётшунослари

И

.

В

.

Гёте

,

В

.

Г

.

Белинский

,

М

.

Ю

.

Лотман

,

М

.

Бахтин

,

В

.

Днепров

,

В

.

В

.

Кожинов

,

С

.

Бонди

,

ўзбек

романчилиги

муаммолари

билан

бевосита

шуғулланган

И

.

Султон

,

М

.

Қўшжонов

,

С

.

Мирвалиев

,

Л

.

Қаюмов

,

С

.

Мамажонов

,

У

.

Норматов

,

Н

.

Каримов

,

Б

.

Назаров

,

Ҳ

.

Болтабоев

,

Ҳ

.

Умуров

каби

адабиётшуносларнинг

назарий

фикр

-

мулоҳазалари

тадқиқотнинг

методологик

асосини

белгилашга

ёрдам

беради

.

Ишда

асосан

қиёсий

-

тарихий

методдан

фойдаланилди

.

Ҳимояга

олиб

чиқилаётган

асосий

ҳолатлар

:

1.

Ўзбек

адабиётида

яратилган

шеърий

романларни

уларнинг

мавзу

доираси

,

муаммолари

,

қаҳрамонларнинг

бадиий

-

эстетик

дунёқараши

,

замонавий

миллий

истиқлол

мафкурасига

мослиги

нуқтаи

назаридан

ўрганиш

орқали

бу

адабий

жанрнинг

мустақиллик

даври

адабиёти

тарихида

тутган

ўрни

ва

истиқболини

белгилаш

имконини

беради

.

6

2.

Ўзбек

шеърий

романларининг

генезиси

,

шаклланиши

ва

тарихий

тараққиётига

доир

назарий

қарашлар

умумлаштирилди

ва

шеърий

роман

поэтикасига

доир

назарий

хулосалар

баён

қилинди

.

3.

Мирмуҳсиннинг

«

Зиёд

ва

Адиба

»,

Ҳ

.

Шариповнинг

«

Бир

савол

»,

Муҳаммад

Алининг

«

Боқий

дунё

»

шеърий

романлари

жаҳон

адабиётидаги

бу

жанр

талабларидан

келиб

чиққан

ҳолда

таҳлил

этилди

.

4.

Ўзбек

шеърий

романига

хос

хусусиятлар

реалистик

романчиликдаги

эпик

ва

лирик

талқин

уйғунлигида

кўзга

ташланиши

илмий

жиҳатдан

асосланди

.

5.

Ўзбек

шеърий

романларининг

ютуқ

ва

камчиликлари

,

қаҳрамонлар

концепцияси

,

жаҳон

адабий

анъаналарини

давом

эттиришга

интилган

адибларнинг

янги

ижодий

имкониятлар

кўлами

очиб

берилди

.

6.

Шеърий

романларнинг

ўзбек

адабиётидаги

ўрни

тарихий

-

адабий

жараён

билан

алоқадорликда

ўрганилганлиги

,

келгусида

мавжуд

жанр

тараққиётига

хизмат

қиладиган

муҳим

назарий

хулосалар

чиқариш

имконини

берди

.

7.

Ўзбек

шеърий

романлари

билан

жаҳон

адабиётида

шу

жанрда

яратилган

асарлар

қиёсланди

ва

бу

жанрнинг

миллий

романчиликдаги

ўрни

белгиланди

.

Ишнинг

илмий

янгилиги

.

Ўзбек

шеърий

романлари

шу

вақтга

қадар

илмий

тадқиқот

объекти

бўлмаганлиги

сабабли

,

ХХ

асрда

яратилган

ўзбек

шеърий

романлари

монографик

планда

ўрганилди

.

Шунингдек

,

ишнинг

илмий

янгилиги

қуйидаги

ҳолларда

кўринади

:

-

ХХ

асрнинг

50-

йилларида

юзага

келган

Мирмуҳсиннинг

«

Зиёд

ва

Адиба

»

асари

орқали

илк

ўзбек

реалистик

шеърий

романининг

юзага

келиши

билан

боғлиқ

бўлган

омиллар

нималардан

иборат

эканлиги

борасида

таҳлилий

хулосалар

чиқарилди

;

-

шеърий

роман

адабиётнинг

мустақил

жанри

эмас

,

балки

роман

жанрининг

алоҳида

бир

шакли

эканлиги

илмий

жиҳатдан

асослаб

берилди

;

-

ўзбек

шеърий

романларининг

ҳар

бир

намунаси

муайян

тарихий

даврнинг

ғоявий

-

эстетик

талаб

ва

эҳтиёжлари

туфайли

юзага

келганлиги

,

уларнинг

ўзига

хос

ютуқ

ҳамда

камчиликлари

бўйича

таҳлилий

хулосалар

чиқарилди

;

-

ўзбек

шеърий

романининг

мавзулар

кўлами

,

образлар

тизими

ва

поэтик

хусусиятлари

ёритилиб

,

шеърий

романнинг

такомиллашувига

таъсир

кўрсатган

омиллар

белгиланди

.

Тадқиқот

натижаларининг

илмий

ва

амалий

аҳамияти

.

Янги

вужудга

келган

адабий

ҳодисанинг

хусусиятлари

,

миллий

адабиёт

равнақида

тутган

ўрнини

белгилаш

адабиётшуносликда

ҳамма

вақт

катта

илмий

-

назарий

аҳамият

касб

этиб

келган

.

Шу

жиҳатдан

олиб

қаралганда

,

ўзбек

шеърий

романларини

ўрганиш

,

бу

жанрга

қўл

урган

адиблар

ижодини

илмий

жиҳатдан

баҳолаш

долзарб

мавзуга

айланди

.

Чунки

реал

воқеликни

акс

эттиришда

ижодкорлар

учун

янги

имконият

қирраларининг

вужудга

келиши

билан

боғлиқ

муаммоларнинг

ҳам

мавжудлигини

аниқлаш

мумкин

.

Бу

эса

адабиёт

назарияси

,

хусусан

,

шеърий

роман

сингари

мураккаб

адабий

жанр

7

ривожи

масалалари

бўйича

ушбу

тадқиқотнинг

муайян

назарий

аҳамиятга

эга

эканлигини

билдиради

.

Тадқиқот

ва

унинг

хулосаларидан

олий

ўқув

юртларининг

ўзбек

филологияси

таълими

йўналишида

“

Янги

ўзбек

адабиёти

”, “

Адабиёт

назарияси

”

фанларидан

маърузалар

ўқиш

,

илмий

-

амалий

машғулотлар

ўтказиш

,

махсус

курслар

олиб

бориш

,

дарслик

ва

ўқув

қўлланмаларини

яратиш

каби

мақсадларда

фойдаланиш

мумкин

.

Натижаларнинг

жорий

қилиниши

.

Ўзбек

реалистик

шеърий

романларининг

ўзига

хос

хусусиятлари

,

тарихий

тараққиёти

ва

истиқболи

масалалари

тадқиқот

муаллифининг

академик

лицей

ва

касб

-

ҳунар

коллежлари

ўқувчиларига

таълим

бериш

жараёнида

амалиётга

жорий

қилинди

.

Ишнинг

синовдан

ўтиши

.

Диссертация

мавзуси

Ўзбекистон

Республикаси

Фанлар

академияси

Алишер

Навоий

номидаги

Тил

ва

адабиёт

институти

илмий

кенгаши

ҳамда

ушбу

илмий

муассаса

ҳузурида

ташкил

этилган

адабиётшунослик

бўйича

илмий

ишларни

Мувофиқлаштирувчи

кенгаш

йиғилишида

тасдиқланиб

, «

Ўзбек

тили

ва

адабиёти

»

журналининг

2002

йил

6-

сонида

эълон

қилинган

.

Диссертация

Ўзбекистон

Республикаси

Фанлар

академияси

Алишер

Навоий

номидаги

Тил

ва

адабиёт

институти

Адабиёт

назарияси

ва

адабий

алоқалар

,

Ҳозирги

адабий

жараён

,

ХХ

аср

адабиёти

бўлимлари

қўшма

йиғилишида

ҳамда

ушбу

институт

ҳузуридаги

Д

.015.04.01

рақамли

фан

доктори

илмий

даражасини

олиш

учун

диссертациялар

ҳимояси

бўйича

Бирлашган

ихтисослашган

кенгаш

қошидаги

илмий

семинар

йиғилишида

муҳокама

қилиниб

,

ҳимояга

тавсия

этилган

.

Натижаларнинг

эълон

қилинганлиги

.

Диссертациянинг

асосий

мазмуни

«

Ўзбек

тили

ва

адабиёти

», «

Ёшлик

», «

Тил

ва

адабиёт

таълими

»,

«

Бошланғич

таълим

», «

Гулистон

»

каби

журналлар

ва

илмий

тўпламларда

чоп

этилган

12

та

илмий

мақолада

,

жумладан

,

Туркиянинг

Guncel sanat (2010, –

№

3)

хориж

журналидаги

бир

мақолада

акс

этган

.

Диссертациянинг

тузилиши

ва

ҳажми

.

Диссертация

кириш

,

олти

фаслни

ўз

ичига

олган

уч

боб

,

хулоса

ва

фойдаланилган

адабиётлар

рўйхатидан

иборат

бўлиб

,

умумий

ҳажми

140

бетни

ташкил

қилади

.

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ

АСОСИЙ

МАЗМУНИ

Диссертациянинг

Кириш

қисмида

мавзунинг

долзарблиги

ва

унинг

ўрганилганлик

даражаси

,

илмий

янгилиги

,

мақсад

ва

вазифалари

,

тадқиқ

методи

ва

методологик

асослари

,

назарий

-

амалий

аҳамияти

,

тадқиқот

натижаларининг

жорийланиши

,

тадқиқотнинг

объекти

,

илмий

жамоатчилик

эътиборидан

ўтиши

,

тузилиши

ҳақида

умумий

маълумот

берилди

.

Тадқиқотнинг

биринчи

боби

«

Роман

жанрининг

янги

шакли

»

деб

номланган

бўлиб

,

у

«

Шеърий

роман

спецификаси

»

ҳамда

«

Зиёд

ва

Адиба

»

шеърий

романида

эпик

воқелик

ва

лирик

талқин

»

сарлавҳали

икки

фаслдан

иборат

.

8

Мазкур

бобда

шеърий

романнинг

жанр

хусусиятлари

ўрганилиб

,

унда

роман

жанрига

хос

етакчи

хусусиятлар

:

воқеаларнинг

динамик

тарзда

ривожланиши

,

романга

хос

эпик

тафаккурнинг

акс

этиши

,

жамият

ва

инсон

ҳаётидаги

улкан

ўзгаришлар

ва

жамият

ҳаётидаги

туб

бурилишларни

кенг

эпик

қамровда

акс

эттириш

, “

аниқ

поэтик

тизимга

эга

бўлган

субъектив

эпос

”

7

каби

жиҳатлари

белгиланди

.

Бу

хусусиятлар

роман

жанрининг

алоҳида

хили

-

шеърий

шаклдаги

романга

ҳам

тўлиқ

тааллуқли

экани

асосланди

.

Маълумки

,

шеърий

романнинг

асосий

ўзига

хос

жиҳати

унинг

шеърий

шаклга

эга

эканлигидир

.

Шеърий

шакл

эса

жанрнинг

фақат

ташқи

кўринишини

эмас

,

балки

шеърий

романга

хос

етакчи

хусусиятини

ҳам

белгилайди

.

Чунки

шеърий

услуб

сўзнинг

эстетик

фаоллигини

оширади

.

Айни

пайтда

шеърий

шакл

унинг

таркибидаги

сўзнинг

эркинлигини

ҳам

маълум

даражада

чегаралайди

.

Чунки

шеъриятда

фикр

тез

ва

ёрқин

ифодаланади

,

насрий

романдаги

маиший

тавсифийлик

ўрнини

лирик

кечинма

ёки

чекиниш

олади

.

Бундан

ташқари

,

шеърий

романда

тасвир

,

ифода

ва

кечинма

оқими

насрий

романдагига

қараганда

кучлироқ

тасвирланади

.

Насрий

романда

объектив

талқин

устунлик

қилиб

,

субъектив

талқин

кўмакчи

вазифаларни

ўтаса

,

шеърий

романда

субъектив

талқин

етакчилик

қилиб

,

объектив

талқин

ёрдамчилик

вазифасини

адо

этади

.

Бироқ

бу

нарса

шеърий

роман

табиатини

тўлиқ

очиб

берувчи

қонуният

эмас

.

Баъзан

шеърий

романда

муаллифнинг

индивидуал

табиати

,

тасвирланаётган

эпик

воқелик

кўлами

таъсирида

объектив

талқин

устун

келганлигини

ҳам

кўриш

мумкин

.

Шеърий

романга

хос

етакчи

хусусиятлардан

яна

бири

шунда

кўзга

ташланадики

,

бунда

образ

икки

планда

тасвирланади

,

яъни

баёнчига

ўз

таъсирини

ўтказадиган

қаҳрамон

хатти

-

ҳаракати

ва

кечинмалари

параллел

берилади

,

сюжетлилик

ва

унда

баёнчининг

етакчи

роли

алоҳида

сезилиб

туради

.

Демак

,

шеърий

романда

баёнчи

тасвирланаётган

воқеаларга

бевосита

аралашиб

туради

.

Ўзбек

шеърий

романлари

бўйича

олиб

борган

кузатишларимиз

шуни

кўрсатадики

,

шеърий

романнинг

имкониятлари

насрий

романга

нисбатан

тор

ва

чекланган

.

Шу

боис

,

А

.

Пушкиннинг

«

Евгений

Онегин

»

шеърий

романидан

сўнг

рус

ва

қардош

халқлар

адабиётида

ўндан

зиёд

шеърий

романлар

ёзилган

бўлса

-

да

8

,

роман

жанрининг

ушбу

шакли

кенг

китобхонлар

орасида

деярли

шуҳрат

топмади

.

Чунки

шеърий

романда

кўп

тарихий

материални

ўзлаштириш

ва

уларни

аниқ

мақсадга

йўналтириш

ҳамда

катта

бадиий

мазмун

ва

тафаккурни

чекланган

шеърий

сатрларда

ифода

этиш

жуда

оғир

вазифадир

.

Шеърий

роман

яратиш

учун

ижодкор

бир

пайтнинг

ўзида

кенг

эпик

қамровга

эга

бўлган

носир

ҳамда

шеърият

қонуниятларини

,

воқеликни

поэтик

тарзда

идрок

эта

олувчи

,

тўлақонли

,

яъни

бадиий

тасвирлаш

малакасини

эгаллаган

шоир

сифатида

адабий

майдонга

чиқмоғи

зарур

.

Бундай

хусусият

барча

ижодкорларда

ҳам

учрайвермайди

.

Бу

ҳол

эса

7

Лейтес

Н

.

С

.

Роман

как

художественная

система

.-

Пермь

:

ПГУ

, 1985.

8

Кожевникова

В

.

М

.,

Николаева

П

.

А

.

Литературный

энциклопедический

словарь

. -

М

.:

Советская

энцеклопедия

, 1987.-

С

-333

9

жаҳон

адабиётида

шеърий

роман

жанридаги

асарларнинг

кам

яратилганлигига

олиб

келган

.

Пушкингача

мавжуд

шеърий

асарларга

нисбатан

«

катта

эпик

поэма

»,

«

эпик

поэма

», «

поэма

»

терминлари

қўлланилган

бўлса

,

ўзбек

адабиётидаги

шеърий

эпик

асарларга

нисбатан

«

достон

»,

янги

лирик

-

эпик

асарларга

асосан

«

поэма

»

термини

синоним

сифатида

ишлатилиб

келинмоқда

.

Баъзи

манбаларда

поэмани

«

шеърий

роман

»,

шеърий

романларни

«

достон

»,

«

поэма

»

деб

чалкаштириб

талқин

этиш

ҳоллари

ҳам

учрайди

9

.

Бизга

маълумки

,

шеърий

романда

поэмага

нисбатан

сюжетнинг

кенг

қамровлилиги

ўзига

хосликни

кўрсатса

,

бугунгача

мавжуд

барча

шеърий

романларда

катта

ҳаётий

қамровнинг

акс

эттирилганини

учратиш

мумкин

.

Поэмада

бу

ҳолат

бироз

торроқ

.

Агар

шеърий

романда

:

а

)

поэмага

нисбатан

воқеликнинг

кенгроқ

қамраб

олиниши

;

б

)

персонажлар

ўртасидаги

ранг

-

баранг

муносабатларнинг

акс

эттирилиши

;

в

)

улар

яшаётган

вазият

ҳамда

муҳит

тафсилотларининг

кенг

қайд

этилиши

;

г

)

бош

қаҳрамон

характерини

поэмадагига

нисбатан

кенгроқ

очиб

берилиши

;

д

)

муаллиф

образи

,

муаллиф

характери

ва

биографиясининг

айрим

қирралари

акс

эттирилиши

назарда

тутилса

,

поэмада

бундай

хусусиятлар

кўзга

ташланмайди

.

Поэма

ва

роман

жанрларининг

бадиий

услубига

,

шаклига

катта

таъсир

кўрсатган

«

Евгений

Онегин

»

асаридаги

бош

қаҳрамон

-

Евгенийнинг

болалигидан

то

умрининг

охиригача

бўлган

давр

тилга

олинади

.

Худди

шундай

холатни

ўзбек

адабиётидаги

шеърий

романларда

ҳам

кўриш

мумкин

.

Демак

,

шеърий

роман

-

шеъриятнинг

ўзига

хос

жанрида

яратилган

асар

(

лиро

-

эпик

асарларнинг

бир

кўриниши

)

бўлиб

,

у

романга

хос

воқелик

(

воқеанавислик

,

ҳикоя

қилиб

бериш

),

кўп

планлилик

ва

субъектив

лирик

бошланмани

ўзида

бирлаштиради

,

насрий

романга

нисбатан

муаллиф

сўзи

ва

иштироки

шартли

равишда

ифодаланади

,

ундаги

характерлар

умумлаштирилган

,

воқеалар

тасвири

кўпроқ

лирик

чекинишлар

билан

олиб

борилган

бўлади

.

Шеърий

романнинг

яна

бир

ўзига

хос

хусусиятларидан

бири

шундаки

,

баъзида

қаҳрамонлар

билан

бир

қаторда

муаллиф

воқеаларга

фаол

аралашиши

мумкин

.

У

поэма

ижодкоридан

фарқли

ўлароқ

,

шеърий

роман

жанри

имкониятларидан

кенг

ва

ўринли

фойдалана

олиш

имкониятига

эга

.

Шу

боис

поэмани

шеърий

романдан

фарқлаш

жуда

осон

.

Шеърий

роман

ҳақидаги

дастлабки

қарашлар

А

.

С

.

Пушкиннинг

«

Евгений

Онегин

»

асари

эълон

қилина

бошлаган

пайтлардаёқ

матбуотда

пайдо

бўлган

.

Бироқ

,

ўзбек

адабиётшунослигида

шеърий

романлар

ҳозирга

қадар

деярли

ўрганилмади

.

Ҳатто

Ўзбекистон

олий

ўқув

даргоҳлари

учун

яратилган

«

Адабиёт

назарияси

», «

Адабиётшуносликка

кириш

»

сингари

9

Кожевникова

В

.

М

.,

Николаева

П

.

А

.

Литературный

энциклопедический

словарь

. –

М

.:

Советская

энциклопедия

, 1987. –

С

.

294-333;

Файзи

Шоҳисмоил

.

Бош

сўзи

//

Жаҳон

адабиёти

. –

Тошкент

, 2009. –2-

сон

.

-

Б

. 94-147;

Қамбарова

Д

.

Ўрта

Осиё

А

.

С

.

Пушкин

наздида

//

Жаҳон

адабиёти

. –

Тошкент

, 2009. - 6-

сон

. -

Б

.171;

Мелиев

Қ

.

Шеърий

роман

жанрининг

туғилиши

ва

шаклланиши

.

Рисола

. -

Самарқанд

:

Зарафшон

,

1996. - 32

б

;

Б

.

Каримов

ва

бошқалар

.

ХХ

аср

шеърияти

антологияси

. –

Т

.:

Ўзбек

миллий

энциклопедияси

,

2007. - 495

б

.

10

дарсликлар

,

шунингдек

,

адабиётнинг

илмий

-

назарий

масалаларига

бағишланган

махсус

қўлланмаларда

ҳам

ушбу

жанр

,

унинг

ўзига

хос

хусусиятлари

ҳақида

бирон

фикр

билдирилмаган

10

.

Бундай

ҳолатлар

эса

китобхонни

«

ўзбек

адиблари

шеърий

роман

ёзганми

ёки

йўқми

»,

деган

саволга

аниқ

жавоб

топишларида

иккилантириб

қўяди

.

Ваҳоланки

, XX

асрнинг

иккинчи

ярмида

ўзбек

адабиётида

бир

эмас

,

учта

шеърий

роман

эълон

қилинган

бўлиб

,

булар

:

Мирмуҳсиннинг

«

Зиёд

ва

Адиба

»,

Ҳусниддин

Шариповнинг

«

Бир

савол

»,

Муҳаммад

Алининг

«

Боқий

дунё

»

асарларидир

.

Ўзбек

реалистик

шеърий

романи

Мирмуҳсиннинг

«

Зиёд

ва

Адиба

»

асари

билан

бошланади

.

Шеърий

роман

жанрининг

ўзбек

адабиётида

юзага

келиши

билан

боғлиқ

омиллар

нималардан

иборат

бўлганлиги

борасидаги

таҳлилга

эътибор

қаратилиб

,

асар

яратилишидаги

давр

тақозоси

,

қолаверса

,

жаҳон

ва

миллий

адабиёт

анъаналарининг

мазкур

романда

акс

этиши

каби

ҳодисалар

ушбу

роман

фонида

таҳлилга

тортилди

.

Иккинчи

фасл

«

Зиёд

ва

Адиба

»

шеърий

романида

эпик

воқелик

ва

лирик

талқин

»

деб

номланган

бўлиб

,

Мирмуҳсиннинг

романидаги

эпик

воқеликнинг

лирик

талқин

билан

муносабати

ўрганилди

.

Шоир

ўз

қаҳрамонлари

характери

ва

руҳиятини

ёритишда

кўпгина

бадиий

тасвир

усуллардан

,

персонажлар

ўзаро

мулоқотининг

монолог

,

диалог

сингари

турлари

,

қолаверса

,

драмага

хос

жиҳатлардан

моҳирона

фойдаланган

.

Роман

сюжетида

эпиклик

ва

лиризм

уйғунлигини

таъминловчи

асосий

восита

вазифасини

матнда

автор

нутқининг

етакчилиги

белгилайди

.

Бироқ

лирик

чекинишларнинг

объектив

талқини

замирида

субъектив

талқин

мавжудлиги

,

ички

кечинмалар

эса

муаллиф

нутқи

орқали

тасвирлангани

асарнинг

тўлақонли

бадиий

хусусиятларини

ифодалашда

муҳим

аҳамият

касб

этади

.

Бу

ҳол

эса

,

ўз

ўрнида

,

шеърий

романнинг

специфик

хусусиятлари

барқарорлигини

таъминлашга

хизмат

қилган

.

Шунингдек

,

Мирмуҳсин

коллизияли

конфликт

11

турларидан

ўринли

фойдаланиб

,

уларни

асарнинг

бош

ғоясига

,

муаллифнинг

нуқтаи

назарини

тўлиқ

ифодалашга

хизмат

қилдира

олган

.

Аммо

«

Зиёд

ва

Адиба

»

асари

ҳақида

ўз

вақтида

бир

қанча

ўринли

танқидий

фикрлар

ҳам

билдирилди

12

.

Жумладан

,

Ф

.

Насриддинов

:

10

Султонов

И

.

Адабиёт

назарияси

. –

Т

.:

Ўқитувчи

, 1986. - 406

б

.;

Шукуров

Н

.

ва

бошқалар

.

Адабиётшуносликка

кириш

. –

Т

.:

Ўқитувчи

, 1979. - 230

б

;

Бобоев

Т

.

Адабиётшуносликка

кириш

курсидан

ўқув

қўлланма

. -

Т

.:

Ўқитувчи

, 1979-287

б

.;

Зуннунов

А

.,

Ҳотамов

Н

.

Адабиёт

назариясидан

қўлланма

. –

Т

.,

1978. - 147

б

;

Ҳомидий

Ҳ

,

Абдуллаева

Ш

,

Иброҳимова

С

.

Адабиётшунослик

терминлари

луғати

. –

Т

.:

Ўқитувчи

, 1967. - 298

б

.;

Умуров

Ҳ

.

Адабиёт

қоидалари

.

Академик

лицейлар

учун

қайта

ишланган

ва

тўлдирилган

2-

нашри

. –

Т

.:

Ўқитувчи

, 2003

. -

238.

б

;

Умуров

Ҳ

.

Адабиёт

назарияси

.

Дарслик

. -

Т

.:

Шарқ

,

2002. –256

б

.

11

Ҳотамов

Н

.,

Саримсоқов

Б

.

Адабиётшунослик

терминларининг

русча

-

ўзбекча

изоҳли

луғати

. -

Т

.:

Ўқитувчи

, 1979. –

Б

. 157 .

12

Яшин

К

.

Адабиёт

ва

замонавийлик

/

Ўзбекистон

Ёзувчилар

союзи

II

пленумида

қилинган

доклад

асосида

//

Шарқ

юлдузи

. –

Тошкент

, 1960. – 7-

сон

. –

Б

. 116;

Султон

И

.

Ўзбек

совет

адабиёти

янги

босқичда

//

Шарқ

юлдузи

. –

Тошкент

, 1962. –9-

сон

. –

Б

. 135-139;

Норматов

У

.,

Абдуллаев

О

.

Ижоднинг

қўш

қаноти

. -

Т

.:

Адабиёт

ва

санъат

, 1981. -186

б

;

Насриддинов

Ф

.

Мирмуҳсин

. -

Т

.:

Адабиёт

ва

санъат

, 1972. -90

б

;

Норматов

У

.

ХХ

аср

Ўзбек

адабиёти

тарихи

. –

Т

.:

Ўқитувчи

, 1999. -392

б

;

Абдуллаев

О

.

Камтарин

ижод

кўлами

//

Ўзбекистон

адабиёти

ва

санъати

. –

Тошкент

, 2006. -5

май

. –

№

18.

11

«

Романдаги

образлар

системаси

ва

сюжети

линиясидаги

схематизм

,

афсуски

,

унинг

ҳаётий

ва

тўлақонли

чиқишига

халал

берган

», -

деб

баҳолайди

ва

бунинг

сабабини

шоирнинг

қийин

ва

мураккаб

жанрда

илк

бор

ўз

кучини

синаб

кўраётганлиги

билан

боғлиқлиги

ҳақидаги

хулосага

келади

13.

Ҳақиқатан

ҳам

, 50-

йилларда

,

яъни

конфликтсизлик

назарияси

ҳукм

сурган

даврда

,

кўпроқ

намоён

бўлган

схематизм

14

шўролар

даври

таъсирида

ёзилган

«

Зиёд

ва

Адиба

»

асарида

ўз

ифодасини

топган

.

Воқеалар

ривожида

олдиндан

режалаштириб

олингандек

бир

хил

баён

,

идеаллаштирилган

ижобий

қаҳрамон

,

ўз

даври

учун

долзарб

ҳисобланган

меҳнат

мавзуси

,

асар

тилининг

соддалиги

,

китобхонни

ўйлантирувчи

мураккаб

вазиятларнинг

йўқлиги

каби

ҳолатлар

асарнинг

муваффақиятли

чиқишини

таъминламади

.

Бизнингча

,

асар

қаҳрамонларининг

лирик

кайфияти

,

яъни

бир

-

бирига

кўнгил

қўйганлиги

,

аммо

севишганларнинг

бирга

бўлишлари

учун

жиддий

тўсиқлар

мавжуд

эканлигига

қарамай

,

асарда

ушбу

муаммолар

осон

ҳал

этилади

.

Хусусан

,

Адибанинг

онаси

Зулайхо

ёлғиз

қизини

узоққа

, «

қишлоқи

»

йигитга

турмушга

чиқишини

истамайди

.

Аммо

Адиба

суюклиси

Зиёднинг

уйига

-

Хоразмга

бориб

,

у

билан

турмуш

қуради

.

Иккинчи

тўсиқ

бевосита

қаҳрамонлар

яшаётган

оилавий

муҳит

,

шарт

-

шароит

,

вазият

билан

боғлиқ

.

Чунки

Зиёднинг

ижтимоий

аҳволи

,

дунёқараши

билан

Адиба

тарбия

топган

муҳит

бир

-

биридан

кескин

фарқ

қилар

эди

.

Адибанинг

шижоати

,

Зиёднинг

зиёли

сифатидаги

дунёқараши

туфайли

икки

ёш

ҳалол

меҳнат

қилиб

,

бахтли

ҳаёт

кечиришади

.

Бу

ҳол

эса

шеърий

роман

хусусиятларига

унча

ҳам

мос

келавермайди

,

чунки

мумтоз

адиблар

ижодидаги

шеърий

асарларда

ҳамиша

жиддий

ижтимоий

тўқнашувлар

,

фикр

ва

ғоялар

қарама

-

қаршилиги

,

сиёсий

муҳит

таъсирига

тушиб

қолган

қаҳрамонларнинг

турлича

дунёқараши

сингари

бир

қатор

жиҳатлар

кўзга

яққол

ташланади

.

Профессор

Н

.

Каримовнинг

ушбу

роман

ҳақидаги

: «

Давр

ва

кишилар

–

Мирмуҳсиннинг

«

Зиёд

ва

Адиба

»

шеърий

романининг

асосий

мавзусини

ифодалайди

.

Бу

асар

ёшларнинг

мусаффо

ва

ҳаётбахш

севгилари

,

уларнинг

далаларда

мўл

ҳосил

етиштириш

учун

олиб

борган

курашларини

ҳикоя

қилади

»

15

деган

сўзлари

маълум

маънода

романга

берилган

баҳо

ҳамдир

.

Олим

«

давр

ва

кишилар

»

сўзларида

шеърий

романга

хос

эпик

қамров

кўлами

ўз

ифодасини

топганлигини

таъкидлаган

эди

.

Бизнингча

,

Мирмуҳсиннинг

ушбу

асари

,

ижодкор

дунёқарашидаги

айрим

мажбурий

чекланишлардан

қатъий

назар

,

ўз

даври

учун

хизмат

қилган

биринчи

ўзбек

шеърий

романи

сифатида

ўрганилиши

лозим

.

Диссертациянинг

иккинчи

боби

Ҳ

.

Шариповнинг

«

Бир

савол

»

шеърий

романи

таҳлилига

бағишланган

бўлиб

,

у

«

Шеърий

романда

макон

ва

замон

»

деб

номланган

.

«

Шеърий

романда

ретроспектив

сюжет

»

ва

«

Шеърий

романда

тасвирнинг

ўзига

хослиги

»

каби

фаслларга

ажратилган

.

13

Насриддинов

Ф

.

Шоир

ижодига

бир

назар

. -

Т

.:

Бадиий

адабиёт

, 1962. –

Б

.424- 444.

14

Қаранг

:

Ҳотамов

Н

.,

Саримсоқов

Б

.

Адабиётшунослик

терминларининг

русча

-

ўзбекча

изоҳли

луғати

. -

Т

.:

Ўқитувчи

, 1979. –

Б

. 315 .

15

Ўзбек

совет

адабиёти

тарихи

. III

том

. 2-

китоб

. -

Т

.:

Фан

, 1972 –

Б

. 73.

12

«

Бир

савол

»

асари

эълон

қилингач

,

уни

айрим

адиб

ва

адабиётшунослар

«

шеърий

роман

эмас

,

кенг

тафсилотли

биографик

достон

»

деб

,

баъзилар

эса

,

«

қаҳрамонлари

тадрижий

ўсишда

кўрсатилмаган

поэма

»

деб

баҳоладилар

16

.

С

.

Мамажонов

,

С

.

Содиқ

,

И

.

Тўлаков

ва

М

.

Сафаров

каби

адабиётшунос

ва

танқидчилар

уни

шеърий

роман

сифатида

талқин

қилдилар

17

.

Адабиётшунос

олим

Озод

Шарафиддинов

ушбу

шеърий

романни

«70-

йиллар

адабиётида

ўзига

хос

ўрин

тутадиган

бақувват

асар

деб

баҳолаш

керак

»,

18

-

деган

фикрни

билдирган

эди

.

Биз

асар

билан

танишар

эканмиз

,

унинг

тўлақонли

шеърий

роман

эканлигини

эътироф

этган

олимларнинг

фикрларига

қўшиламиз

.

Аммо

С

.

Мамажонов

,

С

.

Содиқ

ва

М

.

Сафаровларнинг

шеърий

роман

алоҳида

,

мустақил

жанр

эканлиги

ҳақидаги

қарашларига

қўшила

олмаймиз

,

чунки

ушбу

асарда

насрий

романга

хос

тафаккур

кўлами

,

асар

қаҳрамонлари

билан

боғлиқ

ҳолда

мамлакат

ва

халқ

ҳаётининг

каттагина

даврини

ўз

ичига

олган

тарихи

бадиий

тарзда

,

моҳирона

поэтик

услубда

акс

эттирилган

.

Шу

жиҳатдан

қараганда

, «

Бир

савол

»

ҳам

тарихий

роман

талабларига

жавоб

беради

,

ҳам

эпик

баённинг

шеърий

шаклда

олиб

борилиши

унга

шеърий

роман

сифатида

қарашни

тақозо

этади

.

Қолаверса

,

ривояда

эпиклик

билан

лирик

ифоданинг

уйғунлиги

,

муаллифнинг

баёнга

тез

-

тез

қўшилиб

туриши

шеърий

романга

хос

хусусиятлардан

иборат

.

Асарнинг

асосий

ғояси

бўлмиш

жамоавийликни

тарғиб

қилиш

масаласини

муаллиф

марказий

образлардан

бири

-

Аброрнинг

мураккаб

тақдир

йўли

орқали

ифодалайди

.

Саводсизликка

қарши

кураш

олиб

борилаётган

бир

пайтда

мактабда

ўқийдиган

хотинининг

таҳликали

қисматидан

хавотирланган

Аброр

реакцион

куч

вакиллари

таъсирида

мактабга

ўт

қўйиб

,

қилган

жинояти

учун

Сибирга

умрбод

сургун

қилинишига

қарамай

,

у

ўзига

берилган

жазони

адолатли

,

деб

ҳисоблайди

.

Шу

боис

,

Сибирь

ўрмонларида

ҳам

сидқидилдан

меҳнат

қилиб

,

кишилар

ҳурматини

қозонади

.

Иккинчи

жаҳон

уруши

бошлангач

,

Аброрнинг

фронтга

бориш

ҳақидаги

аризаси

қониқтирилади

ва

у

жангда

қаҳрамонликлар

кўрсатиб

,

Ватанига

ёруғ

юз

билан

қайтади

.

Аброр

образи

,

унинг

фаолияти

ва

қисмати

орқали

муаллиф

жамиятдан

ўзини

олиб

қочмаган

,

ўз

манфаатини

халқ

,

Ватан

манфаатидан

устун

қўймаган

инсон

бахтга

эришади

,

бу

бахтни

унга

биров

эмас

,

балки

унинг

ўзи

беради

,

деган

муҳим

ғояни

илгари

суради

.

Бош

қаҳрамондан

фарқли

ўлароқ

,

отасининг

қамалишидан

ўксиган

,

норозилик

туйғуси

билан

ўсган

Аброрнинг

фавқулодда

истеъдодли

ўғли

-

16

Бабаджан

Р

.

Лучше

-

старая

истина

//

Литературное

обозрение

. –

Ташкент

, 1974. -

№

1;

Ғулом

Ҳ

.

Замон

қаҳрамонлари

ва

бадиий

тафаккур

//

Ўзбекистон

маданияти

. –

Тошкент

, 1973

йил

. – 16

ноябрь

.

17

Мамажонов

С

.

Достонда

ғоя

ва

эпик

тасвир

кўлами

//

Шарқ

юлдузи

. –

Тошкент

, 1973. –9-

сон

. -

Б

.225-228;

Санжар

С

.

Синовлар

силсиласида

//

Шарқ

юлдузи

. –

Тошкент

, 1974. – 6-

сон

. -

Б

.215-223;

Тўлаков

И

.

Масъулият

ҳисси

//

Меҳнат

ва

турмуш

. –

Тошкент

, 1974. – 2-

сон

. -

Б

.23;

Сафаров

М

.

Шеърий

роман

йўлида

//

Гулистон

. –

Тошкент

, 1974. – 12-

сон

. -

Б

.26-27.

18

Шарафиддинов

О

.

Ҳусниддин

Шарипов

. –

Т

.:

Адабиёт

ва

санъат

, 1989. –

Б

. 233.